Zdobycie Lae

We wrześniu 1943 roku dwie australijskie dywizje, wspierane przez amerykańskie lotnictwo, marynarkę i spadochroniarzy, wzięły w kleszcze japońską bazę w Lae na północno-wschodnim wybrzeżu Nowej Gwinei: 9 Dywizja wylądowała 4 września od morza na wschód od miasta, a 7 Dywizję przerzucano samolotami na lotnisko w Nadzab w dolinie rzeki Markham, opanowane przez amerykańskich spadochroniarzy. Salamaua padła 11, a Lae 16 września, Nadzab zaś stał się główną bazą lotniczą aliantów na Nowej Gwinei. Większość japońskiej 51 Dywizji uniknęła jednak okrążenia i przez góry Saruwaged wycofała się na północne wybrzeże półwyspu Huon.

Nazwa i daty

Zdobyciem Lae nazywa się operację, w której wojska australijskie przy wsparciu amerykańskiego lotnictwa, marynarki i spadochroniarzy odebrały Japończykom dwie główne bazy nad zatoką Huon na północno-wschodnim wybrzeżu Nowej Gwinei: Lae i Salamauę. W dokumentach Kwatery Głównej generała Douglasa MacArthura całość nosiła kryptonim „Postern” – choć ściśle biorąc było to umowne oznaczenie samego Lae – a w literaturze anglojęzycznej opisuje się ją zwykle jako dwa sprzężone starcia: lądowanie pod Lae (ang. Landing at Lae) i desant pod Nadzab (ang. Landing at Nadzab), zamykające dłuższą kampanię Salamaua–Lae.

Operacja zaczęła się 4 września 1943 roku desantem australijskiej 9 Dywizji Piechoty na plażach w odległości dwudziestu kilku kilometrów na wschód od Lae. Następnego dnia, 5 września, amerykański 503 Pułk Piechoty Spadochronowej wyskoczył nad opuszczonym lotniskiem w Nadzab w dolinie rzeki Markham, dokąd od 6 września przerzucano samolotami australijską 7 Dywizję Piechoty. Salamauę, od miesięcy atakowaną od południa, Australijczycy zajęli 11 września, po tym jak japońska załoga wycofała się do Lae. Samo Lae obie australijskie dywizje osiągnęły 16 września; część źródeł podaje 15 września, bo tego dnia 24 Brygada 9 Dywizji zajęła lotnisko w Malahang na przedpolu miasta, ale pierwsze oddziały – 25 Brygady z 7 Dywizji – weszły do Lae rano 16 września. Tę datę uznaje się za koniec operacji. Pościg za Japończykami wycofującymi się przez góry trwał jeszcze kilka dni, a ich marsz na północne wybrzeże półwyspu Huon – do połowy października.

Zdobycie Lae było częścią operacji Cartwheel – alianckiej ofensywy, która miała odciąć i zneutralizować główną japońską bazę w Rabaulu. Równolegle wojska admirała Williama Halseya po kampanii na Nowej Georgii posuwały się w środkowej części Wysp Salomona ku Bougainville.

Tło

Lae i Salamaua, dwie niewielkie osady nad zatoką Huon, przed wojną obsługiwały pola złota w głębi lądu. Japończycy zajęli je w marcu 1942 roku i zbudowali w Lae ważne lotnisko wysunięte, a później główną bazę zaopatrzeniową swoich wojsk na wschodniej Nowej Gwinei. Stąd wychodziły ataki na Port Moresby, a po klęskach na szlaku Kokoda i pod Buną i Goną Lae stało się filarem japońskiej obrony. Na przełomie 1942 i 1943 roku przerzucono tu posiłki, które w styczniu bezskutecznie uderzyły na australijską bazę w Wau. Kolejny wielki konwój do Lae alianckie lotnictwo zniszczyło na początku marca 1943 roku w bitwie na Morzu Bismarcka. Od tej pory Japończycy nie ryzykowali konwojów: ludzi i zapasy dowożono do Wewak i Madang, a dalej barkami, okrętami podwodnymi lub pieszo.

