Mamoru Shigemitsu

Mamoru Shigemitsu był japońskim dyplomatą zawodowym i politykiem, trzykrotnie ministrem spraw zagranicznych. Przez całe międzywojnie pracował na placówkach, na których rozgrywały się kryzysy prowadzące do wojny na Pacyfiku: w Szanghaju i Pekinie, w Moskwie i w Londynie. W kwietniu 1932 roku stracił nogę w zamachu bombowym w Szanghaju i do końca życia chodził o protezie i lasce. Uchodził za przeciwnika awanturniczej polityki wojskowych i paktu z Niemcami, a mimo to w latach 1943–1945 kierował dyplomacją Japonii w czasie wojny, którą przegrywała. To on 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika „Missouri” jako pierwszy złożył podpis pod aktem kapitulacji. Skazany potem przez trybunał tokijski na najniższą karę spośród wszystkich oskarżonych, wrócił do polityki i w 1956 roku wprowadził Japonię do Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Młodość i pierwsze placówki (1887–1919)

Urodził się 29 lipca 1887 roku w miejscowości Mie w powiecie Ōno w prefekturze Ōita na wyspie Kiusiu (dziś część miasta Bungo-Ōno). Był drugim synem potomka samurajów z dawnego księstwa Kitsuki, który po restauracji Meiji został urzędnikiem powiatowym. Ukończył wydział prawa Cesarskiego Uniwersytetu Tokijskiego. We wrześniu 1911 roku, po zdaniu egzaminu dyplomatycznego, wstąpił do ministerstwa spraw zagranicznych, dwa lata po Hachirō Aricie.

Pierwsze lata spędził w Europie, jako attaché w Berlinie i sekretarz ambasady w Londynie, a następnie na krótkiej placówce konsularnej na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych (źródła podają Portland lub Seattle). W 1919 roku był członkiem japońskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu, która przygotowała traktat wersalski.

Chiny i bomba w parku Hongkou (1920–1932)

W latach dwudziestych Shigemitsu specjalizował się w sprawach traktatowych i chińskich. Kierował wydziałem w departamencie traktatów, był pierwszym sekretarzem poselstwa w Pekinie i radcą ambasady w Berlinie, a w 1929 roku objął konsulat generalny w Szanghaju. Już w marcu tego roku w poufnych rozmowach z chińskimi dyplomatami dopracował porozumienie, które zamknęło incydent jinański. Na przełomie 1930 i 1931 roku stanął na czele japońskiego poselstwa w Chinach. Zwolennik ugody z rządem Czang Kaj-szeka, przyjął incydent mukdeński z września 1931 roku jako cios w swoją politykę. W pamiętnikach pisał później, że dorobek międzynarodowy Japonii od czasów Meiji został zniszczony z dnia na dzień.

Gdy w styczniu 1932 roku wybuchły walki w Szanghaju, Shigemitsu prowadził z Chińczykami rokowania o rozejm, w których pośredniczyli przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Francji i Włoch. 29 kwietnia, gdy porozumienie było już niemal gotowe, wziął udział w obchodach urodzin cesarza w parku Hongkou. Koreański działacz niepodległościowy Yun Bong-gil rzucił wtedy na trybunę bombę, która zabiła przewodniczącego japońskiego stowarzyszenia mieszkańców i śmiertelnie raniła generała Yoshinoriego Shirakawę. Shigemitsu został ciężko ranny w prawą nogę. 5 maja, w szpitalu, tuż przed amputacją nogi, podpisał rozejm kończący incydent szanghajski. Odtąd nosił ciężką protezę i poruszał się o lasce.

Wiceminister, Moskwa i Londyn (1933–1941)

Po powrocie do zdrowia Shigemitsu został w 1933 roku wiceministrem spraw zagranicznych, najpierw u Kōsaia Uchidy, a potem u Kōkiego Hiroty. Był to czas, gdy Japonia, po przyjęciu przez Ligę Narodów raportu Lyttona, wystąpiła z Ligi i przyjmowała wobec Chin coraz bardziej jednostronną politykę. W notatkach krytykował zarazem mocarstwa zachodnie za utrzymywanie kolonii w Azji; sprzeciw wobec samowoli armii łączył z przekonaniem o szczególnej roli Japonii na kontynencie.

