Hans von Seeckt

Hans von Seeckt przez całą pierwszą wojnę światową był oficerem sztabu, nigdy dowódcą, a mimo to należał do najbardziej wpływowych niemieckich wojskowych tego czasu. Jako szef sztabu Augusta von Mackensena współtworzył w 1915 roku przełamanie frontu rosyjskiego pod Gorlicami i podbój Serbii. Prawdziwe znaczenie dla historii XX wieku ma jednak jego praca po klęsce. W latach 1920–1926, jako szef dowództwa wojsk lądowych, zbudował ograniczoną traktatem wersalskim do 100 tysięcy żołnierzy Reichswehrę jako armię kadr, gotową do szybkiej rozbudowy, utrzymywał ją poza kontrolą republiki i potajemnie omijał zakazy traktatu we współpracy z Armią Czerwoną. Odrodzoną Polskę uważał za państwo, które „musi zniknąć”. Z jego Reichswehry wyszli generałowie, którzy w 1939 roku poprowadzili Wehrmacht do wojny.

Młodość i kariera sztabowa

Urodził się 22 kwietnia 1866 roku w Szlezwiku, w rodzinie pomorskiej szlachty o tradycjach wojskowych. Jego ojciec doszedł do stopnia generała. W 1885 roku Seeckt wstąpił do elitarnego pułku grenadierów gwardii w Berlinie. W latach 1893–1896 ukończył Akademię Wojenną i w tym samym czasie, w 1893 roku, ożenił się z Dorothee Fabian, która miała po części żydowskie pochodzenie. Przez następne dwadzieścia lat robił karierę w Sztabie Generalnym i sztabach korpusów. Dużo podróżował, czytał i uchodził za oficera wykształconego, chłodnego i powściągliwego. Z powodu tej powściągliwości i nieodłącznego monokla nazywano go później „sfinksem”. W 1913 roku został szefem sztabu III Korpusu w Berlinie.

Gorlice i Serbia

Z III Korpusem przeszedł w sierpniu 1914 roku przez Belgię, walczył nad Marną, a w styczniu 1915 roku przygotował udany kontratak pod Soissons, który zwrócił na niego uwagę naczelnego dowództwa. Wiosną 1915 roku szef Sztabu Generalnego Erich von Falkenhayn utworzył nową 11 Armię z doborowych dywizji przerzuconych z zachodu, która miała uderzyć w Galicji Zachodniej i ratować zagrożone Austro-Węgry. Jej dowódcą został Mackensen, a szefem sztabu Seeckt. 2 maja 1915 roku wojska Mackensena uderzyły pod Gorlicami i w ciągu kilku dni rozbiły rosyjską 3 Armię. Według Basila Liddella Harta Seeckt kazał korpusom nie czekać na wyrównanie linii, lecz iść tak daleko, jak się da, a odwody kierował tam, gdzie front już pękł. Ofensywa odbiła Przemyśl i Lwów, a latem doszła do Brześcia Litewskiego. W armii mówiono wtedy, że gdzie Mackensen, tam Seeckt, a gdzie Seeckt, tam zwycięstwo.

Jesienią 1915 roku Mackensen i Seeckt poprowadzili wyprawę przeciw Serbii. W październiku padł Belgrad, a pod koniec listopada armia serbska musiała się wycofać przez góry Albanii nad Adriatyk. W latach 1916–1917 Seeckt był szefem sztabu grup armii arcyksięcia Karola, a potem arcyksięcia Józefa Augusta, które broniły Galicji Wschodniej, Karpat i Siedmiogrodu. W praktyce to on kierował operacjami, co Austriacy przyjmowali z trudem.

Turcja

W grudniu 1917 roku Seeckt został szefem sztabu armii osmańskiej, formalnie zastępcą Envera Paszy. Liczył na kierowanie strategią imperium, ale szybko się przekonał, że Enver słucha niemieckich rad tylko wtedy, gdy zgadzają się z jego zamiarami, a w 1918 roku wysłał najlepsze siły na Kaukaz zamiast na zagrożone fronty w Palestynie i Mezopotamii. Stosunek Seeckta do ludobójstwa Ormian jest dziś jednym z najczęściej przypominanych elementów jego biografii. Według badaczy cytujących jego korespondencję latem 1918 roku odpowiadał Berlinowi, że nie można być sojusznikiem Turków i jednocześnie występować w obronie Ormian. Po rozejmie z Turcją wrócił w listopadzie 1918 roku do Niemiec, w których trwała już rewolucja.