W marcu 1943 roku Kolegium Połączonych Szefów Sztabów w Waszyngtonie ograniczyło plany MacArthura i odłożyło zdobycie Rabaulu na 1944 rok. Dyrektywa jego kwatery głównej z 6 maja wyznaczyła trzy zadania: zająć wyspy Woodlark i Kiriwina (co nastąpiło pod koniec czerwca), opanować rejon Lae, Salamauy, Finschhafen i Madang oraz zachodnią część Nowej Brytanii. Drugie zadanie przypadło Siłom Nowej Gwinei generała Thomasa Blameya, australijskiego naczelnego dowódcy wojsk lądowych. Ciężar ofensywy w 1943 roku znów spadał więc na armię australijską.

Po stronie japońskiej 8 Armia Rejonowa generała Hitoshiego Imamury w Rabaulu podporządkowała Nową Gwineę 18 Armii generała porucznika Hatazō Adachiego. Latem Adachi miał trzy dywizje: 41 w Wewak, 20 w rejonie Madang i 51 generała porucznika Hidemitsu Nakano w rejonie Salamauy i Lae – łącznie około 80 tysięcy ludzi, z których jednak tylko 51 Dywizja stykała się z nieprzyjacielem. Imamura polecił mu nawet zdobyć alianckie bazy w Wau, Bena Bena i Mount Hagen, ale ciągły brak transportu i zaopatrzenia czynił te plany nierealnymi.

Plan Blameya i dywersja pod Salamauą

Blamey zaplanował podwójne oskrzydlenie Lae siłami dwóch najbardziej doświadczonych dywizji australijskich. Szczegóły omówił 16 maja z generałem porucznikiem Edmundem Herringiem, dowódcą australijskiego I Korpusu, nad makietą rejonu Lae, strzeżoną dzień i noc w zabitym deskami pokoju w kwaterze w Brisbane. Doświadczona 9 Dywizja generała majora George’a Woottena – weterani oblężenia Tobruku i drugiej bitwy pod El Alamein, przeszkoleni od nowa do walki w dżungli i desantów – miała wylądować od morza na wschód od miasta. 7 Dywizja generała majora George’a Vaseya, która walczyła pod Kokodą i Goną, miała uderzyć od zachodu, z doliny Markham, i odciąć Lae od posiłków.

Było to pierwsze duże przedsięwzięcie desantowe armii australijskiej od czasów Gallipoli i przygotowywano je przez pół roku. Pierwotnie jedna brygada miała płynąć wzdłuż wybrzeża małymi łodziami z Morobe, ale Blamey uznał to za zbyt ryzykowne pod bokiem japońskiego lotnictwa i w maju uzyskał od MacArthura zgodę na użycie całej 9 Dywizji oraz dużych okrętów desantowych VII Floty Desantowej (Task Force 76) kontradmirała Daniela Barbeya. Dzięki zasięgowi okrętów typu LST, LCI i LCT dywizja mogła wyruszyć wprost z zatoki Milne’a. Łodziami desantowymi obsługiwała ją amerykańska 2 Specjalna Brygada Inżynieryjna. Plaże nazwano kolorami – „Red Beach” i „Yellow Beach” – i wybrano poza zasięgiem japońskiej artylerii w Lae.

Trudniejsza była część zachodnia. Według pierwszego planu 7 Dywizja miała dotrzeć do doliny Markham lądem, przez Wau i Bulolo, po niedokończonej drodze; Vasey nazwał to „psim śniadaniem” (ang. a dog’s breakfast, czyli kompletnym bałaganem). Zaproponował, by większość dywizji przerzucić samolotami, co wymagało szybkiego opanowania lądowiska. Wybrano Nadzab nad Markham, około 40–50 kilometrów w górę rzeki od Lae. MacArthur oddał do dyspozycji Sił Nowej Gwinei amerykański 503 Pułk Piechoty Spadochronowej pułkownika Kennetha Kinslera – najpierw jeden batalion, a 8 sierpnia cały pułk. Ochotnicy z australijskiego 2/4 Pułku Artylerii Polowej przeszli w pośpiechu kurs spadochronowy, by zrzucić się z dwiema rozbieranymi haubicami 25-funtowymi.

Wszystko zależało od lotnictwa. 5 Armia Lotnicza USA generała porucznika George’a Kenneya zbudowała w górach tajne lądowisko w Tsili Tsili, a 17 sierpnia uderzyła na japońskie lotniska w Wewak, niszcząc na ziemi około stu samolotów. We wrześniu japońskie lotnictwo wojsk lądowych miało na Nowej Gwinei zaledwie 60–70 sprawnych maszyn.

