Koniec wojny lapońskiej

27 kwietnia 1945 roku ostatnie pododdziały niemieckiej 20 Armii Górskiej opuściły północno-zachodni skrawek fińskiej Laponii i wycofały się za granicę, do okupowanej Norwegii. Tego samego dnia fiński patrol bojowy dotarł do kopca trzech granic, betonowego znaku granicznego na niewielkim jeziorze Koltajärvi, w miejscu, gdzie stykają się Finlandia, Szwecja i Norwegia, i zatknął na nim fińską flagę. Był to symboliczny koniec wojny lapońskiej, która zaczęła się we wrześniu 1944 roku, i zarazem koniec wszystkich działań wojennych na fińskiej ziemi, trwających z przerwami od wybuchu wojny zimowej w listopadzie 1939 roku.

Nie było przy tym kapitulacji, rozejmu ani podpisanego dokumentu. Niemcy po prostu odeszli, a Finowie zajęli opuszczony teren. Ostatnią wymianę ognia między patrolami rozpoznawczymi obu stron fińskie opracowania datują na 25 kwietnia, w rejonie Kilpisjärvi. W Finlandii 27 kwietnia uchodzi za dzień zakończenia wojny; od 1987 roku obchodzi się go jako Narodowy Dzień Weteranów.

Ostatnie miesiące wojny lapońskiej

Wojna lapońska wybuchła dlatego, że rozejm moskiewski z września 1944 roku zobowiązał Finlandię do rozbrojenia lub wyparcia wojsk niemieckich, które stały na jej terytorium. Po krótkim okresie cichego porozumienia z Niemcami na początku wojny lapońskiej od końca września i od desantu w Tornio 1 października doszło do prawdziwych walk. Niemcy, dowodzeni przez generała pułkownika Lothara Rendulica, wycofywali się do Norwegii metodą spalonej ziemi. W połowie października spłonęło Rovaniemi, stolica Laponii.

Dla większej części kraju wojna skończyła się w praktyce już na początku listopada 1944 roku. Na północnym wschodzie Niemcy opuścili ostatnie fińskie wsie pod koniec listopada, wycofując się przez Karigasniemi do Norwegii. Za nimi szły wojska radzieckiego Frontu Karelskiego, które w październiku zdobyły Petsamo i norweskie Kirkenes, a 5 listopada spotkały się z Finami pod Ivalo. Oddziały radzieckie pozostały tam aż do września 1945 roku.

Inaczej było w „ramieniu” Finlandii, wąskim klinie terytorium na północnym zachodzie, wciśniętym między Szwecję a Norwegię. Tamtędy biegła droga do norweskiego wybrzeża, którą wycofywały się ostatnie niemieckie kolumny. Od 26 listopada 1944 roku niemiecka 7 Dywizja Górska broniła umocnionej pozycji „Sturmbock” nad rzeką Lätäseno, około stu kilometrów od granicy norweskiej. 10 stycznia 1945 roku opuściła ją bez walki, gdy w północnej Norwegii obsadzono już nową linię obrony nad fiordem Lyngen. Ta pozycja, nazywana przez Niemców Lyngenstellung, miała zatrzymać ewentualną radziecką ofensywę na Norwegię. Jej wschodnie skrzydło sięgało na fińską stronę granicy, do okolic jeziora i wsi Kilpisjärvi.

W styczniu zmieniło się też niemieckie dowództwo. Rendulica przeniesiono do Kurlandii, a 20 Armię Górską przejął generał wojsk górskich Franz Böhme, który od 8 stycznia 1945 roku był jednocześnie dowódcą wszystkich sił Wehrmachtu w Norwegii.

Wojna pozycyjna nad Kilpisjärvi

Po stronie fińskiej w zachodniej Laponii zostało niewiele wojska. Zgodnie z rozejmem armię fińską trzeba było do grudnia 1944 roku sprowadzić do stanu pokojowego, a nad wykonaniem tego warunku czuwała Sojusznicza Komisja Kontroli w Helsinkach, zdominowana przez Związek Radziecki. Na początku listopada w północno-zachodniej Laponii były jeszcze cztery fińskie bataliony, w lutym 1945 roku już tylko około sześciuset ludzi. 13 stycznia utworzono z nich grupę bojową „Loimu”, złożoną z zawodowych oficerów i podoficerów oraz wzmocnionej kompanii strzelców z młodych poborowych.

