Kwatera SHAEF i plan „Overlord”

W połowie lutego 1944 roku przygotowania do inwazji na Francję dostały formalne ramy. 12 lutego Połączeni Szefowie Sztabów (Combined Chiefs of Staff) – wspólne kierownictwo wojskowe Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych – wydali gen. Dwightowi Eisenhowerowi dyrektywę, która określała jego tytuł, zadanie i miejsce w alianckim łańcuchu dowodzenia. Następnego dnia, 13 lutego, Eisenhower rozkazem ogólnym nr 1 formalnie objął naczelne dowództwo, a 14 lutego rozkazem nr 2 ogłosił nazwiska głównych oficerów swojej kwatery – Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych (Supreme Headquarters, Allied Expeditionary Force, SHAEF). Tę datę podaje się często jako dzień utworzenia SHAEF w Wielkiej Brytanii.

Był to akt w dużej mierze formalny. Eisenhower, wyznaczony na naczelnego dowódcę inwazji w grudniu 1943 roku, od połowy stycznia urzędował w Londynie i faktycznie kierował przygotowaniami, a amerykańska historia oficjalna zaznacza, że w chwili wydania dyrektywy pełnił funkcję naczelnego dowódcy „od blisko miesiąca”. Luty przyniósł jednak to, czego mu dotąd brakowało: pisemny mandat obu rządów i sztab, który z zespołu planistów stawał się dowództwem wojennym.

Co się stało 8 lutego

W popularnych kalendariach pod datą 8 lutego można też przeczytać, że „plan inwazji na Francję, operacja »Overlord«, zostaje zatwierdzony”. Źródeł na pojedynczy akt zatwierdzenia z tego dnia nie ma. Amerykańska historia oficjalna (Forrest C. Pogue, The Supreme Command) pokazuje raczej ciąg decyzji rozłożonych na kilka tygodni. 21 stycznia na pierwszej naradzie dowódców w Londynie przyjęto rozszerzony plan desantu – pięć dywizji w pierwszym rzucie zamiast trzech – a 23 stycznia Eisenhower przedstawił go szefom sztabów. Pod koniec stycznia zgodzono się przesunąć termin inwazji z maja na początek czerwca, by zyskać miesiąc produkcji barek desantowych. 1 lutego trzej dowódcy rodzajów sił – adm. Bertram Ramsay, gen. Bernard Law Montgomery i marszałek lotnictwa Trafford Leigh-Mallory – wydali wstępny wspólny plan operacji „Neptune” (Neptune Initial Joint Plan), czyli samego desantu i walk o przyczółek; na nim opierały się odtąd plany armii, flot i lotnictwa. Według Pogue’a pięciodywizyjny desant był „przyjęty na początku lutego”.

8 lutego temat inwazji rzeczywiście stanął na posiedzeniu brytyjskiego gabinetu wojennego, ale dotyczył jednego wycinka planu. Winston Churchill naciskał tam na zwiększenie liczby samolotów transportowych, tak by w pierwszym uderzeniu można było zrzucić dwie dywizje powietrznodesantowe, o które prosił Eisenhower. Szef sztabu lotnictwa, marszałek Charles Portal, ostrzegał, że pośpieszne szkolenie załóg obniży ich jakość, a Leigh-Mallory twierdził, że nie da się „dodać do pierwszego rzutu ani jednego pilota więcej”. Zapis o „zatwierdzeniu planu” 8 lutego najlepiej więc rozumieć jako skrót całego procesu ze stycznia i lutego, a nie datę konkretnej decyzji.

Dyrektywa: „serce Niemiec”

Spór o treść dyrektywy toczył się od stycznia. Brytyjski projekt polecał Eisenhowerowi wkroczyć na kontynent i „zdobyć przyczółki, z których dalsze działania zaczepne będzie można skierować na serce Niemiec”. Amerykańscy szefowie sztabów uznali to za zbyt ostrożne: obawiali się, że Brytyjczycy chcą ograniczyć inwazję do utrzymania przyczółka, a główne działania prowadzić gdzie indziej, na przykład na Morzu Śródziemnym. Żądali sformułowania, że naczelny dowódca ma „uderzyć na serce Niemiec i zniszczyć ich siły”. Brytyjczykom wydawało się to oderwane od rzeczywistości, skoro na Wyspach gromadzono około czterdziestu dywizji, za mało, by pokonać całą armię niemiecką. Kompromis zachował amerykański cel, ale powiązał go z działaniami pozostałych sojuszników. Połączeni Szefowie Sztabów przyjęli ten tekst 11 lutego, a dzień później go wydali.

