Ofensywa leningradzko-nowogrodzka

19 stycznia 1944 roku, po pięciu dniach ciężkich walk w mgle i śniegu, wojska radzieckie zdobyły pod Leningradem dwa najważniejsze punkty niemieckiej obrony: wieś Ropszę i miasteczko Krasnoje Sieło. Tego samego wieczoru czołowe oddziały armii nacierających z dwóch stron spotkały się na południe od Ropszy, a następnego dnia, 20 stycznia, wojska Frontu Wołchowskiego odbiły Nowogród Wielki. Były to pierwsze wielkie sukcesy operacji leningradzko-nowogrodzkiej, która w ciągu kilku tygodni zdjęła z Leningradu ostatnie niemieckie kleszcze i odrzuciła wroga o ponad 200 kilometrów na zachód – aż do rzeki Narwy i granicy Estonii.

Kalendaria ujmują ten dzień jednym zdaniem: oddziały Armii Czerwonej posuwają się na zachód w stronę krajów bałtyckich. To prawda w ogólnym sensie – taki był kierunek i cel całej ofensywy – ale 19 stycznia front znajdował się jeszcze kilkadziesiąt kilometrów od Leningradu, a do granicy Estonii nad Narwą żołnierze radzieccy dotarli dopiero na początku lutego.

Tło: dwa lata pod Leningradem

Od jesieni 1941 roku, gdy Niemcy stanęli pod Leningradem, a Finowie zamknęli pierścień od północy, miasto żyło w blokadzie. Zima 1941/1942 przyniosła wielki głód, który zabił setki tysięcy mieszkańców. W styczniu 1943 roku operacja Iskra przerwała blokadę na wąskim pasie wzdłuż brzegu Ładogi, którym poprowadzono linię kolejową, ale Niemcy nadal stali na przedmieściach. Ze Wzgórz Pułkowskich i spod Strielnej widzieli ulice miasta, a ich ciężka artyleria ostrzeliwała je codziennie; według radzieckich danych najgorszy był rok 1943, gdy pociski spadały na Leningrad częściej niż kiedykolwiek wcześniej.

Front pod miastem przez cały 1943 rok trzymała niemiecka 18 Armia generała kawalerii Georga Lindemanna, część Grupy Armii Północ feldmarszałka Georga von Küchlera. Grupa ta była coraz słabsza. Jesienią 1943 roku odeszła z niej hiszpańska Błękitna Dywizja (został po niej tylko kilkutysięczny ochotniczy Błękitny Legion), a kilka dobrych dywizji zabrano na południe, gdzie Erich von Manstein cofał się za Dniepr. W zamian Küchler dostał dywizje polowe Luftwaffe i formacje SS złożone częściowo z ochotników z krajów zachodnich, słabo wyszkolone do walki obronnej. Według niemieckich danych z października 1943 roku Grupa Armii Północ liczyła około 600 tysięcy żołnierzy.

Sztab Küchlera wiedział, że kolejnego radzieckiego natarcia może nie wytrzymać. Od września 1943 roku budowano daleko na tyłach nową pozycję – tak zwaną linię Pantera – wzdłuż rzeki Narwy, jeziora Pejpus, Pskowa i rzeki Wielikiej. Odwrót na nią skróciłby front o mniej więcej jedną czwartą, ale oznaczał oddanie bez walki całego pierścienia wokół Leningradu. Adolf Hitler się nie zgodził. Lindemann zapewniał, że jego armia odeprze każde natarcie, a Hitler chciał trzymać Armię Czerwoną jak najdalej od Bałtyku i Prus Wschodnich, i nie chciał, by Finlandia, widząc odwrót Niemców, zaczęła szukać pokoju z ZSRR.

