Fińskie sondowanie pokoju

16 lutego 1944 roku w Sztokholmie doszło do spotkania, na które Finlandia czekała od ponad roku. Były premier i dawny poseł w Moskwie Juho Kusti Paasikivi został przyjęty przez radziecką ambasador w Szwecji Aleksandrę Kołłontaj. Kroniki wydarzeń zapisują ten dzień jako spotkanie dyplomatów obu państw, którzy mieli podpisać rozejm. Tak nie było. Paasikivi nie miał pełnomocnictw do zawarcia czegokolwiek. Rząd w Helsinkach wysłał go do Sztokholmu tylko po to, by poznał radzieckie warunki i sprawdził, czy da się na nich oprzeć rozmowy. Lutowe spotkania były pierwszym bezpośrednim kontaktem fińsko-radzieckim w sprawie pokoju od wybuchu wojny kontynuacyjnej w czerwcu 1941 roku. Rozejm podpisano dopiero siedem miesięcy później, 19 września 1944 roku.

Rok ostrożnych sondaży

Finlandia zaczęła szukać drogi z wojny po klęsce niemieckiej pod Stalingradem. Rząd Edwina Linkomiesa, utworzony w marcu 1943 roku, uważał pokój za swój główny cel. Pierwsza próba skończyła się jednak niczym. Wiosną 1943 roku Helsinki odrzuciły amerykańską ofertę pośrednictwa, pod silnym naciskiem Berlina, który zażądał zerwania rozmów z Waszyngtonem.

Jesienią sprawa wróciła drogą szwedzką. 20 listopada 1943 roku, po konferencji moskiewskiej ministrów spraw zagranicznych, Kołłontaj odczytała sekretarzowi gabinetu szwedzkiego MSZ Erikowi Bohemanowi komunikat dla rządu fińskiego: Moskwa była gotowa przyjąć fińskich przedstawicieli. Helsinki odpowiedziały 29 listopada, że za podstawę rozmów uważają granicę z 1939 roku, czyli sprzed wojny zimowej. 20 grudnia Kołłontaj odpowiedziała, że to nie wystarcza i że punktem wyjścia musi być granica z pokoju moskiewskiego z marca 1940 roku. Rząd fiński uznał na przełomie roku, że na takiej podstawie pokoju zawrzeć nie może, ale kontakt należy utrzymać. Moskwa przyjęła tę odpowiedź milczeniem.

Styczeń i luty 1944: nacisk z trzech stron

Na początku 1944 roku położenie Finlandii pogorszyło się gwałtownie. W styczniu Front Leningradzki odrzucił Niemców spod miasta i 27 stycznia ogłoszono koniec blokady Leningradu. Grupa Armii „Północ” cofała się ku Estonii, a armia fińska, która od 1941 roku stała na Przesmyku Karelskim i nad Świrem, traciła oparcie na południowym skrzydle.

31 stycznia amerykański chargé d’affaires w Helsinkach Edmund Gullion wręczył ministrowi spraw zagranicznych Henrikowi Ramsayowi notę sekretarza stanu Cordella Hulla. Waszyngton wzywał Finlandię, by sama zrobiła pierwszy krok i zwróciła się do Moskwy. Ostrzegał też, że jeśli Finlandia niezwłocznie nie oderwie się od państw Osi, sama poniesie konsekwencje. 8 lutego Departament Stanu podał treść tego ostrzeżenia do publicznej wiadomości, co w Helsinkach odebrano jako dodatkowy nacisk.

Najmocniej przemówiły jednak bomby. W nocy z 6 na 7 lutego radzieckie lotnictwo dalekiego zasięgu przeprowadziło pierwszy z trzech wielkich nalotów na Helsinki. W dniu nalotu w stolicy przebywał marszałek Carl Gustaf Mannerheim. Według fińskich opracowań zginęło wtedy ponad sto osób. Cel polityczny był oczywisty: zmusić Finów do szybkiej decyzji.

Misja Paasikiviego

Po długich naradach rząd postanowił wysłać do Sztokholmu Paasikiviego. Wybór był naturalny. Siedemdziesięciotrzyletni polityk negocjował z Moskwą traktat dorpacki w 1920 roku, jesienią 1939 roku jeździł na kremlowskie rozmowy, które poprzedziły wojnę zimową, a w latach 1940–1941 był posłem w ZSRR. Znał osobiście Stalina i Mołotowa i od dawna uważał, że Finlandia musi się z sąsiadem ułożyć. Formalnie pojechał jako osoba prywatna, bez prawa do zawierania umów. Prezydent Risto Ryti i premier chcieli w ten sposób zachować swobodę ruchów, także wobec Niemiec.

Paasikivi wyjechał z Helsinek 12 lutego. Według amerykańskich dokumentów dyplomatycznych i fińskich opracowań Kołłontaj przyjęła go 16 i 19 lutego. Szwedzki rząd, a zwłaszcza Boheman, ułatwiał kontakty, ale nie był stroną rozmów. Kołłontaj, dawna działaczka bolszewicka i od 1930 roku przedstawicielka ZSRR w Szwecji, była już w 1940 roku pośredniczką w rokowaniach kończących wojnę zimową. Teraz znów była głównym kanałem między Helsinkami a Moskwą.

Spotkania nie miały charakteru negocjacji. Paasikivi pytał, Kołłontaj przekazywała stanowisko Moskwy. Radzieckie warunki usłyszał w formie pisemnej w końcowej fazie pobytu – według źródeł amerykańskich 19 lutego, według części fińskich opracowań na kolejnym spotkaniu 21 lutego. Były podzielone na dwie części.

