Wiaczesław Mołotow

Wiaczesław Mołotow przez trzydzieści lat stał u boku Józefa Stalina i był jego najbliższym, choć nie zawsze lubianym, współpracownikiem. W latach dwudziestych pomagał mu przejąć partię, w latach trzydziestych jako premier kierował kolektywizacją, która wywołała wielki głód, i podpisywał listy skazanych w czasie wielkiej czystki. W maju 1939 roku objął politykę zagraniczną, a 23 sierpnia złożył podpis pod paktem z Niemcami, którego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią między dwie dyktatury. Kilka tygodni później Polska przestała istnieć, a Mołotow nazwał ją z trybuny „pokracznym bękartem traktatu wersalskiego”. Po ataku Niemiec w 1941 roku to on ogłosił przez radio początek wojny, a potem jako szef dyplomacji negocjował z sojusznikami zachodnimi powojenny porządek Europy. Przeżył Stalina o ponad trzydzieści lat i do końca bronił wszystkiego, co razem zrobili.

Młody bolszewik

Urodził się 9 marca 1890 roku (25 lutego według kalendarza juliańskiego) jako Wiaczesław Skriabin w Kukarce w guberni wiackiej (dziś Sowieck w obwodzie kirowskim), w rodzinie subiekta handlowego z mieszczan. Często powtarzane pokrewieństwo z kompozytorem Aleksandrem Skriabinem nie znajduje potwierdzenia w źródłach. Uczył się w szkole realnej w Kazaniu i w 1906 roku, jako szesnastolatek, wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, a wkrótce związał się z bolszewikami. W 1909 roku został aresztowany i zesłany na dwa lata w okolice Wołogdy. W 1911 roku zaczął studia w Instytucie Politechnicznym w Petersburgu, których nie skończył, i pracował przy nowej bolszewickiej gazecie, „Prawdzie”. Tam po raz pierwszy zetknął się ze Stalinem. Pseudonim Mołotow, od rosyjskiego słowa „mołot”, czyli młot, wybrał, bo brzmiał „przemysłowo” i proletariacko.

W 1915 roku aresztowano go w Moskwie i zesłano do guberni irkuckiej, skąd w 1916 roku uciekł do Piotrogrodu. Wszedł do Rosyjskiego Biura Komitetu Centralnego, które kierowało partią w kraju pod nieobecność przywódców na emigracji i zesłaniu. Gdy wybuchła rewolucja lutowa, był jednym z niewielu bolszewików liczących się w stolicy i prowadził „Prawdę” ostrym kursem przeciw Rządowi Tymczasowemu. Powracający z zesłania Stalin i Lew Kamieniew złagodzili tę linię, dopóki Lenin po przyjeździe nie przyznał racji radykałom. Jesienią Mołotow był członkiem Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który przeprowadził przewrót październikowy, ale niczym szczególnym się w nim nie wyróżnił.

U boku Stalina

W czasie wojny domowej pracował jako działacz partyjny i administrator, między innymi w Niżnym Nowogrodzie, a pod koniec 1920 roku na Ukrainie jako sekretarz tamtejszej partii komunistycznej. Wtedy też ożenił się z Poliną Żemczużyną. W 1921 roku Lenin ściągnął go do Moskwy i postawił na czele sekretariatu Komitetu Centralnego. Gdy w kwietniu 1922 roku sekretarzem generalnym został Stalin, Mołotow stał się jego zastępcą i prawą ręką w aparacie partyjnym. W walkach o władzę po śmierci Lenina zawsze stał po stronie Stalina: przeciw Lwu Trockiemu, potem przeciw Kamieniewowi i Grigorijowi Zinowjewowi, którego leningradzką organizację partyjną jego komisja przejęła w styczniu 1926 roku, a w końcu przeciw Nikołajowi Bucharinowi. W 1926 roku został pełnym członkiem Biura Politycznego. Trocki nazywał go „uosobieniem przeciętności”, a w partii przezywano go „Kamiennym Tyłkiem” za zdolność do wielogodzinnego ślęczenia nad papierami. Za fasadą bezbarwnego biurokraty krył się jednak sprawny i bezwzględny polityk.

Premier kolektywizacji i terroru

19 grudnia 1930 roku Mołotow zastąpił Aleksieja Rykowa na stanowisku przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych, czyli premiera ZSRR. Formalnie kierował realizacją planów pięcioletnich i budową przemysłu, który miał przygotować kraj do wojny. Był też jednym z głównych wykonawców kolektywizacji. Już w listopadzie 1929 roku był głównym mówcą na plenum, które ją zarządziło, i nawoływał do traktowania kułaka jak „najbardziej przebiegłego wroga”. Miliony chłopów deportowano do specjalnych osiedli. W latach 1931–1932 Mołotow jeździł na Ukrainę i do innych regionów zbożowych, żądając wykonania planów dostaw mimo ostrzeżeń miejscowych komunistów przed głodem, a jesienią 1932 roku kierował komisją, która wymuszała je na Ukrainie. Wielki głód lat 1932–1933 zabił w całym Związku Radzieckim według różnych szacunków od pięciu do ponad siedmiu milionów ludzi, w tym kilka milionów na Ukrainie. W 2010 roku ukraiński sąd uznał Mołotowa, Stalina, Łazara Kaganowicza i innych za winnych ludobójstwa narodu ukraińskiego, umarzając zarazem postępowanie z powodu ich śmierci.