Przez całą zimę i wiosnę obie strony obserwowały się nawzajem, wymieniały ogień patroli i ostrzeliwały się sporadycznie, ale Finowie nie próbowali szturmować niemieckich umocnień, a Niemcy nie mieli powodu ich bronić dłużej, niż wymagała sytuacja w Norwegii. Wiosną 1945 roku ta sytuacja się zmieniła. Niemcy zakończyli już wcześniej przymusową ewakuację mieszkańców północnej Norwegii, wschodniego Finnmarku i północnej części okręgu Troms, a opuszczone tereny spalili, tak samo jak wcześniej fińską Laponię. Osłona w fińskim „ramieniu” przestała być potrzebna. Pod koniec kwietnia ostatnie niemieckie posterunki wycofały się przez granicę, a fińscy żołnierze, którzy szli za nimi, mogli bez przeszkód dojść do miejsca, w którym kończyło się terytorium ich kraju.

Flaga na kopcu trzech granic

Kopiec trzech granic, po fińsku Kolmen valtakunnan rajapyykki, a po szwedzku Treriksröset, to znak graniczny ustawiony na sztucznej kamiennej wysepce na jeziorze Koltajärvi, kilkanaście kilometrów od Kilpisjärvi. Punkt zbiegu granic wyznaczono w 1897 roku, a obecny betonowy stożek z żółtym wierzchołkiem zbudowano w 1926 roku, bo wcześniejszy znak niszczyły wiosenne kry. To najdalej na północ wysunięty punkt Szwecji i najdalej na zachód wysunięty punkt kontynentalnej Finlandii.

Fiński patrol, który 27 kwietnia 1945 roku zatknął tam flagę, zrobił to na znak, że w Finlandii nie ma już ani jednego żołnierza obcej armii, z którą jego kraj prowadził wojnę. Nie było to do końca prawdą, bo w rejonie Ivalo stały wciąż oddziały radzieckie, ale te były wojskami sojusznika z rozejmu, nie przeciwnika.

Gest miał też wymowę polityczną. Kopiec stoi na granicy z neutralną Szwecją, przez którą przeszła duża część ewakuowanych mieszkańców Laponii, i z Norwegią, która wciąż była pod niemiecką okupacją. Dla Finlandii wojna się skończyła, dla Norwegów miała trwać jeszcze jedenaście dni.

Bilans wojny

Według fińskich danych wojna lapońska kosztowała Finlandię 774 zabitych, 262 zaginionych, z których 164 trafiło do niewoli, i 2904 rannych. Około jednej trzeciej poległych zginęło na minach przeciwpiechotnych, które Niemcy zostawiali za sobą w ogromnych ilościach. Straty niemieckie szacuje się na blisko tysiąc zabitych i ponad dwa tysiące rannych. Około 1300 niemieckich jeńców Finowie przekazali, zgodnie z warunkami rozejmu, Związkowi Radzieckiemu; ci, którzy przeżyli, wracali do Niemiec w latach pięćdziesiątych. Fińskich jeńców wziętych przez Niemców wywieziono do Norwegii, skąd większość odzyskała wolność wiosną 1945 roku.

Znacznie większe były straty materialne. Według fińskich szacunków w Laponii zniszczono około 14,9 tysiąca budynków, czyli 40–46 procent zabudowy regionu, 675 mostów, około 470 kilometrów linii kolejowych i 9,5 tysiąca kilometrów dróg; poza Laponią wysadzono jeszcze około 3,1 tysiąca budynków. Rovaniemi i wiele wsi trzeba było budować od nowa. Około stu tysięcy mieszkańców, ewakuowanych jesienią 1944 roku na południe kraju i do Szwecji, zaczęło wracać latem 1945 roku na zgliszcza. Rozminowywanie Laponii prowadziła od 1945 roku specjalna organizacja, w której pracowało w szczytowym okresie około 1500 cywilnych saperów; działała do 1952 roku, a niewybuchy znajdowano jeszcze długo potem.