Najważniejszy punkt dyrektywy brzmiał: „Wkroczy pan na kontynent europejski i we współdziałaniu z innymi Narodami Zjednoczonymi podejmie operacje wymierzone w serce Niemiec i w zniszczenie ich sił zbrojnych”. Eisenhower otrzymał tytuł naczelnego dowódcy Alianckich Sił Ekspedycyjnych i miał „wyzwolić Europę spod władzy Niemców”. Datą wejścia na kontynent był w dyrektywie nadal „miesiąc maj 1944 roku”, choć w praktyce przygotowywano już termin czerwcowy. Po zdobyciu portów nad kanałem La Manche miał opanować obszar ułatwiający dalsze działania lądowe i powietrzne, a niezależnie od terminu być gotowy do szybkiego powrotu na kontynent, gdyby Niemcy zaczęli wycofywać się z jego frontu.

Dyrektywa porządkowała też zależności. Eisenhower odpowiadał przed Połączonymi Szefami Sztabów, ale mógł się porozumiewać bezpośrednio ze sztabami amerykańskim i brytyjskim. Zaopatrzenie wojsk na Wyspach należało do brytyjskich ministerstw i do amerykańskich departamentów wojny i marynarki, on zaś koordynował logistykę na kontynencie. Dokument zakładał, że mniej więcej w tym samym czasie co „Overlord” Armia Czerwona rozpocznie ofensywę, która nie pozwoli Niemcom przerzucić dywizji ze wschodu na zachód – tak ustalono na konferencji w Teheranie. Naczelny dowódca na Morzu Śródziemnym, gen. Henry Maitland Wilson, miał wesprzeć inwazję desantem w południowej Francji. Otwarta pozostała jedna ważna sprawa: jaka część ciężkich bombowców podlegać będzie Eisenhowerowi. Kwestie władzy cywilnej na wyzwalanych terenach odłożono do osobnych instrukcji.

Pogue uznał dyrektywę za korzystną dla Eisenhowera: sformułowana bardzo ogólnie, zostawiała mu dużą swobodę w dowodzeniu i planowaniu. Wcześniejsze brytyjskie propozycje, by w załącznikach szczegółowo określić uprawnienia dowódców rodzajów sił, skreślono.

Sztab zintegrowany

SHAEF nie powstał od zera. Jego zalążkiem był sztab COSSAC (Chief of Staff to the Supreme Allied Commander), który brytyjski gen. Frederick Morgan prowadził od wiosny 1943 roku w Norfolk House w Londynie i który przygotował pierwotny plan „Overlord”, przyjęty na konferencji w Quebecu. Drugim źródłem była Kwatera Główna Sił Alianckich (AFHQ), z której Eisenhower dowodził w Afryce Północnej i we Włoszech. Tam wypracowano zasadę, którą przeniesiono do Londynu: sztab „zintegrowany”, w którym oficer brytyjski lub amerykański w danym wydziale mógł podejmować decyzje dotyczące wojsk obu narodowości, a szefa jednej narodowości zwykle wspierał zastępca drugiej. Eisenhower zapowiedział, że nie zamierza „wymiatać” ludzi Morgana, tylko wkomponować się w istniejące struktury.

Rozkaz z 14 lutego ułożył tę strukturę w hierarchię. Zastępcą naczelnego dowódcy został brytyjski marszałek lotnictwa Arthur Tedder, który miał przede wszystkim koordynować działania lotnictwa. Szefem sztabu był gen. Walter Bedell Smith, a jego trzema zastępcami – sami Brytyjczycy: Morgan; gen. Humfrey Gale, przeniesiony z AFHQ na wyraźne życzenie Eisenhowera jako główny oficer administracyjny; oraz wicemarszałek lotnictwa James Robb, zastępca do spraw lotnictwa. Wydziałem operacyjnym (G-3), „ośrodkiem nerwowym” SHAEF, od 14 lutego kierował amerykański gen. Harold R. Bull, który zastąpił na tym stanowisku Brytyjczyka Charlesa Westa. Wydział personalny (G-1) objął Amerykanin gen. Ray Barker, dotychczasowy zastępca Morgana, a zaopatrzeniowy (G-4) – gen. Robert W. Crawford, który w lutym zamienił się miejscami z brytyjskim szefem tego wydziału w COSSAC. Wywiadem (G-2) kierował tymczasowo brytyjski gen. John Whiteley, bo War Office nie chciało oddać Eisenhowerowi jego afrykańskiego szefa wywiadu, gen. Kennetha Stronga; ten przyszedł dopiero w maju. Wydział spraw cywilnych (G-5) 15 lutego przeszedł pod jedno kierownictwo, a 14 lutego uruchomiono wydział prasy i wojny psychologicznej.