W latach 1934–1936 jego pozycja na pewien czas osłabła i w pierwszym procesie moskiewskim, w którym skazano Zinowjewa i Kamieniewa, oskarżeni nie wymieniali go wśród rzekomych celów zamachów. Wkrótce jednak wrócił do łask i w latach wielkiej czystki był, obok Stalina, jej najważniejszym wykonawcą. Według badań historyków podpisał ponad 370 list osób, które Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego miało skazać, w większości na śmierć, więcej niż ktokolwiek inny w kierownictwie. Rozstrzelano wielu członków jego własnego rządu. Pół wieku później w rozmowach z poetą Feliksem Czujewem mówił, że popełniano „poważne błędy”, ale polityka represji była słuszna, bo bez niej Związek Radziecki mógłby przegrać wojnę.

Pakt z Hitlerem

3 maja 1939 roku, sześć tygodni po zajęciu przez Niemcy reszty Czech i kilka miesięcy po układzie monachijskim, Stalin odwołał komisarza spraw zagranicznych Maksima Litwinowa, zwolennika współpracy z Zachodem i Żyda z pochodzenia, i powierzył jego urząd Mołotowowi, który pozostał premierem. Następnego dnia aresztowano grupę najbliższych współpracowników Litwinowa. Zmiana była sygnałem dla Berlina. Latem Mołotow prowadził równolegle rozmowy z Wielką Brytanią i Francją oraz z Niemcami. W sierpniu, gdy rozmowy wojskowe z mocarstwami zachodnimi utknęły między innymi na sprawie przemarszu Armii Czerwonej przez Polskę, Stalin wybrał Niemcy. W nocy z 23 na 24 sierpnia 1939 roku Mołotow i minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop podpisali na Kremlu w obecności Stalina pakt o nieagresji, datowany na 23 sierpnia. O jego treści decydowali Stalin i Adolf Hitler, ale do historii przeszedł jako pakt Ribbentrop-Mołotow. Tajny protokół dzielił Polskę wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu, przyznawał Moskwie Finlandię, Estonię, Łotwę i Besarabię. Hitler zyskał pewność, że może zaatakować Polskę bez wojny na dwa fronty. 1 września Niemcy uderzyły.

17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła do Polski. Mołotow uzasadniał agresję w przemówieniu radiowym rozpadem państwa polskiego i potrzebą ochrony Ukraińców i Białorusinów. 28 września podpisał z Ribbentropem traktat o granicach i przyjaźni, który przesunął granicę podziału na Bug i oddał Moskwie Litwę. 31 października przed Radą Najwyższą mówił, że wystarczył krótki cios armii niemieckiej, a potem Armii Czerwonej, by nic nie zostało z tego „pokracznego bękarta traktatu wersalskiego”, a wojnę z „hitleryzmem” nazwał bezsensowną i zbrodniczą. 5 marca 1940 roku Mołotow był jednym z czterech członków Biura Politycznego, obok Stalina, Klimienta Woroszyłowa i Anastasa Mikojana, którzy podpisali wniosek Ławrientija Berii o rozstrzelaniu polskich jeńców i więźniów. W zbrodni katyńskiej NKWD zamordowało około 22 tysięcy ludzi.

Jesienią 1939 roku Mołotow narzucił Estonii, Łotwie i Litwie układy o bazach wojskowych, a wobec odmowy Finlandii Związek Radziecki rozpoczął 30 listopada wojnę zimową. Gdy radzieckie lotnictwo bombardowało fińskie miasta, a Mołotow twierdził w radiu, że zrzuca głodującym Finom chleb, Finowie nazwali bomby kasetowe „koszami chlebowymi Mołotowa”, a butelki zapalające, którymi walczyli z czołgami, „koktajlami Mołotowa”. W czerwcu 1940 roku, gdy Niemcy rozbijały Francję, Mołotow wręczył ultimatum państwom bałtyckim, które wkrótce wcielono do ZSRR, oraz Rumunii, która musiała oddać Besarabię i północną Bukowinę. W listopadzie 1940 roku pojechał do Berlina na rozmowy z Hitlerem i Ribbentropem o przystąpieniu ZSRR do paktu trzech. Domagał się wolnej ręki w Finlandii, gwarancji dla Bułgarii i zmiany statusu cieśnin tureckich, a gdy w czasie brytyjskiego nalotu Ribbentrop w schronie zapewniał go, że Anglia jest już pokonana, miał zapytać, czyje w takim razie są te bomby. Rozmowy nic nie dały, a w grudniu Hitler podpisał dyrektywę o planie „Barbarossa”. 13 kwietnia 1941 roku Mołotow podpisał w Moskwie pakt o neutralności z Japonią, który zabezpieczył Związek Radziecki od wschodu, a Japonii pozwolił zwrócić się na południe.