Z wojskowego punktu widzenia niemiecki odwrót się udał. 20 Armia Górska wyprowadziła z Laponii większość z ponad 200 tysięcy żołnierzy razem ze sprzętem i zapasami, a amerykański historyk Earl F. Ziemke uznał tę ewakuację przez Arktykę w środku zimy za przedsięwzięcie bez precedensu. Armia ta nie wzięła już jednak udziału w żadnej większej bitwie. Do końca wojny stała bezczynnie w Norwegii, gdy Rzesza upadała.

Wojna bez traktatu

Koniec walk nie oznaczał formalnego końca wojny. Finlandia i Niemcy nigdy nie wypowiedziały sobie wojny i nigdy nie zawarły pokoju. Dopiero 3 marca 1945 roku rząd Juho Kustiego Paasikiviego zapisał w protokole, że stan wojny z Niemcami trwał od 15 września 1944 roku. Wpis nie dał Finlandii miejsca wśród założycieli ONZ, bo spóźnił się o dwa dni wobec terminu ustalonego w Jałcie. Zakończenie tego stanu fiński rząd premiera Sakariego Tuomioji stwierdził w protokole dopiero w 1954 roku, pisząc, że działania wojenne ustały, a stosunki z Niemcami rozwijają się pokojowo.

Dla Finów najważniejsze było to, że kraj wykonał najtrudniejszy warunek rozejmu, zawarty już w zawieszeniu broni z 4 września 1944 roku: usunął z kraju wojska niemieckie własnymi siłami. Odebrał w ten sposób Moskwie pretekst do wprowadzenia Armii Czerwonej do Finlandii pod hasłem wykonania tego zadania. Prezydentem był wciąż marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim, w latach 1941–1944 naczelny wódz armii walczącej u boku Rzeszy, który w 1944 roku wyprowadził kraj z wojny. Na czele wojsk w Laponii stał do jesieni 1944 roku generał porucznik Hjalmar Siilasvuo, dowódca III Korpusu.

Miejsce w wojnie

Koniec wojny lapońskiej zamknął pięć i pół roku fińskich wojen: wojnę zimową 1939–1940, wojnę kontynuacyjną 1941–1944 i wojnę z dawnym sojusznikiem. Finlandia wyszła z nich jako jedno z nielicznych państw europejskich walczących po stronie Niemiec, które nie zostało okupowane i zachowało ustrój demokratyczny, ale zapłaciła za to utratą Karelii i Petsamo, dzierżawą półwyspu Porkkala dla radzieckiej bazy morskiej, wielkimi reparacjami dla ZSRR i zniszczeniem Laponii. Odbudowa północy trwała do lat pięćdziesiątych; plan nowego Rovaniemi przygotował w 1945 roku architekt Alvar Aalto.

Dla Niemców Laponia była jednym z pierwszych frontów, z których musieli się wycofać, bo zawiódł ich sojusznik. Wojska wyprowadzone z Finlandii nie wróciły już do Rzeszy: 20 Armia Górska i pozostałe siły w Norwegii, liczące razem kilkaset tysięcy żołnierzy, skapitulowały dopiero razem z całym Wehrmachtem 8 maja 1945 roku, bez walki na norweskiej ziemi. Rendulic stanął po wojnie w Norymberdze przed amerykańskim trybunałem w procesie generałów działających na Bałkanach; z zarzutu zniszczenia Finnmarku sąd go uniewinnił, uznając, że mógł działać w przekonaniu o konieczności wojskowej, ale za zbrodnie w Jugosławii skazał go na 20 lat więzienia, karę złagodzoną później do 10 lat. Böhme popełnił samobójstwo w norymberskim więzieniu w 1947 roku, przed procesem.