Koniec walk nad jeziorem Chasan

11 sierpnia 1938 roku w południe czasu miejscowego zaczął obowiązywać rozejm, który zakończył walki nad jeziorem Chasan, na styku granic ZSRR, Mandżukuo i Korei. Dzień wcześniej w Moskwie uzgodnili go japoński ambasador Mamoru Shigemitsu i Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Maksim Litwinow. Strzały ucichły ostatecznie około 13:30. Po dwóch tygodniach walk, które zaczęły się 29 lipca od starcia o wzgórze Biezymiannaja, Armia Czerwona po ciężkich stratach wróciła na sporne wzgórza Zaoziornaja i Biezymiannaja, a Japonia zgodziła się zakończyć konflikt na warunkach bliskich radzieckim. Często mówi się krótko, że w sierpniu ZSRR wygrał bitwę nad jeziorem Chasan. To prawda w sensie politycznym, ale obraz pola bitwy był bardziej skomplikowany.

Ostatnie dni walk

W nocy z 30 na 31 lipca japońska 19 Dywizja zajęła oba wzgórza i zaczęła je umacniać. Moskwa uznała to za zajęcie radzieckiego terytorium. 31 lipca Ludowy Komisarz Obrony Klimient Woroszyłow postawił w stan gotowości 1 Armię Nadmorską i Flotę Oceanu Spokojnego, a na miejsce przyjechali szef sztabu Frontu Dalekowschodniego Grigorij Sztern i zastępca komisarza obrony Lew Mechlis. 1 sierpnia Józef Stalin w rozmowie przez telegraf zapytał dowódcę frontu, marszałka Wasilija Blüchera, czy „naprawdę ma ochotę walczyć z Japończykami”. Blücher przyjechał do Posjetu 2 sierpnia i rzucił do ataku 40 Dywizję Strzelecką, z zakazem przekraczania granicy. Natarcie przez bagna i wąskie przesmyki między jeziorem a wzgórzami, bez rozpoznania i dobrego wsparcia artylerii, załamało się z dużymi stratami.

Do 4 sierpnia nad jezioro dotarły 32 Dywizja Strzelecka, 2 Brygada Zmechanizowana i artyleria korpusowa, połączone w 39 Korpus Strzelecki pod dowództwem Szterna, który faktycznie przejął kierowanie operacją. 6 sierpnia po południu, gdy rozwiała się mgła, ponad dwieście radzieckich samolotów, w tym ciężkie bombowce TB-3, zbombardowało japońskie pozycje, a po przygotowaniu artyleryjskim ruszyło natarcie piechoty i czołgów: 32 Dywizja na Biezymiannaja od północy, 40 Dywizja na Zaoziorną od południowego wschodu. Japończycy, którzy na rozkaz z Tokio nie używali lotnictwa, bronili się w okopach na grzbiecie i kontratakowali nocami. Czołgi T-26 i BT grzęzły w bagnach i padały ofiarą dział przeciwpancernych. Według źródeł radzieckich już 6 sierpnia wieczorem na szczycie Zaoziornej zatknięto czerwony sztandar, a 8 sierpnia wzgórze było w radzieckich rękach, ale walki o grzbiet i japońskie kontrataki trwały dalej. Według źródeł japońskich do końca japońskie oddziały trzymały część szczytu, według radzieckich wzgórza zostały oczyszczone do 9 sierpnia, choć część źródeł rosyjskich przyznaje, że Biezymiannaja została w pełni zajęta dopiero 11–12 sierpnia, po rozejmie.

Rozejm

Dowódca 19 Dywizji, generał Kamezō Suetaka, meldował 10 sierpnia, że jego dywizja jest na granicy wyczerpania, i prosił o szybkie rozmowy. Tokio nie zamierzało wysyłać posiłków: wojsko szykowało właśnie ofensywę na Wuhan, a cesarz Hirohito już w lipcu odmówił zgody na użycie siły. 10 sierpnia Shigemitsu zaproponował Litwinowowi przerwanie walk. Ustalono, że działania ustaną w południe 11 sierpnia czasu nadmorskiego, a wojska obu stron pozostaną na liniach zajmowanych o północy z 10 na 11 sierpnia. Szczegóły mieli uzgodnić dowódcy na miejscu.

