Desant pod Mereküla

14 lutego 1944 roku Armia Czerwona spróbowała obejść z dwóch stron niemiecką obronę na granicy Estonii. Przed świtem na wybrzeżu Zatoki Fińskiej, kilka kilometrów za linią frontu nad Narwą, wylądował oddział piechoty morskiej Floty Bałtyckiej – ponad pięciuset ludzi, którzy mieli przeciąć jedyną szosę i linię kolejową łączącą Niemców pod miastem z resztą kraju. Tej samej nocy, sto kilkadziesiąt kilometrów na południe, radziecki pułk strzelców przeszedł po lodzie przez wąskie jezioro łączące Pejpus z jeziorem Pskowskim i uchwycił przyczółek na estońskim brzegu przy wsi Meerapalu. Obie operacje skończyły się klęską: desant pod Mereküla został zniszczony w ciągu najwyżej trzech dni, a przyczółek nad jeziorem – już 15 lutego.

W kalendariach oba epizody ujmuje się osobno: 14 lutego radziecki 374 Pułk Strzelecki tworzy przyczółek na zachodnim brzegu jeziora Pejpus, a desant pod Mereküla napotyka opór; 15 lutego przyczółek zostaje unicestwiony. Daty i numer pułku zgadzają się z estońskimi opracowaniami. Trzeba tylko dodać, że wieś Meerapalu leży nad Lämmijärv, cieśniną między Pejpusem a jeziorem Pskowskim – w potocznym ujęciu całość nazywa się jeziorem Pejpus. A słowo „opór” jest za słabe: z desantu pod Mereküla wróciło na swoje linie sześciu ludzi.

Przesmyk między zatoką a jeziorem

Na początku lutego 1944 roku, po ofensywie leningradzko-nowogrodzkiej, wojska radzieckiego Frontu Leningradzkiego doszły do Narwy. Gdy powstawał front pod Narwą, 2 Armia Uderzeniowa gen. Iwana Fiediuninskiego przeszła rzekę na północ i na południe od miasta i uchwyciła przyczółki, z których największy powstał na bagnie Krivasoo. Niemcy – zgrupowanie gen. piechoty Otto Sponheimera z III Korpusem Pancernym SS – trzymali jednak samo miasto, przyczółek w Iwangorodzie na wschodnim brzegu i, co najważniejsze, drogę odwrotu: szosę i kolej z Narwy do Tallinna, biegnące równolegle do wybrzeża.

Przesmyk między Zatoką Fińską a Pejpusem ma około 45 kilometrów szerokości. Kto chciał wejść w głąb Estonii, musiał go przebyć albo obejść – od morza lub przez zamarznięte jeziora. Dowódca frontu gen. armii Leonid Goworow postanowił spróbować obu dróg naraz. Józef Stalin żądał zdobycia Narwy najpóźniej do 17 lutego – także ze względów politycznych, bo w tych samych tygodniach Finlandia sondowała warunki pokoju.

Po niemieckiej stronie sytuacja była poważna. Radzieckie przyczółki na południe od miasta zbliżyły się na kilkaset metrów do szosy, a 13 lutego gwardziści 30 Korpusu Strzeleckiego Gwardii gen. Nikołaja Simoniaka zajęli wieś Auvere i na krótko przecięli kolej. Na front ściągano posiłki, w tym 20 Dywizję Grenadierów SS (1 estońską), uzupełnianą świeżo powołanymi Estończykami – 7 lutego ostatni przedwojenny premier Jüri Uluots poparł mobilizację, by bronić kraju przed powrotem władzy radzieckiej.

Desant pod Mereküla

Mereküla (po estońsku Meriküla) była nadmorską miejscowością letniskową kilka kilometrów na zachód od ujścia Narwy; dziś należy do miasta Narva-Jõesuu. Desant miał wylądować około 6 kilometrów za niemiecką linią frontu, przeciąć szosę i kolej Narwa – Rakvere, opanować stację Auvere i utrzymać się do nadejścia wojsk 2 Armii Uderzeniowej. Do akcji wyznaczono 571 Samodzielny Batalion Automatczyków 260 Brygady Piechoty Morskiej z dołączoną kompanią strzelców – według rosyjskich opracowań 517 ludzi pod dowództwem mjr. Stiepana Masłowa, uzbrojonych głównie w pistolety maszynowe, z trzema lekkimi moździerzami, kilkunastoma rusznicami przeciwpancernymi i kilkunastoma karabinami maszynowymi. Wśród nich było kilka młodych kobiet – radiotelegrafistek. Nie dostali ani artylerii, ani czołgów.

