Japońskie posiłki w Lae

7 stycznia 1943 roku japoński konwój z Rabaulu dotarł do Lae na północno-wschodnim wybrzeżu Nowej Gwinei i mimo nieustannych ataków alianckiego lotnictwa wysadził na ląd około 4 tysięcy żołnierzy. Był to oddział generała majora Tōru Okabe, dowódcy piechoty 51 Dywizji, trzonem którego był 102 Pułk Piechoty. Jeden transportowiec zatonął po drodze, drugi, ciężko uszkodzony, osiadł na plaży pod Lae, ale cel osiągnięto. W chwili gdy na Papui dogasały walki o Bunę, Japończycy pokazali, że nie zamierzają oddać Nowej Gwinei. Lae i Salamaua, zajęte bez walki w marcu 1942 roku, miały odtąd stać się ich główną linią obrony na wyspie.

Pod datą 23 stycznia w kalendariach pojawia się też informacja, że Japończycy, ponosząc niepowodzenia na Papui, postanowili kontynuować walkę i podejmować sporadyczne ataki lotnicze na siły alianckie w regionie. Te postanowienia zapadły jednak już na przełomie grudnia i stycznia, a 23 stycznia — dzień, który amerykańska historiografia przyjmuje za koniec kampanii na Papui — był raczej chwilą, gdy ich skutki stały się widoczne.

Japońska decyzja na przełomie roku

Pod koniec 1942 roku japońskie dowództwo stanęło przed faktem, że ani Guadalcanalu, ani przyczółków pod Buną i Goną nie da się utrzymać. Brakowało tonażu, okręty wojenne ginęły podczas nocnych rejsów z zaopatrzeniem, a głodujące garnizony topniały od chorób. 31 grudnia 1942 roku cesarz Hirohito zatwierdził decyzję o wycofaniu wojsk z Guadalcanalu, przedstawioną mu przez szefów sztabów armii i marynarki, generała Hajime Sugiyamę i admirała Osamiego Naganę. Na początku stycznia (źródła podają 3 lub 4 stycznia) Cesarska Kwatera Główna przekazała dowództwom w Rabaulu nowe wytyczne: ewakuować Guadalcanal i resztki wojsk na Papui, a na Nowej Gwinei utrzymać i umocnić rejon Lae, Salamaui, Madangu i Wewaku. Ciężar japońskiego wysiłku na południowo-zachodnim Pacyfiku przesuwał się z Wysp Salomona na Nową Gwineę.

Za te działania odpowiadał generał porucznik Hitoshi Imamura, od listopada 1942 roku dowódca 8 Armii Rejonowej w Rabaulu, któremu podlegała 18 Armia generała porucznika Hatazō Adachiego. Imamura trafnie odczytał zamiary przeciwnika. Australijczycy trzymali w górach na zachód od Lae i Salamaui niewielki oddział Kanga Force, opierający się na lotnisku w Wau, dawnym ośrodku gorączki złota. Stamtąd mogli zagrozić obu japońskim bazom. 29 grudnia Adachi rozkazał więc Okabemu przeprawić się z Rabaulu do Lae i natychmiast ruszyć w głąb lądu, by zdobyć Wau.

Jednocześnie japońskie dowództwo zaczęło przerzucać na Nową Gwineę nowe dywizje: 20 Dywizję z Korei i 41 Dywizję z Chin. Pierwsza z nich wylądowała w Wewaku 19 stycznia, druga w lutym.

Konwój pod ostrzałem z powietrza

Alianci wiedzieli o japońskich przygotowaniach. Kryptolodzy wywiadu „Ultra” czytali japońskie szyfry żeglugowe i najpóźniej 3 stycznia dowództwo generała Douglasa MacArthura wiedziało, że z Rabaulu do Lae wyruszy konwój z wojskiem, choć nie znało jego ostatecznego celu. Dowódca sił lądowych, australijski generał Thomas Blamey, nie czekał na wyjaśnienie: 4 stycznia rozkazał przerzucić 17 Brygadę Piechoty z zatoki Milne’a do Wau.

Dowódca alianckiego lotnictwa na południowo-zachodnim Pacyfiku, generał George Kenney, chciał rozbić konwój jeszcze w porcie. Polecił swojemu dowódcy bombowców, generałowi brygady Kennethowi Walkerowi, uderzyć na Rabaul o świcie. Walker uznał nocny start z Port Moresby za zbyt ryzykowny i 5 stycznia poprowadził w południe sześć B-17 i sześć B-24 nad port. Załogi zameldowały trafienie dziewięciu statków; powojenne ustalenia potwierdziły zatopienie jednego frachtowca i uszkodzenie kilku jednostek. Dwa bombowce nie wróciły, w tym maszyna z Walkerem na pokładzie. Generał zginął i pośmiertnie otrzymał Medal Honoru.

5 lub 6 stycznia — opracowania podają obie daty — pięć transportowców w eskorcie pięciu niszczycieli wyszło z Rabaulu wzdłuż południowego wybrzeża Nowej Brytanii. Osłaniały je niskie chmury i japońskie myśliwce. Amerykańskie i australijskie samoloty wytropiły konwój i atakowały go przez dwa dni. Nocą łódź latająca Catalina z 11 Dywizjonu RAAF zatopiła transportowiec „Nichiryu Maru”. Niszczyciele uratowały 739 z około 1100 żołnierzy na pokładzie, lecz na dno poszły wszystkie zapasy sanitarne oddziału Okabe — strata, która miała się zemścić w dżungli. 7 stycznia konwój wszedł do Lae i zaczął wyładunek. Bombowce B-25 tak ciężko uszkodziły pod Lae transportowiec „Myoko Maru”, że trzeba go było osadzić na plaży.