Wojna

6 maja 1941 roku urząd premiera przejął sam Stalin, a Mołotow został jego zastępcą. 22 czerwca, w dniu ataku Niemiec, to on, a nie Stalin, przemówił przez radio do narodu. Nazwał napaść „wiarołomstwem bez precedensu w historii cywilizowanych narodów” i zakończył słowami: „Nasza sprawa jest słuszna. Wróg zostanie rozbity. Zwycięstwo będzie nasze”. Został zastępcą Stalina w Państwowym Komitecie Obrony i głównym negocjatorem z nowymi sojusznikami. W maju 1942 roku poleciał bombowcem nad okupowaną Europą do Wielkiej Brytanii, gdzie 26 maja podpisał układ sojuszniczy, a potem do Waszyngtonu, gdzie rozmawiał z prezydentem Rooseveltem o drugim froncie i dostawach w ramach Lend-Lease.

Wobec Polski był twardym wykonawcą polityki Stalina. 25 kwietnia 1943 roku, po tym jak rząd generała Władysława Sikorskiego zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o zbadanie odkrytych przez Niemców grobów w Katyniu, Mołotow odczytał ambasadorowi Tadeuszowi Romerowi notę o zerwaniu stosunków dyplomatycznych. Towarzyszył Stalinowi w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, gdzie przesądzano o losie Polski, w tym o jej wschodniej granicy na linii Curzona. W maju 1945 roku, na konferencji założycielskiej ONZ w San Francisco, przyznał, że szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, zaproszonych na rozmowy i uwięzionych pod Warszawą, jest w rękach radzieckich. W czerwcu sądzono ich w Moskwie w procesie szesnastu. 8 sierpnia 1945 roku Mołotow wręczył ambasadorowi Japonii deklarację wojny, zgodnie z obietnicą złożoną przez Stalina w Jałcie.

Po wojnie

Po wojnie Mołotow był twarzą radzieckiej dyplomacji na konferencjach ministrów spraw zagranicznych, a w 1947 roku odrzucił udział ZSRR i krajów od niego zależnych w planie Marshalla. Jego pozycja u Stalina słabła jednak. Na przełomie 1948 i 1949 roku jego żonę, Żydówkę, oskarżono o kontakty z „żydowskimi nacjonalistami” i aresztowano, a Mołotow musiał się z nią rozwieść. W marcu 1949 roku stracił ministerstwo na rzecz Andrieja Wyszynskiego. W ostatnich miesiącach życia Stalin atakował go publicznie i według Nikity Chruszczowa szykował jego zgubę. Uratowała go śmierć dyktatora w marcu 1953 roku. Wrócił wtedy do ministerstwa, a żona wyszła na wolność.

Z Chruszczowem szybko się poróżnił. Sprzeciwiał się pojednaniu z Jugosławią i rozliczaniu Stalina, a w czerwcu 1956 roku stracił ministerstwo. W czerwcu 1957 roku razem z Gieorgijem Malenkowem i Kaganowiczem próbował odsunąć Chruszczowa od władzy. Większość Prezydium poparła spiskowców, ale Chruszczow odwołał się do Komitetu Centralnego i wygrał. „Grupę antypartyjną” usunięto z kierownictwa, a Mołotowa wysłano jako ambasadora do Mongolii, potem do Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej w Wiedniu. Po XXII zjeździe w 1961 roku, na którym Chruszczow wprost obciążył go współodpowiedzialnością za zbrodnie Stalina, wykluczono go z partii. Przez ćwierć wieku żył na emeryturze pod Moskwą, czytał, pisał listy do Komitetu Centralnego i rozmawiał z Czujewem, któremu nadal zaprzeczał istnieniu tajnego protokołu do paktu z 1939 roku. W 1984 roku przywrócono go do partii. Zmarł 8 listopada 1986 roku w Moskwie, w wieku 96 lat, jako ostatni żyjący przywódca z czasów rewolucji. Pochowano go na Cmentarzu Nowodziewiczym.

Znaczenie

Winston Churchill nazwał Mołotowa człowiekiem „wybitnych zdolności i zimnej bezwzględności”, a w archiwach zachowały się zapisy, według których spędził w gabinecie Stalina więcej godzin niż ktokolwiek inny. Nie był twórcą polityki, lecz jej najsprawniejszym wykonawcą, i nic nie wskazuje, by kiedykolwiek przekonał Stalina do zmiany decyzji. Jego nazwisko związało się na zawsze z porozumieniem, które w sierpniu 1939 roku dało Hitlerowi wolną rękę w Polsce, a Stalinowi połowę jej terytorium i kraje bałtyckie. Dla Polaków jest też jednym z ludzi, którzy podpisali rozkaz zbrodni katyńskiej. Pakt Ribbentrop-Mołotow do dziś pozostaje w Europie Środkowo-Wschodniej symbolem zmowy dwóch totalitaryzmów, od której zaczęła się druga wojna światowa.