Kluczową rolę odegrała dywersja pod Salamauą. Od kwietnia australijska 3 Dywizja generała majora Stanleya Savige’a nacierała z rejonu Wau na Mubo, grzbiet Bobdubi i Komiatum, a 30 czerwca amerykański 162 Pułk Piechoty wylądował w zatoce Nassau i ruszył wzdłuż wybrzeża. Nakano uznał Salamauę za zagrożoną i ściągał tam coraz więcej żołnierzy, ogałacając Lae – dokładnie tak, jak chciał Blamey. Chwilami natarcie szło aż za dobrze: przedwczesne zdobycie Salamauy zepchnęłoby Japończyków do Lae i pokrzyżowało cały plan. 23 sierpnia front pod Salamauą przejęła australijska 5 Dywizja generała majora Edwarda Milforda. Wywiad aliancki szacował wówczas załogę Lae na około 7250 ludzi, a siły pod Salamauą na blisko 7000.

Przebieg: desant na wschód od Lae (4–6 września)

20 Brygada Piechoty brygadiera Victora Windeyera wypłynęła z zatoki Milne’a 2 września; pierwsze fale płynęły na czterech szybkich transportowcach przerobionych ze starych niszczycieli, reszta na okrętach desantowych Barbeya. Lotnictwo osłaniało konwój uderzeniami na Madang i Wewak. Po krótkim postoju pod Buną zespół płynął nocą z 3 na 4 września. Kenney, opierając się na dwóch zespołach meteorologów, australijskim i amerykańskim, wyznaczył desant na 4 września, a zrzut pod Nadzab na następny ranek – liczył na pogodę, która zatrzyma japońskie samoloty na Nowej Brytanii.

4 września o 6.30, po krótkim ostrzale z pięciu amerykańskich niszczycieli, pierwsze oddziały 20 Brygady zeszły na ląd na Red Beach i Yellow Beach, w rejonie misji Hopoi. Na plażach nie było prawie nikogo – nieliczni japońscy wartownicy porzucili stanowiska. Opór stawiło za to lotnictwo: kilka myśliwców i bombowców zaatakowało piątą falę okrętów LCI, a bomba trafiła USS LCI-339, który spłonął i został utracony. Zginęło ośmiu Australijczyków, w tym dowódca 2/23 Batalionu podpułkownik R. E. Wall, a 45 zostało rannych. Mimo to w ciągu około czterech godzin wysadzono na brzeg mniej więcej 8 tysięcy ludzi. Za 20 Brygadą wylądowała 26 Brygada.

Po południu około 70 japońskich samolotów zaatakowało zespół okrętów LST płynących z kolejnym rzutem. Na pomoc skierowano 48 myśliwców P-38. LST-473 trafiły dwie bomby, a LST-471 – torpeda lotnicza; na obu okrętach zginęło łącznie ponad 50 Amerykanów i Australijczyków, najciężej ucierpieli komandosi 2/4 Samodzielnej Kompanii. Uszkodzone okręty odholowano do Morobe. Kolejne naloty na przyczółek wysadziły skład amunicji i podpaliły skład paliwa. Mimo tych strat desant się udał: następnego dnia 26 Brygada posunęła się o kilka kilometrów na zachód, a wieczorem 5 września wylądował odwód dywizji – 24 Brygada. Wootten ruszył na Lae dwiema brygadami: 24 wzdłuż wybrzeża i 26 kilka kilometrów w głębi lądu, podczas gdy 20 Brygada pilnowała przyczółka.

Przebieg: desant powietrzny pod Nadzab (5–12 września)

5 września poranna mgła nad lotniskami pod Port Moresby zaczęła się rozwiewać około 7.30, tak jak przewidzieli meteorolodzy. O 10.07 nad Tsili Tsili zebrało się ponad 300 samolotów z ośmiu lotnisk. Na czele leciały bombowce B-25, które bombami odłamkowymi i ogniem z działek „oczyściły” strefy zrzutu, za nimi samoloty A-20, rozciągające zasłony dymne. Potem nadleciało około 80 transportowców C-47 z trzema batalionami 503 Pułku, osłanianych przez ponad sto myśliwców. Zrzut zaczął się o 10.22 i trwał niespełna pięć minut. Ciężkie bombowce zaatakowały w tym czasie japońską pozycję na plantacji Heatha, w połowie drogi do Lae.