Alianckie lotnictwo wykonało przeciw konwojowi łącznie 416 lotów bojowych. Zameldowało zestrzelenie 69 japońskich samolotów przy stracie 10 własnych; liczby te, jak większość ówczesnych meldunków lotniczych, były zapewne zawyżone. Pilot myśliwca P-38 porucznik Richard Bong, późniejszy najskuteczniejszy amerykański as wojny, zgłosił w tych dniach kolejne zwycięstwa i uzyskał tytuł asa. Sam wynik był jednak dla aliantów rozczarowujący: dwa statki stracone, kilka uszkodzonych, a około 4 tysięcy żołnierzy na lądzie. Kenney i jego sztab wyciągnęli z tego wniosek, że bombardowanie z dużej wysokości nie wystarcza przeciw manewrującym statkom. Zaczęli szkolić załogi w atakach z niskiego pułapu i w bombardowaniu rykoszetowym.

Wyścig do Wau

Okabe nie zatrzymał się w Lae. Między 10 a 16 stycznia jego oddział przeprawił się barkami wzdłuż wybrzeża do Salamaui, skąd ruszył w góry. Aby ukryć siły i cel przed alianckim lotnictwem, wybrał starą, rzadko używaną ścieżkę przez gęstą dżunglę, równoległą do głównego szlaku do Wau. Żołnierze nieśli na plecach żywność, amunicję i sprzęt; marsz trwał dłużej, niż planowano, a zapasy topniały.

Australijczycy tymczasem ścigali się z nim o czas. Bataliony 17 Brygady płynęły z zatoki Milne’a do Port Moresby, a stamtąd miały dotrzeć do Wau samolotami transportowymi — jedyną praktyczną drogą przez góry. Na lotnisku w dolinie Wau można było lądować tylko przy dobrej pogodzie, a chmury w górach często zamykały przejście. Rozstrzygnięcie miało zapaść pod koniec stycznia.

23 stycznia: koniec Papui, nowa linia obrony

22 stycznia ustał zorganizowany opór Japończyków pod Sanananda, ostatnim przyczółkiem na północnym wybrzeżu Papui, a 23 stycznia uznaje się za koniec kampanii na Papui. Upadek Gony i Buny w grudniu oraz zdobycie placówki rządowej w Bunie 2 stycznia zamknęły walki o Bunę i Gonę i całą półroczną walkę o Papuę, która zaczęła się od japońskiego lądowania pod Buną w lipcu 1942 roku i marszu przez góry na szlaku Kokoda. Część ocalałych z Papui — według części opracowań kilka tysięcy ludzi — przedostała się barkami i pieszo wzdłuż wybrzeża w rejon Lae i Salamaui, gdzie wzmocniła tamtejsze garnizony.

Japońskie postanowienie z przełomu roku polegało więc na zmianie linii, nie na rezygnacji z walki. Oddając Papuę i Guadalcanal, Cesarska Kwatera Główna chciała zatrzymać aliantów na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei i na środkowych Wyspach Salomona, chroniąc w ten sposób Rabaul. Lotnictwo armii i marynarki miało wspierać tę obronę nalotami na alianckie bazy i lotniska — w styczniu i lutym były to jednak naloty niewielkie i nieregularne. Japońskim jednostkom lotniczym, wykrwawionym nad Guadalcanalem, brakowało doświadczonych załóg i samolotów, a przewagę w powietrzu nad Nową Gwineą zdobywało lotnictwo Kenneya, uzupełniane w tych tygodniach nowymi samolotami transportowymi i myśliwcami.

Miejsce w dziejach wojny

Desant w Lae był ostatnim udanym japońskim przerzutem wojsk na Nową Gwineę na taką skalę. Natarcie Okabe na Wau, rozpoczęte 29 stycznia, zostało odparte w kilkudniowej bitwie o Wau dzięki posiłkom przerzuconym drogą lotniczą w ostatniej chwili; do 4 lutego Japończycy wycofali się w kierunku Mubo i Salamaui. Kolejny, większy konwój z główną częścią 51 Dywizji, wysłany z Rabaulu do Lae na początku marca 1943 roku, został zniszczony w bitwie na Morzu Bismarcka przez lotnictwo stosujące właśnie te ataki z niskiego pułapu, których potrzebę pokazał styczniowy konwój. Do Lae dotarło wówczas tylko około 1200 z blisko 7 tysięcy żołnierzy.

Japończycy nie zdołali już skutecznie wzmocnić Lae i Salamaui drogą morską. W kwietniu 1943 roku admirał Isoroku Yamamoto rzucił lotnictwo marynarki do ofensywy powietrznej przeciw alianckim bazom na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona — znacznie większej niż styczniowe naloty, ale też nieskutecznej. We wrześniu 1943 roku Australijczycy, wspierani przez amerykańskich spadochroniarzy i desant morski, zdobyli Salamauę i Lae. Styczniowy konwój opóźnił ten moment o kilka miesięcy, lecz nie odwrócił kierunku wojny na Nowej Gwinei: po klęsce na Papui inicjatywa należała już do MacArthura.