Według pamiętników dowódcy floty adm. Władimira Tribuca pomysł desantu wyszedł od Goworowa, a desant miał się utrzymać tylko kilka godzin, do przełamania frontu przez armię. Rosyjscy historycy, którzy później badali operację, zwracają uwagę, że plany się nie zgadzały: główne natarcie 2 Armii Uderzeniowej na Auvere wyznaczono dopiero na kolejne dni. Nie przygotowano też wsparcia ogniowego z okrętów i z powietrza po wylądowaniu, współdziałania z wojskami lądowymi ani ewakuacji na wypadek niepowodzenia – powtórzono, jak piszą, te same błędy, które jesienią 1941 roku zgubiły desanty pod Peterhofem i Strielną.

Oddział wypłynął wieczorem 13 lutego z wyspy Lavansaari w Zatoce Fińskiej na kutrach pancernych i dozorowcach; trałowce zawróciły z powodu dryfującego lodu. Około czwartej rano 14 lutego pierwszy rzut wylądował niezauważony. Drugi szedł już pod ogniem artylerii i moździerzy. Okazało się, że wybrzeże jest silnie bronione: Estończycy jeszcze w 1939 roku przewidywali radziecki desant właśnie w tym miejscu i zbudowali tu baterie nadbrzeżne, a Niemcy, budując linię Pantera, ustawili na nich swoje działa. Na brzeg zeszło około 430 ludzi; dwa kutry zatonęły, a kilkudziesięciu żołnierzy nie zdołano wysadzić i wróciło do bazy. Okręty desantowe odeszły zaraz po wyładunku, a kanonierki wsparcia przybyły z kilkugodzinnym opóźnieniem i nie otworzyły ognia, bo nie miały łączności z oddziałem – z czterech radiostacji desantu nie nadeszła ani jedna wiadomość.

Przeciw marynarzom szybko ruszyły niemieckie i estońskie oddziały, które stały w pobliżu: według opracowań estońskich i zachodnich pułk SS „Norge” z dywizji „Nordland”, straż wybrzeża i trzy czołgi Tiger, według rosyjskich – także batalion dywizji estońskiej i pododdziały niemieckiej 227 Dywizji Piechoty, której sztab znalazł się w strefie walk. Desant podzielił się na trzy grupy i próbował przebić się w stronę Auvere. Artyleria 2 Armii Uderzeniowej nie zaczęła w porę uderzenia, na które desant czekał. Estońskie i zachodnie źródła piszą, że przyczółek zniszczono po siedmiu i pół godziny walki; według rosyjskich zorganizowany opór ostatniej grupy ustał 16 lutego, a pojedynczy żołnierze jeszcze próbowali przedostać się na swoją stronę. Ciężko ranny mjr Masłow zginął 15 lutego.

Bilans był druzgocący. Według rosyjskich ustaleń linię frontu przeszło sześciu desantowców, ośmiu rannych trafiło do niewoli, reszta zginęła. Radzieckie publikacje mówiły o 1500–2000 zabitych Niemcach i 20–25 zniszczonych czołgach i twierdziły, że desant związał duże siły przeciwnika – współcześni rosyjscy badacze uważają te liczby za mocno zawyżone. Zachowany meldunek niemieckiej 227 Dywizji Piechoty wymienia u niej i oddziałów przydzielonych 32 zabitych, 74 rannych i 4 zaginionych.

Przyczółek nad jeziorem: Meerapalu

Drugie obejście szło przez jeziora. Lewe skrzydło Frontu Leningradzkiego, które po zdobyciu Gdowa 4 lutego posuwało się wzdłuż wschodniego brzegu Pejpusu, miało przejść po lodzie na estoński brzeg i ruszyć w stronę Tartu. W nocy z 11 na 12 lutego oddziały radzieckie zajęły wyspę Piirissaar pośrodku jeziora. Brzegu po drugiej stronie broniły rozproszone punkty oporu z niemieckimi bateriami przeciwlotniczymi i batalionami estońskiej Samoobrony (Omakaitse) z okręgu Võru.