Dowódcami rodzajów sił w fazie desantu byli Brytyjczycy: Ramsay na morzu, Montgomery jako dowódca 21 Grupy Armii na lądzie i Leigh-Mallory na czele Alianckich Ekspedycyjnych Sił Powietrznych. Wraz z amerykańskim naczelnym dowódcą i brytyjskim zastępcą tworzyło to starannie wyważony układ, który miał zapobiec sporom narodowym. SHAEF rozpoczął formalnie pracę w dawnej siedzibie COSSAC w Norfolk House; w marcu przeniósł się do baraków w Bushy Park na przedmieściach Londynu, pod kryptonimem „Widewing”.

Barki, bombowce i „Anvil”

Formalne ustanowienie dowództwa nie rozstrzygnęło sporów, które ciążyły nad planem. Najważniejszy dotyczył operacji „Anvil”, desantu w południowej Francji. Pięć dywizji w Normandii wymagało dodatkowych okrętów i barek desantowych, a jedynym ich źródłem w krótkim czasie było Morze Śródziemne. Tymczasem tamtejsze siły ugrzęzły: desant pod Anzio zamiast otworzyć drogę na Rzym, sam znalazł się pod presją, a barki potrzebne do jego zaopatrywania nie mogły odpłynąć. 4 lutego Churchill przypuścił ostry atak na „Anvil”, dowodząc, że operacja ta nie jest „strategicznie spleciona” z „Overlord”, a brytyjscy szefowie sztabów zaproponowali, by ją odwołać, a sprzęt przenieść do Anglii. Eisenhower, który chciał „Anvil” ocalić, sam jednak zaczął wątpić, czy oba desanty da się przeprowadzić jednocześnie.

W Waszyngtonie odebrano to podejrzliwie: gen. George Marshall widział w brytyjskich propozycjach kolejną próbę rozbudowy działań śródziemnomorskich kosztem inwazji i pytał Eisenhowera, czy presja otoczenia nie wypaczyła jego oceny. Amerykańscy szefowie sztabów nie przyjechali do Londynu, lecz uczynili Eisenhowera swoim przedstawicielem w rozmowach z Brytyjczykami. Przez cały luty liczono, ilu żołnierzy i pojazdów zmieszczą barki w warunkach bojowych, a 22 lutego gen. Wilson zalecił odwołanie „Anvil”, bo niemieckie kontrataki pod Anzio wyczerpywały jego wojska. 26 lutego przyjęto kompromis: kampania włoska otrzymała pierwszeństwo, a o losie „Anvil” miano zdecydować po przeglądzie sytuacji 20 marca.

Drugą otwartą sprawą były ciężkie bombowce. Dyrektywa z 12 lutego nie podporządkowała Eisenhowerowi ani brytyjskiego Dowództwa Bombowców marszałka lotnictwa Arthura Harrisa, ani amerykańskich Strategicznych Sił Powietrznych gen. Carla Spaatza. Obaj wierzyli, że wojnę wygrają nalotami na niemiecki przemysł, i niechętnie myśleli o przestawieniu ich na niszczenie kolei we Francji i Belgii, czego chcieli planiści inwazji. Trzecim wąskim gardłem było lotnictwo transportowe: dyskusja z 8 lutego pokazała, że zamiast dwóch dywizji powietrznodesantowych w pierwszym rzucie można liczyć najwyżej na jedną i część drugiej.

Miejsce w wojnie

Luty 1944 roku zamknął okres, w którym inwazja była przede wszystkim projektem planistów, i otworzył okres przygotowań pod jednolitym dowództwem. Po drugiej stronie kanału feldmarszałek Erwin Rommel od grudnia umacniał Wał Atlantycki, a Niemcy nie wiedzieli, gdzie i kiedy spadnie uderzenie.

Najważniejsze spory rozstrzygnięto w kolejnych miesiącach. W marcu przyjęto plan niszczenia francuskich i belgijskich węzłów kolejowych, a od kwietnia ciężkie bombowce działały według wskazówek Eisenhowera, który kierował nimi przez Teddera. „Anvil” odłożono, by uwolnić barki dla Normandii; desant w Prowansji odbył się dopiero 15 sierpnia 1944 roku pod nazwą „Dragoon”. 6 czerwca 1944 roku, po jednodniowym odroczeniu z powodu pogody, pięć dywizji – z kolejnymi trzema powietrznodesantowymi – wylądowało w Normandii. SHAEF dowodził alianckimi armiami na zachodzie aż do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku; rozwiązano go 14 lipca 1945 roku. Zasada sztabu zintegrowanego, sprawdzona w Afryce i doprowadzona do pełni w Londynie, stała się wzorem dla późniejszych sojuszniczych dowództw, w tym dla dowództwa wojsk NATO w Europie, którego pierwszym szefem w 1951 roku został ponownie Eisenhower.