Plan „Newa” i przyczółek oranienbaumski

Radziecki plan, opracowywany od września 1943 roku przez sztab Frontu Leningradzkiego generała armii Leonida Goworowa, przewidywał uderzenie z trzech kierunków. Z przyczółka oranienbaumskiego – skrawka wybrzeża Zatoki Fińskiej wokół miasta Oranienbaum (dziś Łomonosow), którego Niemcy nie zdobyli w 1941 roku – miała ruszyć 2 Armia Uderzeniowa generała porucznika Iwana Fiediuninskiego. Naprzeciw niej, z rejonu Wzgórz Pułkowskich na południowym skraju miasta, miała uderzyć 42 Armia generała pułkownika Iwana Maslennikowa. Obie armie miały się spotkać pod Ropszą i zamknąć w kotle niemieckie dywizje stojące nad zatoką pod Peterhofem i Strielną. Trzecie uderzenie szykował Front Wołchowski generała armii Kiriłła Mierieckowa: jego 59 Armia generała porucznika Iwana Korownikowa miała zdobyć Nowogród i iść na Ługę. Dalej na południu 2 Front Nadbałtycki miał wiązać niemiecką 16 Armię.

Najtrudniejszą częścią przygotowań było przerzucenie 2 Armii Uderzeniowej na przyczółek. Od 5 listopada 1943 roku okręty i barki Floty Bałtyckiej nocami przewoziły z Leningradu i z Lisiego Nosa przez Zatokę Fińską, pod bokiem Niemców, żołnierzy, czołgi, działa i amunicję; gdy zatoka zamarzła, część transportów poszła po lodzie. Według rosyjskich opracowań do 21 stycznia przerzucono w ten sposób pięć dywizji strzeleckich, kilkanaście pułków artylerii i jednostki pancerne, łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Gdy w połowie grudnia uwaga obu stron skupiała się na Ukrainie i na walkach pod Newlem, pod Leningradem panował pozorny spokój. Niemcy dostrzegli ruch na przyczółku, ale nie docenili jego skali.

Siły były nierówne. Rosyjskie opracowania podają, że trzy fronty liczyły przed natarciem około 1,25 miliona żołnierzy (według innych obliczeń około 900 tysięcy), ponad 20 tysięcy dział i moździerzy, około 1600 czołgów i dział pancernych oraz blisko 1400 samolotów. W lasach i bagnach obwodu leningradzkiego działało ponadto kilkanaście brygad partyzanckich, które miały niszczyć niemieckie linie kolejowe na tyłach.

Natarcie: 14–20 stycznia

W nocy z 13 na 14 stycznia bombowce lotnictwa dalekiego zasięgu i Floty Bałtyckiej uderzyły na niemieckie stanowiska dowodzenia. Rano 14 stycznia, po ponadgodzinnym przygotowaniu artyleryjskim, do którego włączyły się działa okrętów i fortów Kronsztadu, 2 Armia Uderzeniowa ruszyła z przyczółka. Tego samego dnia 59 Armia zaatakowała nad Wołchowem na północ od Nowogrodu, a jej grupa pomocnicza przeszła po lodzie jeziora Ilmen na południe od miasta. Nazajutrz, 15 stycznia, spod Pułkowa uderzyła 42 Armia.

Pierwsze dni nie przyniosły przełomu. Gęsta mgła i odwilż uziemiły lotnictwo, a niemieckie umocnienia, rozbudowywane przez dwa lata, trzeba było zdobywać bunkier po bunkrze. Pod Nowogrodem 59 Armia przez kilka dni prawie nie posuwała się naprzód. Dopiero pod koniec trzeciego dnia 2 Armia Uderzeniowa przełamała główny pas obrony na odcinku ponad 20 kilometrów i rano 17 stycznia Fiediuninski rzucił naprzód grupę ruchomą – brygadę pancerną z piechotą na czołgach – z zadaniem zdobycia Ropszy. 42 Armia szturmowała w tym czasie Krasnoje Sieło i górującą nad okolicą Woronią Górę, skąd Niemcy kierowali ogniem dział ostrzeliwujących Leningrad.