Przypadek sprawił, że 11 lutego dotarł tam także I batalion 45 pułku grenadierów SS z dywizji estońskiej mjr. Haralda Riipalu, zdjęty w Tartu z pociągu jadącego pod Narwę. W nocy na 13 lutego jego żołnierze odparli pod Mehikoorma kilka natarć radzieckiej piechoty idącej po lodzie w gęstych tyralierach; według estońskich opracowań zginęło w nich 700–800 czerwonoarmistów. Te ataki okazały się jednak tylko odwróceniem uwagi.

W nocy z 13 na 14 lutego 374 Pułk Strzelecki z 128 Dywizji Strzeleckiej przeszedł Lämmijärv dalej na północ i z zaskoczenia zajął Meerapalu i sąsiednią wieś Pedaspää. Obsługa niemieckiej baterii przeciwlotniczej uciekła, porzucając osiem dział. Przybyły na miejsce gen. mjr Erich Hoffmann, dowodzący obroną brzegu jeziora, chciał najpierw cofnąć wojska i czekać na posiłki; Riipalu przekonał go do natychmiastowego kontrataku i otrzymał dowództwo zebranych naprędce oddziałów. Przez cały dzień i noc artyleria ostrzeliwała lód, po którym Rosjanie dowozili posiłki, a Junkersy Ju 87 rozbijały kolumny na otwartej przestrzeni.

15 lutego rano oddziały radzieckie ruszyły z Meerapalu na zachód, ale zatrzymał je ogień lekkich dział przeciwlotniczych. Drugi przyczółek, wielkości batalionu, powstał w Jõepera; rozbili go do południa żołnierze Riipalu i świeżo przybyły batalion 44 pułku grenadierów z wschodniopruskiej 11 Dywizji Piechoty. Po dwóch nalotach bombowców nurkujących natarcie na Meerapalu ruszyło o 13.35 i do 17.00 wieś była odbita; kilka godzin później padła Pedaspää. Zdobyto broń, porzucone działa przeciwlotnicze i sztandar 374 pułku. Estońskie źródła szacują straty radzieckie w zabitych i jeńcach na ponad dwa tysiące, a straty batalionu Riipalu na 9 zabitych i 30 rannych – pierwszą z tych liczb podaje strona zwycięska i trzeba ją traktować ostrożnie. 17 lutego batalion 44 pułku odbił Piirissaar.

Znaczenie

Oba epizody pokazały, jak trudno było obejść obronę nad Narwą. Klęska pod Meerapalu zamknęła na kilka miesięcy drogę do Tartu przez jeziora, a w estońskiej pamięci zapisała się jako jedno z pierwszych zwycięstw oddziałów złożonych z Estończyków w 1944 roku. Desant pod Mereküla był jedną z najbardziej nieudanych operacji desantowych Floty Bałtyckiej. Ludowy komisarz marynarki wojennej adm. Nikołaj Kuzniecow wydał specjalną dyrektywę, w której zarzucił dowództwu floty brak rozpoznania, pozostawienie desantu bez wsparcia ogniowego i lotniczego oraz odwrót okrętów przed wykonaniem zadania.

Historię desantu długo przemilczano. Dopiero pod koniec lat 60. weterani floty doprowadzili do ustalenia nazwisk poległych; nikogo z uczestników nie odznaczono. W 1972 roku w Mereküla postawiono pomnik desantowców, zniszczony w 1990 roku i później odbudowany; w sierpniu 2022 roku władze Estonii, usuwając radzieckie pomniki wojenne, zdemontowały go.

Główne radzieckie natarcie pod Narwą, wyznaczone pierwotnie na te same dni, ruszyło 15 lutego i trwało do końca miesiąca. Ono również nie przyniosło przełamania. Walki o przesmyk trwały do lata 1944 roku: w lipcu wojska radzieckie zdobyły zrujnowaną Narwę, a Niemcy wycofali się na pobliskie wzgórza Sinimäed, które opuścili dopiero we wrześniu, gdy ewakuowali całą Estonię.