Operację obserwowali z trzech B-17 MacArthur, Kenney i Vasey. Kenney wspominał, że MacArthur najpierw przypomniał mu zakaz udziału w walce, a kiedy usłyszał, że to „jego chłopcy”, odparł, że to także jego chłopcy, i poleciał razem z nim. Później otrzymał za ten lot Medal Lotniczy (ang. Air Medal). Spadochroniarze nie napotkali żadnego oporu ani na ziemi, ani w powietrzu; trzech zginęło wskutek wadliwych spadochronów i upadku z drzewa, kilkudziesięciu odniosło lekkie obrażenia. Po południu zrzucono australijskich artylerzystów z działami; jedną haubicę złożono w ciągu dwóch i pół godziny, drugą – po trzech dniach poszukiwań części w wysokiej trawie.

Tego samego dnia do Nadzab dotarł lądem i rzekami oddział podpułkownika J. T. Langa – australijski 2/2 Batalion Pionierów, saperzy i kompania Papuaskiego Batalionu Piechoty z kilkuset tragarzami – który przeprawił się przez Markham na łodziach i prowizorycznym moście. Pionierzy, saperzy, spadochroniarze i miejscowi mieszkańcy ręcznie wycinali trawę kunai i wydłużali stary pas startowy. Rano 6 września wylądował pierwszy mały samolot, po nim transportowce z amerykańskimi saperami lotniskowymi, którzy wkrótce zaczęli budować kolejne pasy.

Przerzut piechoty opóźniała pogoda nad górami Owena Stanleya. 7 września nad ranem na lotnisku Jackson pod Port Moresby startujący do lotu rozpoznawczego bombowiec B-24 zawadził o drzewa i spadł na ciężarówki wiozące żołnierzy australijskiego 2/33 Batalionu. Zginęło 11 lotników i 59 Australijczyków (15 na miejscu, reszta zmarła z ran), 92 zostało rannych – była to najcięższa strata 7 Dywizji w całej operacji. Do 8 września w Nadzab był dopiero 2/25 Batalion i część 2/33, ale Vasey nie czekał: polecił 25 Brygadzie brygadiera Kennetha Eathera ruszyć na Lae. Ostatni batalion brygady przyleciał dopiero 12 września, po trzech dniach niepogody.

Przebieg: rzeka Busu i upadek Salamauy (6–14 września)

Natarcie 9 Dywizji szybko zwolniło. Teren na wschód od Lae przecinały liczne rzeki – Buso, Bunga, Buiem, Burep, Busu – wartkie, pozbawione brodów i wpadające do morza wśród bagien i dżungli. 6 września japońska kompania zaatakowała pozycje 2/23 Batalionu w rejonie plantacji Singaua; atak odparto, ale opóźnił on marsz o kilka dni, a w tym czasie zaczęły się ulewy. Zaopatrzenie dowożono barkami wzdłuż wybrzeża, co prowadziło do sporów między australijskimi dowódcami a amerykańską marynarką, niechętną do wysyłania okrętów blisko brzegu.

Najpoważniejszą przeszkodą okazała się rzeka Busu, wezbrana po trzech dniach deszczu, w ujściu szeroka na kilkaset metrów. Australijczycy nie mieli łodzi ani sprzętu mostowego, a czekanie oznaczało utratę inicjatywy. 9 września 2/28 Batalion podpułkownika Colina Normana przeszedł rzekę w bród przy ujściu, w rozwiniętym szyku, pod ogniem karabinów maszynowych z przeciwnego brzegu; trzynastu żołnierzy utonęło, dziesiątki porwał nurt, ale batalion uchwycił przyczółek. W głębi lądu 26 Brygada utknęła na wschodnim brzegu na kilka dni i przeprawiła się dopiero 14 września, po zbudowaniu pod ogniem mostu skrzynkowego.