19 i 20 stycznia: Ropsza, Krasnoje Sieło, Nowogród

Rozstrzygnięcie przyszło 19 stycznia. Grupa ruchoma 2 Armii Uderzeniowej zdobyła Ropszę, a rano oddziały 63 Dywizji Strzeleckiej Gwardii uderzeniem z dwóch stron wzięły Woronią Górę; 64 Dywizja Strzelecka Gwardii i 291 Dywizja Strzelecka opanowały Krasnoje Sieło. Na północ od miasteczka wpadła w ręce radzieckie ciężka artyleria, która od 1941 roku ostrzeliwała Leningrad. Wieczorem w rejonie wsi Russko-Wysockoje spotkały się czołowy oddział 2 Armii Uderzeniowej i saperzy z grupy ruchomej 42 Armii. Ponieważ ciągłego frontu jeszcze nie było, znaczna część niemieckiego zgrupowania spod Peterhofu i Strielnej zdołała jednak tej nocy wymknąć się na południe, porzucając ciężki sprzęt. Rano 20 stycznia główne siły obu armii połączyły się na południe od Ropszy i rozbiły resztki okrążonych oddziałów. Według rosyjskich opracowań w sześciu dniach walk zniszczono dwie niemieckie dywizje, poważnie wykrwawiono pięć kolejnych, wzięto około tysiąca jeńców i zdobyto 265 dział, w tym 85 ciężkich. Te liczby pochodzą ze strony radzieckiej; straty niemieckie podawane w ówczesnych komunikatach Sowinformbiura były znacznie wyższe i nie dają się sprawdzić.

20 stycznia, gdy pogoda pozwoliła wreszcie działać lotnictwu, 59 Armia wkroczyła do Nowogrodu Wielkiego. Jedno z najstarszych miast Rusi było w ruinie: z kilku tysięcy budynków ocalało podobno kilkadziesiąt, a okupanci ograbili zabytki, w tym Sobór Mądrości Bożej na kremlu, i rozebrali stojący obok XIX-wieczny pomnik Tysiąclecia Rusi, którego części przygotowano do wywiezienia. Wojska Mierieckowa zamknęły tego samego dnia pierścień wokół części niemieckich oddziałów na zachód od miasta.

W nocy z 20 na 21 stycznia Niemcy zaczęli wycofywać 26 Korpus Armijny z wysuniętego klina wokół Mgi i Siniawina, którego bronili od 1941 roku. 21 stycznia Mga była już w rękach radzieckich, a wkrótce odzyskano całą linię kolejową przez to miasteczko, łączącą Leningrad z resztą kraju. Tego samego dnia Goworow i członek rady wojennej frontu Andriej Żdanow zwrócili się do Józefa Stalina o zgodę na ogłoszenie pełnego zniesienia blokady i oddanie na tę cześć salw artyleryjskich w mieście. Zanim do tego doszło, trzeba było jeszcze wyprzeć Niemców z kolejnych przedmieść. 24 stycznia odbito Puszkin – dawne Carskie Sioło – i Pawłowsk, których słynne pałace zastano spalone i splądrowane, a 26 stycznia Gatczynę, przemianowaną przez władze radzieckie na Krasnogwardiejsk.

Odwrót 18 Armii

Utrata Krasnego Sieła i Nowogrodu rozbiła ciągły front 18 Armii. Jej główne siły, kilkanaście dywizji, cofały się z rejonu Mgi, Tosna i Czudowa ku Łudze, a zachodnie zgrupowanie, rozbite na kilka części, uchodziło ku Narwie. Według meldunku dowództwa armii do 29 stycznia straciła ona w walkach z Frontem Leningradzkim i Wołchowskim około 14 tysięcy zabitych i 35 tysięcy rannych – liczby przybliżone, bo w chaosie odwrotu sztaby prowadziły ewidencję tylko od czasu do czasu. 30 stycznia Küchler poprosił Hitlera o zgodę na dalszy odwrót 18 Armii (według części opracowań od razu na linię Pantera, według innych najpierw na linię rzeki Ługi); Hitler zarzucił mu, że armia cofa się bez rozkazu, i na przełomie stycznia i lutego zastąpił go generałem pułkownikiem Walterem Modelem, specjalistą od obrony w beznadziejnych sytuacjach. Model wprowadził zasadę „tarczy i miecza” – każde ustąpienie miało być połączone z kontratakiem – ale w praktyce i tak prowadził armię etapami ku linii Pantera, której Hitler wcześniej nie chciał.