Wersal i narodziny Reichswehry

Wiosną 1919 roku był ekspertem wojskowym niemieckiej delegacji pokojowej. Bezskutecznie próbował przekonać zwycięzców, by pozwolili Niemcom zachować większą armię. Traktat wersalski ograniczył wojska lądowe do 100 tysięcy żołnierzy zawodowych, w tym 4 tysięcy oficerów, zakazał poboru, czołgów, lotnictwa wojskowego, ciężkiej artylerii i Sztabu Generalnego. 1 października 1919 roku Seeckt stanął na czele Urzędu Wojsk (Truppenamt), czyli zakazanego sztabu generalnego pod nową nazwą.

W marcu 1920 roku, w czasie puczu Kappa-Lüttwitza, odmówił użycia wojska przeciw puczystom. Według często przytaczanej relacji powiedział, że Reichswehra nie będzie strzelać do Reichswehry. Rząd uciekł z Berlina, a pucz upadł dopiero pod naciskiem strajku generalnego. Mimo to po jego upadku Seeckt został szefem dowództwa wojsk lądowych (Chef der Heeresleitung), na miejsce generała Walthera Reinhardta, który jako jeden z nielicznych chciał bronić republiki z bronią w ręku. Ten epizod dobrze oddaje postawę Seeckta. Armia miała być „ponad partiami”, ale nie znaczyło to, że służyła republice. Służyła państwu, tak jak je rozumieli jej oficerowie.

Armia kadr

Przez sześć lat Seeckt budował Reichswehrę według własnego planu. Skoro żołnierzy mogło być tylko 100 tysięcy, każdy miał być przygotowany do roli dowódcy szczebel wyżej: szeregowiec do roli podoficera, podoficer do roli oficera. Była to armia przywódców (Führerheer), którą w razie potrzeby można było szybko rozbudować. W szkoleniu Seeckt kładł nacisk na samodzielność, inicjatywę, dowodzenie przez zadania i współdziałanie rodzajów broni, a w doktrynie na wojnę manewrową, szybką i ruchliwą, w przeciwieństwie do okopowej wojny z lat 1914–1918. Do korpusu oficerskiego przyjmowano starannie dobranych ludzi, w dużej części ze szlachty i dawnego Sztabu Generalnego. Wielu historyków widzi w tej pracy jeden z fundamentów sukcesów Wehrmachtu w latach 1939–1941.

Seeckt utrzymywał Reichswehrę z dala od polityki partyjnej, ale też od kontroli parlamentu i rządu. Żołnierze nie mieli prawa głosu, a minister obrony Otto Geßler w praktyce zostawiał szefowi wojsk lądowych wolną rękę. Krytycy mówili o „państwie w państwie”. Armia tolerowała też nielegalne formacje rezerwowe, tak zwaną Czarną Reichswehrę, i współpracowała z ochotniczymi oddziałami prawicy.

Z Moskwą przeciw Polsce

Najważniejszym sposobem obchodzenia traktatu była współpraca z Rosją Radziecką. Już w 1921 roku Seeckt powołał w ministerstwie tajną grupę, w której działał między innymi major Kurt von Schleicher, do rozmów z bolszewikami o produkcji broni. Układ w Rapallo z kwietnia 1922 roku, który przywrócił stosunki dyplomatyczne między Niemcami a Rosją, ułatwił te kontakty. W następnych latach Niemcy finansowały w Związku Radzieckim zakłady zbrojeniowe, a na jego terytorium powstały tajne niemieckie ośrodki szkolenia: szkoła lotnicza w Lipiecku, a później szkoła czołgowa pod Kazaniem i ośrodek broni chemicznej. Niemieccy oficerowie uczyli się tam tego, czego traktat im zabraniał, a radzieccy dowódcy korzystali z niemieckich doświadczeń. Współpraca trwała do 1933 roku.

U podstaw tej polityki leżała wrogość wobec Polski. We wrześniu 1922 roku Seeckt pisał w memoriale dla kanclerza Josepha Wirtha, że istnienie Polski jest dla Niemiec nie do zniesienia i sprzeczne z ich żywotnymi interesami. Polska „musi zniknąć i zniknie”, przez własną słabość i przez Rosję, z pomocą Niemiec. Podstawą porozumienia z Rosją miała być granica z 1914 roku. Słowa te są dziś jednym z najczęściej cytowanych świadectw niemieckiej polityki wschodniej lat dwudziestych. Siedemnaście lat później, w sierpniu 1939 roku, pakt Ribbentrop–Mołotow zapowiedział właśnie taki rozbiór Polski, przeprowadzony przez Niemcy i Związek Radziecki.