Warunki Moskwy

Pierwszą część Finlandia miała przyjąć od razu, jeszcze przed wysłaniem delegacji do Moskwy:

• zerwanie stosunków z Niemcami i internowanie wojsk niemieckich w Finlandii (ZSRR nie żądał, by Finlandia wypowiedziała Niemcom wojnę, ale oferował „niezbędną pomoc” wojsk lądowych i lotnictwa, gdyby internowanie przerosło jej siły);
• przywrócenie w całości traktatu moskiewskiego z 1940 roku i wycofanie wojsk fińskich na ówczesną granicę; sprawę dzierżawy Hanko można było omówić w Moskwie, w zamian za rekompensatę;
• natychmiastowe wydanie jeńców wojennych oraz radzieckich i alianckich cywilów.

Dopiero w Moskwie miano rozmawiać o częściowej lub pełnej demobilizacji armii fińskiej, o odszkodowaniach za szkody wyrządzone w czasie działań wojennych i okupacji radzieckich terenów oraz o obwodzie Petsamo (Peczenga).

Dla Helsinek najtrudniejszy był punkt pierwszy. Na północy kraju stała niemiecka 20 Armia Górska, licząca według różnych szacunków około dwustu tysięcy żołnierzy. Internowanie jej przez armię fińską było w praktyce niewykonalne. Przyjęcie radzieckiej „pomocy” oznaczałoby wpuszczenie Armii Czerwonej na terytorium Finlandii. Równie bolesny był powrót do granicy z 1940 roku, czyli utrata Wyborga i Karelii. Do tego dochodziły nieokreślone reparacje.

Paasikivi wrócił do Helsinek w przekonaniu, że warunków nie wolno odrzucić z góry i że trzeba o nich rozmawiać. Rząd był bardziej podzielony, a dowództwo wojskowe ostrożne. W Berlinie dowiedziano się o podróży, ale według fińskich opracowań Niemcy nie zareagowały wtedy gwałtownie.

Odpowiedź Helsinek

W ostatnich dniach lutego rząd i komisja spraw zagranicznych parlamentu, Eduskunty, naradzały się nad radzieckimi punktami. Większość ministrów uważała, że warunków nie da się przyjąć jako wstępnych, przed jakimikolwiek rokowaniami, ale nie chciała też zrywać kontaktu. Moskwa dalej naciskała. W nocy z 16 na 17 lutego, w dniach sztokholmskich rozmów, i ponownie z 26 na 27 lutego radzieckie bombowce wróciły nad Helsinki.

1 marca strona radziecka ogłosiła publicznie swoje warunki. 8 marca rząd fiński odpowiedział, że jest gotów przedstawić swoje stanowisko, ale najpierw chce wiedzieć, jak należy rozumieć poszczególne punkty, bo bez tego parlament nie może się do nich odnieść. Wymiana pism w marcu doprowadziła do zgody na poufne rozmowy w Moskwie.

Miejsce w wojnie

26 marca Paasikivi i były minister spraw zagranicznych Carl Enckell udali się do Moskwy. W kolejnych dniach rozmawiali z Mołotowem i jego zastępcą Władimirem Diekanozowem. To, co usłyszeli, było twardsze niż w Sztokholmie: do dawnych warunków doszły reparacje w wysokości 600 milionów dolarów, płatne w ciągu pięciu lat, wojska niemieckie miały zostać internowane lub wydalone do końca kwietnia, a połowa armii fińskiej zdemobilizowana do końca maja. Paasikivi radził przyjąć warunki, ale rząd uznał je za niewykonalne. 12 kwietnia premier Linkomies przedstawił stanowisko rządu Eduskuncie, która je poparła, a 22 kwietnia Moskwa ogłosiła, że Finlandia odrzuciła jej propozycje. Hitler odpowiedział na fińskie rozmowy częściowym wstrzymaniem dostaw broni i zboża.

Odmowa kosztowała Finlandię drogo. 10 czerwca 1944 roku Armia Czerwona uderzyła na Przesmyku Karelskim i po dziesięciu dniach zajęła Wyborg. W zamian za niemiecką pomoc wojskową Ryti złożył pod koniec czerwca Ribbentropowi osobiste zobowiązanie, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. Front zatrzymano w lipcu pod Tali-Ihantala i nad Vuoksą, a Stalin, który potrzebował wojsk na głównym kierunku natarcia, zgodził się na rozmowy. Ryti ustąpił 1 sierpnia, prezydentem został Mannerheim, który uznał zobowiązanie poprzednika za niewiążące. Na początku września ustały walki, a 19 września 1944 roku Finlandia podpisała rozejm moskiewski.

Ostateczne warunki były w wielu punktach podobne do tych, które Paasikivi usłyszał w lutym: granica z 1940 roku, zerwanie z Niemcami, wydalenie wojsk niemieckich. Doszły jednak utrata Petsamo, dzierżawa półwyspu Porkkala zamiast Hanko i reparacje w wysokości 300 milionów dolarów. Wyparcie Niemców z północy kraju oznaczało dla Finów kolejną, wojnę lapońską. W przeciwieństwie do Rumunii, Bułgarii i Węgier Finlandia uniknęła jednak okupacji i zachowała swój ustrój. Paasikivi, który w lutym 1944 roku jeździł do Sztokholmu jako prywatny emisariusz, w listopadzie 1944 roku został premierem, a w 1946 roku prezydentem. Polityka ułożenia stosunków z ZSRR, którą próbował przeprowadzić już w czasie wojny, stała się podstawą fińskiej polityki zagranicznej po 1945 roku.