W 1936 roku wyjechał jako ambasador do Moskwy. Placówka okazała się trudna: Shigemitsu musiał prowadzić sprawy kolejnych starć granicznych między Armią Czerwoną a wojskami japońskimi i mandżurskimi. W lipcu 1938 roku Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Maksim Litwinow okazał mu mapę z 1886 roku i odmówił wycofania wojsk ze spornego wzgórza nad jeziorem Chasan. Po dwóch tygodniach walk, 10 sierpnia 1938 roku, obaj uzgodnili w Moskwie rozejm, który zakończył walki nad jeziorem Chasan.

Jesienią 1938 roku Shigemitsu objął ambasadę w Londynie. Stosunki brytyjsko-japońskie psuły się wtedy szybko z powodu wojny w Chinach, a latem 1939 roku blokada brytyjskiej koncesji w Tiencinie przez armię japońską postawiła oba państwa na krawędzi konfliktu (incydent tiencinski). Ambasador starał się łagodzić spory, a do Tokio wysyłał trzeźwe raporty o sytuacji w Europie. Po wybuchu wojny wielokrotnie ostrzegał, że Japonia nie powinna się w nią angażować. Gdy minister Yōsuke Matsuoka zawarł 27 września 1940 roku pakt trzech z Niemcami i Włochami, Shigemitsu uznał go za błąd, który utwardzi postawę Stanów Zjednoczonych wobec Japonii.

W czerwcu 1941 roku został odwołany. W drodze powrotnej przez kilkanaście dni przebywał w Waszyngtonie i rozmawiał z ambasadorem Kichisaburō Nomurą o możliwości bezpośredniego spotkania premiera Fumimaro Konoego z prezydentem Franklinem D. Rooseveltem. Do takiego spotkania nigdy nie doszło. Po odrzuceniu przez Japonię noty Hulla i ataku na Pearl Harbor Shigemitsu, któremu w Tokio zarzucano zbytnią ugodowość, otrzymał w grudniu 1941 roku nominację na ambasadora przy rządzie Wang Jingweia w Nankinie.

Nankin i ministerstwo spraw zagranicznych (1942–1945)

W Nankinie Shigemitsu przekonywał, że „Wielka Wschodnioazjatycka Strefa Współdobrobytu” nie zyska poparcia, jeśli Japonia będzie traktować Chińczyków i inne narody Azji jako podporządkowanych. Był jednym z autorów „nowej polityki wobec Chin”: w styczniu 1943 roku rząd nankiński wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii, a w zamian Japonia oddała mu swoje koncesje w chińskich miastach i zrezygnowała z eksterytorialności. W praktyce rząd Wanga pozostał całkowicie zależny od japońskiej armii.

20 kwietnia 1943 roku premier Hideki Tōjō powierzył Shigemitsu ministerstwo spraw zagranicznych w miejsce Masayukiego Taniego. Nowy minister próbował nadać idei „Wielkiej Azji Wschodniej” postać sojuszu formalnie równych państw. W sierpniu 1943 roku Japonia uznała niepodległość Birmy pod rządami Ba Mawa, w październiku Republikę Filipińską. 5–6 listopada 1943 roku w Tokio obradowała Konferencja Wielkiej Azji Wschodniej z udziałem przywódców lub przedstawicieli Mandżukuo, Chin nankińskich, Tajlandii, Birmy i Filipin oraz, jako obserwatora, Subhasa Czandry Bosego. Wspólna deklaracja mówiła o wzajemnym poszanowaniu niepodległości, równości i współpracy. Historycy zwracają uwagę, że deklaracja służyła przede wszystkim propagandzie i mobilizacji zasobów na potrzeby wojny, a okupowane kraje pozostawały pod kontrolą japońskiego wojska.