Japończycy już się nie łudzili. 8 września Adachi polecił Nakano opuścić Salamauę i ściągnąć wszystkie siły do Lae; Nakano wcześniej wysłał tam szpitale i artylerię. Od nocy z 10 na 11 września główne siły 51 Dywizji wycofywały się z Salamauy barkami i drogą wzdłuż wybrzeża – według australijskich szacunków od 5 do 6 tysięcy ludzi. 11 września oddziały australijskiej 5 Dywizji weszły do opuszczonej, zrujnowanej Salamauy. Herring, który odwiedził ją 14 września, zastał głównie leje po bombach i blachę falistą; z planów budowy bazy zrezygnowano, uznając, że Salamaua spełniła już swoje zadanie, odciągając Japończyków od Lae. Walki pod Salamauą od kwietnia do września kosztowały Australijczyków, według australijskich danych, ponad 1000 zabitych i rannych (w tym około 340 zabitych), Amerykanów z 162 Pułku blisko 480, a Japończyków – według szacunków – około 8 tysięcy zabitych i rannych.

Tymczasem od zachodu nacierała 25 Brygada. 11 września rozbiła japoński oddział na plantacji Jensena, a następnie stoczyła ciężką walkę o plantację Heatha, gdzie według australijskich danych zginęło ponad 300 Japończyków. 13 września szeregowiec Richard Kelliher z 2/25 Batalionu sam zniszczył granatami i ogniem z ręcznego karabinu maszynowego japońskie gniazdo, a potem pod ogniem wyniósł rannego kaprala; otrzymał za to Krzyż Wiktorii. Tego samego dnia Australijczycy zdobyli kopię rozkazu Nakano o odwrocie. Na północ od głównego natarcia patrol 3 Batalionu 503 Pułku starł się 15 września z około dwustu Japończykami przeprawiającymi się przez rzekę Bumbu.

Przebieg: wejście do Lae i odwrót przez góry (15–16 września)

15 września 24 Brygada z 9 Dywizji zajęła lotnisko w Malahang na wschodnim skraju Lae i wydawało się, że to ona pierwsza wejdzie do miasta. Rano 16 września 7 Dywizja wznowiła jednak marsz wzdłuż drogi przez dolinę Markham. Napotykała już tylko chorych i pojedynczych japońskich żołnierzy. Brygadier Eather, zniecierpliwiony tempem, sam szedł z pistoletem na czele kolumny. Do Lae żołnierze 2/25 i 2/33 Batalionu weszli bez walki – ostrzelały ich i obrzuciły bombami tylko amerykańskie samoloty, które nie wiedziały, że miasto jest już w rękach aliantów. Vasey depeszował otwartym tekstem, że „tylko bombowce 5 Armii Lotniczej powstrzymują go przed wejściem do Lae”. Po południu 2/31 Batalion dotarł na lotnisko w Lae, a 25 Brygada dostała się jeszcze pod ogień australijskich haubic 9 Dywizji, zanim wiadomość dotarła do Woottena. Oba związki połączyły się w mieście, które japońscy obrońcy już opuścili.

Lae nie stało się bowiem pułapką, jaką zaplanował Blamey. Gdy stało się jasne, że Australijczycy chcą okrążyć i zniszczyć 51 Dywizję, Imamura i Adachi – po uzgodnieniu z Tokio – zrezygnowali z ataków na Bena Bena i Mount Hagen. Nakano i generał major Ryōichi Shōge, dowódca obrony Lae, dostali rozkaz przejścia przez góry na północne wybrzeże półwyspu Huon, a 20 Dywizja miała przesunąć się z Madang do Finschhafen. Załoga Salamauy zebrała się w Lae 14 września i w ciągu następnych dni około 9 tysięcy Japończyków wyszło z miasta na północ, przez rzekę Busu, a potem przez pasmo Saruwaged z najwyższym szczytem wznoszącym się na ponad 4000 metrów.