Wieczorem 11 sierpnia na Zaoziornej spotkali się ze strony japońskiej pułkownik Isamu Chō, dowódca 74 Pułku Piechoty, a ze strony radzieckiej Sztern. 12 i 13 sierpnia obie strony wymieniły ciała poległych i ustaliły położenie wojsk. Wkrótce potem japońskie oddziały wycofały się z grzbietu, a radzieccy pogranicznicy obsadzili oba wzgórza. Granica pozostała tam, gdzie wyznaczali ją Sowieci, a przewidywana komisja graniczna nie zmieniła już tego stanu.

Kto wygrał

Radziecka propaganda ogłosiła wielkie zwycięstwo. Ponad sześć i pół tysiąca uczestników walk otrzymało ordery i medale, 26 z nich tytuł Bohatera Związku Radzieckiego, a 40 Dywizja Strzelecka Order Lenina. O pieśniach i filmach o „bohaterach Chasanu” pamiętano w ZSRR przez dziesięciolecia. W sensie politycznym ZSRR rzeczywiście osiągnął swój cel: wzgórza zostały przy nim, a Japonia się wycofała.

Koszt był jednak bardzo wysoki. Według danych radzieckich, opublikowanych w 1993 roku, Armia Czerwona straciła 792 zabitych i zaginionych oraz 3279 rannych i chorych; nowsze rosyjskie zestawienia podają około 960 zabitych, zmarłych i zaginionych. Japoński Sztab Generalny doliczył się 526 zabitych i zaginionych oraz 913 rannych. Sowieci mieli kilkukrotną przewagę liczebną, setki czołgów i samolotów przeciw jednej japońskiej dywizji bez lotnictwa, a mimo to ponieśli straty kilkakrotnie większe. Dlatego część historyków, także polskich, mówi raczej o nierozstrzygniętym starciu albo o taktycznym sukcesie Japończyków, którzy z dużo mniejszymi siłami przez dwa tygodnie utrzymali pozycje. Obie oceny da się pogodzić: Japończycy dobrze się bronili, ale to Japonia zrezygnowała z dalszej walki o sporne wzgórza.

Upadek Blüchera

Moskwa szukała winnych. 31 sierpnia 1938 roku Główna Rada Wojenna Armii Czerwonej, obradująca z udziałem Stalina i Wiaczesława Mołotowa, stwierdziła, że Front Dalekowschodni jest „źle przygotowany do wojny”, i obciążyła tym Blüchera. Wypomniano mu lipcową komisję na Zaoziornej, chaos w dowodzeniu i to, że „nie oczyścił frontu z wrogów ludu”. Rozkazem z 4 września został odwołany, a front rozwiązano i podzielono na dwie samodzielne armie. 22 października 1938 roku Blüchera aresztowano w Soczi, a 9 listopada zmarł w moskiewskim więzieniu po wielokrotnych, brutalnych przesłuchaniach. Był jedną z ostatnich wielkich ofiar wielkiej czystki. Sztern objął dowództwo jednej z armii utworzonych z rozwiązanego frontu, w 1939 roku kierował grupą wojsk radzieckich na Dalekim Wschodzie w czasie walk nad Chałchin-Goł, a w październiku 1941 roku został bez sądu rozstrzelany przez NKWD.

Lekcje, które wyciągnięto i których nie wyciągnięto

Dla Armii Czerwonej Chasan był bolesnym sprawdzianem: ujawnił złe dowodzenie, słabe współdziałanie piechoty, czołgów i artylerii oraz zaopatrzenie oparte na jednej drodze. Część tych wniosków wykorzystano rok później. Japońskie wojsko z kolei uznało, że Sowieci nie zamierzają walczyć o Mandżurię, skoro poprzestali na odzyskaniu dwóch wzgórz. To przekonanie ułatwiło decyzję o ofensywie na Wuhan jesienią 1938 roku. Armia Kwantuńska tłumaczyła sobie przy tym, że ciężkie straty poniosła mniej ceniona Armia Koreańska, i nie widziała powodu, by zmieniać własne metody.

Rok później, w maju 1939 roku, nad rzeką Chałchin-Goł na granicy Mandżukuo i Mongolii, Armia Kwantuńska rozpoczęła starcie na znacznie większą skalę i została rozbita przez radzieckie wojska pod dowództwem Gieorgija Żukowa. Klęska ta, w połączeniu z paktem Ribbentrop-Mołotow, przekonała Tokio, że droga na północ jest zamknięta. W kwietniu 1941 roku Japonia podpisała z ZSRR pakt o neutralności i skierowała ekspansję na południe, ku koloniom europejskim i Stanom Zjednoczonym. Po wojnie walki nad Chasanem trafiły do aktu oskarżenia przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu, który uznał je za wojnę napastniczą prowadzoną przez Japonię.