Po dymisji rządu Tōjō Shigemitsu zachował resort w gabinecie Kuniakiego Koiso, a od 22 lipca 1944 roku kierował równocześnie ministerstwem Wielkiej Azji Wschodniej, utworzonym w 1942 roku wbrew sprzeciwowi dyplomatów. Gdy 5 kwietnia 1945 roku gabinet Koiso podał się do dymisji, nowy premier Kantarō Suzuki powierzył dyplomację Shigenoriemu Tōgō. Shigemitsu nie uczestniczył więc w rozgrywce wokół deklaracji poczdamskiej i decyzji o kapitulacji.

Pełnomocnik pokonanej Japonii (1945)

17 sierpnia 1945 roku, dwa dni po orędziu cesarza Hirohito, Shigemitsu wrócił na stanowisko ministra spraw zagranicznych w rządzie księcia Naruhiko Higashikuniego, utworzonym, by przeprowadzić kraj przez przerwanie ognia i początek okupacji. Przypadło mu najcięższe zadanie: podpisanie aktu kapitulacji w imieniu cesarza i rządu. W imieniu Cesarskiej Kwatery Głównej miał go podpisać szef sztabu generalnego armii, generał Yoshijirō Umezu.

Rankiem 2 września 1945 roku obaj, z dziewięcioosobową delegacją, zostali przewiezieni na pancernik USS „Missouri”, zakotwiczony w Zatoce Tokijskiej. Shigemitsu, w żakiecie i cylindrze, z trudem wspiął się na pokład o protezie. Po krótkim przemówieniu generała Douglasa MacArthura jako pierwszy, według większości relacji około 9:04, złożył podpis pod dokumentem. Według relacji świadków przez chwilę nie był pewien, gdzie podpisać, i MacArthur polecił swojemu szefowi sztabu, generałowi Richardowi Sutherlandowi, wskazać mu właściwe miejsce. Po nim podpisał Umezu, a następnie MacArthur i przedstawiciele państw alianckich. Tak dokonała się kapitulacja Japonii na „Missouri”, która zakończyła II wojnę światową. Sam Shigemitsu zanotował, że traktuje ten dzień nie jako kres hańby, lecz jako punkt wyjścia do odrodzenia kraju. W wierszu napisanym tego dnia wyraził nadzieję, że ojczyzna rozkwitnie tak, iż wielu będzie gardzić jego imieniem.

Następnego dnia, 3 września, Shigemitsu spotkał się z MacArthurem w Jokohamie i według japońskich relacji przekonał go, by wycofał przygotowane proklamacje o wprowadzeniu bezpośredniego zarządu wojskowego i amerykańskich pieniędzy okupacyjnych (MacArthur w Japonii). Okupacja przyjęła w efekcie formę pośrednią: amerykańskie dowództwo rządziło za pośrednictwem japońskiego rządu i administracji. 17 września 1945 roku Shigemitsu ustąpił z rządu, a jego następcą został Shigeru Yoshida.

Trybunał tokijski (1946–1950)

Amerykańscy prokuratorzy nie zamierzali początkowo oskarżać Shigemitsu, który uchodził za umiarkowanego dyplomatę. Według japońskich i amerykańskich relacji jego nazwisko dopisano do listy oskarżonych na stanowcze żądanie radzieckiego prokuratora Siergieja Gołunskiego, który przybył do Tokio w kwietniu 1946 roku. Shigemitsu został aresztowany 29 kwietnia 1946 roku, w dniu ogłoszenia aktu oskarżenia, i osadzony w więzieniu Sugamo. W jego obronie zeznania złożył między innymi były ambasador amerykański w Tokio Joseph Grew.