Dalszy przebieg: ku Narwie i Estonii

27 stycznia 1944 roku Leningrad uczcił salwami z 324 dział zniesienie blokady, kończąc symbolicznie trwające 872 dni oblężenie miasta. Ofensywa trwała jednak dalej. 1 lutego 2 Armia Uderzeniowa zdobyła Kingisiepp, a 3 lutego jej korpusy dotarły do rzeki Narwy i uchwyciły przyczółki na jej zachodnim brzegu, już na terytorium przedwojennej Estonii. 12 lutego wojska radzieckie zajęły Ługę, a nazajutrz Front Wołchowski rozwiązano, oddając jego armie Frontowi Leningradzkiemu. 1 marca 1944 roku Stawka uznała operację za zakończoną. Front przesunął się o 220–280 kilometrów od Leningradu, wyzwolono niemal cały obwód leningradzki i część obwodu kalinińskiego.

Na tym jednak sukcesy się skończyły. 18 Armia, choć ciężko pobita, nie dała się okrążyć i zachowała dużą część sił. Na Narwie i pod Pskowem Niemcy zatrzymali Armię Czerwoną na linii Pantera; radzieckie próby jej przełamania w lutym, marcu i kwietniu kosztowały wiele krwi i prawie nic nie dały. Pod Narwą walczyli po stronie niemieckiej także Estończycy – w lutym 1944 roku władze okupacyjne ogłosiły w Estonii powszechny pobór, a wielu Estończyków poszło do wojska w przekonaniu, że broni kraju przed powrotem władzy radzieckiej znanej z lat 1940–1941. Także ochotnicy z krajów zachodnich w III Korpusie Pancernym SS zapłacili tu wysoką cenę. Front na Narwie stał do lata 1944 roku; dopiero we wrześniu Niemcy opuścili Estonię.

Koszty ofensywy były ogromne. Według rosyjskiego opracowania statystycznego pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa wojska radzieckie straciły w operacji leningradzko-nowogrodzkiej 313 953 ludzi, w tym 76 686 zabitych i zaginionych; historycy rosyjscy uważają te dane za niepełne. Straty niemieckie można oszacować tylko w przybliżeniu – zachodnie opracowania podają za cały okres ofensywy kilkadziesiąt tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Znaczenie

Ofensywa leningradzko-nowogrodzka zamknęła najdłuższe i najbardziej tragiczne oblężenie wielkiego miasta w czasie II wojny światowej. Po raz pierwszy od jesieni 1941 roku Leningrad przestał być miastem frontowym: ustały ostrzały artyleryjskie, a koleje łączące go z Moskwą i z resztą kraju znów działały bez przeszkód. W radzieckiej, a potem rosyjskiej pamięci styczeń 1944 roku stał się jednym z najważniejszych symboli wojny, a sama operacja otworzyła listę tak zwanych „dziesięciu stalinowskich uderzeń” roku 1944.

Strategicznie sukces był niepełny. Armia Czerwona odepchnęła Grupę Armii Północ od Leningradu, lecz jej nie rozbiła, i na wiosnę zatrzymała się na progu krajów bałtyckich. Jednocześnie odzyskanie inicjatywy na północy dało Stalinowi silny argument wobec Finlandii: już w lutym 1944 roku Helsinki zaczęły sondować warunki pokoju, a w czerwcu Armia Czerwona uderzyła na Przesmyk Karelski. Drogę do Estonii, Łotwy i Litwy otworzyła dopiero letnia ofensywa 1944 roku, po rozbiciu niemieckiej Grupy Armii Środek na Białorusi. Dla trzech państw bałtyckich, które ZSRR zajął w 1940 roku, nadejście Armii Czerwonej oznaczało koniec okupacji niemieckiej i zarazem powrót władzy radzieckiej, deportacji i represji, które trwały jeszcze długo po wojnie.