Rok 1923

Najgroźniejszy kryzys republiki przyszedł w 1923 roku: francusko-belgijska okupacja Zagłębia Ruhry, hiperinflacja, komunistyczne próby powstania w Saksonii i Hamburgu i spiski prawicy w Bawarii. 11 marca 1923 roku Seeckt spotkał się z Adolfem Hitlerem i zanotował, że łączył ich cel, a różniły tylko drogi. Gdy jednak 1 października tego roku oddziały Czarnej Reichswehry próbowały puczu w Kostrzynie, Reichswehra go stłumiła. W nocy z 8 na 9 listopada, gdy Hitler i Erich Ludendorff ogłosili w Monachium „rewolucję narodową”, prezydent Friedrich Ebert powierzył Seecktowi najwyższą władzę wykonawczą w Rzeszy. Pucz monachijski upadł nazajutrz pod kulami bawarskiej policji, ale Seeckt zachował nadzwyczajne pełnomocnictwa do 28 lutego 1924 roku. Zakazał w tym czasie działalności NSDAP, komunistycznej KPD i skrajnie prawicowej Deutschvölkische Freiheitspartei. Przez kilka miesięcy był najpotężniejszym człowiekiem w Niemczech. Część jego otoczenia liczyła, że przejmie władzę jako dyktator; Seeckt tego nie zrobił i oddał pełnomocnictwa, gdy kryzys minął.

Dymisja i polityka

W 1926 roku Seeckt został generałem pułkownikiem. Jesienią tego roku pozwolił, bez wiedzy ministra, by wnuk byłego cesarza, książę Wilhelm Pruski, wziął w mundurze udział w manewrach jednego z pułków, kontynuującego tradycje dawnej gwardii pruskiej. Prasa zrobiła z tego skandal, Geßler zażądał jego odejścia, a kanclerz Wilhelm Marx i prezydent Paul von Hindenburg dymisję przyjęli. W październiku 1926 roku Seeckt odszedł z wojska. Jego następcy kontynuowali jednak jego dzieło, a ludzie, których wychował, przejęli ważne stanowiska.

Na emeryturze Seeckt pisał, między innymi „Myśli żołnierza” (1929), i zajął się polityką. W latach 1930–1932 był posłem do Reichstagu z ramienia narodowo-liberalnej Niemieckiej Partii Ludowej. Krytykował traktat wersalski, domagał się dla Niemiec prawa do zbrojeń i należał do obozu narodowej prawicy, choć nazistą nie był.

Chiny

W 1933 roku, już po dojściu Hitlera do władzy, Seeckt pojechał do Chin na zaproszenie Czang Kaj-szeka, który od kilku lat korzystał z pomocy niemieckich doradców wojskowych. Wiosną 1934 roku wrócił tam jako główny doradca. Proponował stworzenie niewielkiej, dobrze wyszkolonej i nowocześnie uzbrojonej armii, rozwój chińskiego przemysłu zbrojeniowego i wymianę chińskich surowców, zwłaszcza wolframu, na niemiecką broń. Niemieckim doradcom przypisuje się też udział w kampaniach przeciw komunistom, które w 1934 roku zmusiły Armię Czerwoną Chin do Długiego Marszu. Chory Seeckt wyjechał z Chin w marcu 1935 roku, a misję przejął generał Alexander von Falkenhausen. Dywizje wyszkolone przez Niemców walczyły w 1937 roku z Japończykami pod Szanghajem, zanim Berlin, wybierając sojusz z Tokio, wycofał w 1938 roku swoich doradców.

Seeckt zmarł 27 grudnia 1936 roku w Berlinie i został pochowany na Cmentarzu Inwalidów. Hitler przesłał wdowie kondolencje, władze urządziły mu uroczysty pogrzeb państwowy, a jednemu z pułków piechoty nadano jego imię.

Znaczenie

Brytyjski historyk John Wheeler-Bennett stawiał Seeckta obok Scharnhorsta i Gneisenaua jako człowieka, który odbudował armię z popiołów klęski. Ta ocena ma swoje uzasadnienie: bez armii kadr z lat dwudziestych Hitler nie mógłby po 1935 roku tak szybko rozbudować Wehrmachtu, a duch szkolenia Seeckta, z jego naciskiem na inicjatywę i ruch, przetrwał w armii, która w 1939 roku pokonała Polskę, a w 1940 roku Francję.

Krytycy zwracają uwagę na drugą stronę tej pracy. Seeckt uczynił z Reichswehry „państwo w państwie”, nieufne wobec demokracji, i nauczył oficerów, że ich lojalność należy do Niemiec, a nie do republiki. Gdy w 1933 roku władzę przejął Hitler, który obiecywał armii zbrojenia i wielkość, ta postawa nie dała jej żadnej obrony przed nim. Dla polskich historyków Seeckt pozostaje przede wszystkim rzecznikiem porozumienia z Rosją Radziecką kosztem Polski, a jego słowa o tym, że Polska „musi zniknąć”, czytane z perspektywy września 1939 roku, brzmią jak program.