12 listopada 1948 roku Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu uznał go winnym udziału w prowadzeniu wojny napastniczej jako ministra spraw zagranicznych w latach 1943–1945 oraz tego, że wiedząc o złym traktowaniu jeńców wojennych, nie zrobił dość, by mu położyć kres. Trybunał uwzględnił okoliczności łagodzące: brak udziału w planowaniu wojny, jego wcześniejsze ostrzeżenia i protesty. Kara siedmiu lat więzienia była najniższą spośród orzeczonych wobec wszystkich oskarżonych w tym procesie. Część obserwatorów, w tym według japońskich relacji główny prokurator Joseph Keenan, uznała wyrok skazujący za kompromis z żądaniami ZSRR. 21 listopada 1950 roku Shigemitsu wyszedł z więzienia warunkowo, a po wejściu w życie traktatu pokojowego w 1952 roku resztę kary darowano. W Sugamo napisał wspomnienia „Shōwa no dōran” (wyd. 1952), wydane później po angielsku jako „Japan and Her Destiny”.

Powrót do polityki (1952–1956)

Po odzyskaniu przez Japonię suwerenności i zniesieniu zakazu działalności publicznej Shigemitsu w czerwcu 1952 roku stanął na czele konserwatywnej Partii Postępowej (Kaishintō), a w październiku został wybrany do Izby Reprezentantów z okręgu w prefekturze Ōita. W listopadzie 1954 roku współtworzył z Ichirō Hatoyamą Japońską Partię Demokratyczną, a w grudniu, gdy Hatoyama został premierem, objął urząd wicepremiera i po raz trzeci ministerstwo spraw zagranicznych. W 1955 roku obie partie konserwatywne połączyły się w Partię Liberalno-Demokratyczną.

Głównymi celami jego trzeciego urzędowania były przyjęcie Japonii do ONZ i uregulowanie stosunków z ZSRR, który nie podpisał traktatu pokojowego z San Francisco. Pod koniec 1955 roku przyjęcie Japonii do ONZ zablokowało weto radzieckie.

Latem 1956 roku Shigemitsu prowadził w Moskwie rokowania o traktat pokojowy. Rozbiły się one o sprawę Wysp Kurylskich, zajętych przez Armię Czerwoną po przystąpieniu ZSRR do wojny z Japonią. Według japońskich źródeł minister, dotąd zwolennik twardego kursu wobec Moskwy, doszedł do wniosku, że trzeba przyjąć propozycję radziecką ograniczoną do zwrotu Habomai i Szikotanu, lecz Hatoyama odrzucił tę opinię. Premier sam pojechał do Moskwy i 19 października 1956 roku podpisał wspólną deklarację radziecko-japońską. Kończyła ona stan wojny i przywracała stosunki dyplomatyczne, sprawę terytorialną odkładała do traktatu pokojowego, który nigdy nie został zawarty, a ZSRR zobowiązał się poprzeć kandydaturę Japonii do ONZ.

18 grudnia 1956 roku Zgromadzenie Ogólne jednogłośnie przyjęło Japonię jako 80. członka organizacji, której fundamentem była Karta Narodów Zjednoczonych. Shigemitsu w przemówieniu w Nowym Jorku zapowiedział, że Japonia może stać się mostem między Wschodem a Zachodem, a po sesji sam podniósł japońską flagę przed siedzibą ONZ. Kilka dni później, wraz z dymisją rządu Hatoyamy, przestał być ministrem.

Śmierć i znaczenie

Mamoru Shigemitsu zmarł nagle na serce 26 stycznia 1957 roku w swoim letnim domu w Yugawarze, w wieku 69 lat, zaledwie miesiąc po sukcesie w ONZ.

Jego życie dobrze pokazuje dwuznaczność położenia japońskich dyplomatów zawodowych w latach 1931–1945. Shigemitsu trzeźwo oceniał skutki agresji w Mandżurii, sojuszu z Niemcami i wojny z mocarstwami zachodnimi i ostrzegał przed nimi, ale pozostał w służbie państwa, którego politykę kształtowała armia, i jako minister reprezentował je w najgorszych latach wojny. Jego program równości narodów Azji służył w praktyce uzasadnieniu japońskiej dominacji w okupowanych krajach. Dla historii II wojny światowej Shigemitsu pozostaje przede wszystkim człowiekiem, który 2 września 1945 roku na pokładzie „Missouri” podpisał bezwarunkową kapitulację Japonii, a dla historii powojennej – ministrem, który kilkanaście lat później przywrócił swój kraj do wspólnoty międzynarodowej.