Ten marsz okazał się ciężką próbą. Żołnierze wzięli żywność na dziesięć dni, która skończyła się w połowie drogi; porzucali artylerię, ciężki sprzęt, a w końcu nawet karabiny. Generał porucznik Kane Yoshihara, szef sztabu 18 Armii, wspominał mróz, przy którym nie dało się spać, deszcze ze śniegiem pod tropikalnym niebem i strome zbocza, z których zsuwali się w przepaść kolejni ludzie. Według różnych szacunków w drodze zginęło lub zmarło od 600 do 1000 żołnierzy. Ocalali dotarli na wybrzeże w połowie października, a 51 Dywizja liczyła wówczas około 6400 ludzi, w tym ponad 1200 chorych. Australijski historyk oficjalny David Dexter przyznał, że Japończycy przeprowadzili godną uznania obronę Lae w obliczu natarcia „dwóch z najlepszych dywizji po stronie aliantów”, a los i natura sprzyjały „dzielnemu obrońcy” mimo równie dzielnych wysiłków atakujących – przede wszystkim wezbrana Busu, która zatrzymała 9 Dywizję.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od zestawienia i okresu, który obejmują. 9 Dywizja straciła w operacji, według różnych opracowań, od 77 do 115 zabitych, 397 rannych i 73 zaginionych. 7 Dywizja między 5 a 19 września zgłosiła 38 zabitych i 104 rannych, a 138 żołnierzy ewakuowano z powodu chorób; do tego trzeba doliczyć 59 Australijczyków, którzy zginęli w katastrofie bombowca na lotnisku Jackson. 503 Pułk Piechoty Spadochronowej stracił trzech zabitych przy zrzucie i ośmiu w walce. Amerykańska marynarka straciła okręt desantowy LCI-339, a dwa okręty LST zostały ciężko uszkodzone; na nich zginęło kilkudziesięciu marynarzy i żołnierzy. Według zestawienia obejmującego obie dywizje i katastrofę zginęło łącznie 119 żołnierzy alianckich związanych z desantem pod Nadzab, a 241 było rannych.

Straty japońskie są znane tylko w przybliżeniu. Australijczycy szacowali je na około 2200 zabitych w rejonie Lae w czasie operacji; inne opracowania podają około 1500 zabitych. Do niewoli trafiło niewielu. Do tego dochodzą straty pod Salamauą w poprzednich miesiącach i od 600 do 1000 ludzi, którzy zginęli lub zmarli w drodze przez góry Saruwaged.

Znaczenie

Zdobycie Lae było jedną z najsprawniej przeprowadzonych operacji alianckich na Pacyfiku w 1943 roku. Połączenie desantu morskiego z powietrznym przyniosło w ciągu niespełna dwóch tygodni to, czego pod Buną i Goną nie udało się osiągnąć w ciągu dwóch miesięcy krwawych walk. Zrzut pod Nadzab, przeprowadzony po zawodzie, jakim były nocne desanty powietrzne na Sycylii, uchodził w armii amerykańskiej za podręcznikowy przykład operacji powietrznodesantowej i pomógł przekonać sceptyków do wartości tego rodzaju wojsk. Dla armii australijskiej była to pierwsza od Gallipoli wielka operacja desantowa – tym razem zakończona sukcesem. Blamey nazwał zdobycie Lae i Salamauy „znaczącym krokiem na drodze do zwycięstwa”.

Plan nie powiódł się jednak w całości: 51 Dywizja nie została zniszczona, a jej ocaleli żołnierze wzmocnili obronę półwyspu Huon. Już 22 września 20 Brygada Australijska wylądowała pod Finschhafen, co zapoczątkowało ciężkie walki na półwyspie, trwające do początku 1944 roku. 7 Dywizja, przerzucana samolotami, ruszyła doliną Markham i Ramu w stronę gór Finisterre i Madang. Nadzab, rozbudowany do czterech lotnisk, stał się główną bazą alianckiego lotnictwa na Nowej Gwinei, a Lae – ważnym portem i bazą zaopatrzeniową. Z nich MacArthur prowadził w 1944 roku kolejne „przeskoki” wzdłuż północnego wybrzeża wyspy, aż do Hollandii.

Utrata Lae i Salamauy w tym samym czasie, w którym Amerykanie opanowali Nową Georgię, zmusiła też Tokio do zmiany strategii. Pod koniec września 1943 roku japońskie kierownictwo wyznaczyło nową, „absolutną” linię obrony, biegnącą przez zachodnią Nową Gwineę, Karoliny i Mariany. Pozycje leżące przed nią – w tym Rabaul i wschodnia Nowa Gwinea – miały odtąd jedynie jak najdłużej opóźniać aliantów. Wojska Imamury i Adachiego nie walczyły już o zwycięstwo, lecz o czas.