Finlandia wypowiada wojnę Niemcom

3 marca 1945 roku na posiedzeniu fińskiej Rady Państwa, czyli rządu premiera Juho Kustiego Paasikiviego, wpisano do protokołu, że między Finlandią a Niemcami od 15 września 1944 roku panuje stan wojny. Kroniki wydarzeń piszą pod tą datą, że Finlandia wypowiedziała wojnę Niemcom ze skutkiem wstecznym. To uproszczenie. Formalnego wypowiedzenia wojny nie ogłosiła żadna ze stron, ani jesienią 1944 roku, ani później. Rząd fiński nie rozpoczynał nowej wojny, tylko urzędowo stwierdził stan, który trwał od pół roku: od dnia, w którym upłynął termin wyjścia wojsk niemieckich z Finlandii, a Kriegsmarine zaatakowała wyspę Suursaari. Niektóre fińskie kroniki podają datę 1 marca. Data 3 marca pochodzi z dokumentu, który zamykał tę sprawę, czyli z protokołu rządu z 1954 roku, cytującego wpis „z 3 marca 1945”.

W marcu 1945 roku na dalekiej północy wciąż stali niemieccy żołnierze. Wojna lapońska, prowadzona od jesieni, dogasała w zachodnim krańcu kraju, a na południu Finlandia żyła pod nadzorem radzieckiej komisji kontrolnej i przed pierwszymi powojennymi wyborami. Protokolarne stwierdzenie stanu wojny było w tym układzie gestem bardziej politycznym niż wojskowym.

Wojna bez wypowiedzenia

Finlandia walczyła u boku Rzeszy od czerwca 1941 roku. Po przystąpieniu do wojny z ZSRR prowadziła własną, jak ją nazywano, wojnę kontynuacyjną, a w północnej części kraju stacjonowała niemiecka 20 Armia Górska. Latem 1944 roku, po radzieckiej ofensywie na Przesmyku Karelskim i ustąpieniu prezydenta Risto Rytiego, władzę objął marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim. 2 września Finlandia zerwała stosunki z Niemcami i zażądała wycofania ich wojsk do 15 września, a 4 września przerwała ogień na froncie radzieckim.

Rozejm moskiewski podpisany 19 września 1944 roku z ZSRR i Wielką Brytanią zobowiązał Finlandię do rozbrojenia wojsk niemieckich, które pozostały na jej terytorium, i do przekazania ich Związkowi Radzieckiemu jako jeńców. Nie wymagał natomiast formalnego wypowiedzenia wojny. Wykonanie warunków nadzorowała Sojusznicza Komisja Kontroli z generałem pułkownikiem Andriejem Żdanowem na czele, której pierwsi członkowie przybyli do Helsinek 22 września.

Do pierwszego starcia doszło jeszcze przed rozejmem. W nocy z 14 na 15 września Niemcy wysadzili desant na Suursaari w Zatoce Fińskiej i zostali odparci; epizod ten wyznaczył początek wojny lapońskiej. Na lądzie przez kilka tygodni trwały „jesienne manewry”: Niemcy wycofywali się według planu „Birke”, a Finowie posuwali się za nimi po cichym porozumieniu. Pod koniec września III Korpus generała porucznika Hjalmara Siilasvuo starł się z niemiecką tylną strażą pod Pudasjärvi, a gdy komisja kontrolna zażądała planów prawdziwej kampanii, 1 października fińskie oddziały wylądowały w porcie Tornio na granicy ze Szwecją.

Dowódca 20 Armii Górskiej, generał pułkownik Lothar Rendulic, odpowiedział taktyką spalonej ziemi. W połowie października Niemcy wysadzili budynki w Rovaniemi, stolicy Laponii, a pożar strawił większą część miasta. Według fińskich szacunków zniszczono około 40–46 procent zabudowy Laponii, setki mostów i tysiące kilometrów dróg. Około 100 tysięcy mieszkańców ewakuowano wcześniej na południe i do Szwecji.

Przez cały ten czas żaden rząd nie ogłosił, że państwa są w stanie wojny. Dla Finów wygodniej było przedstawiać walkę jako wykonanie warunków rozejmu, czyli usuwanie obcych wojsk z własnego terytorium. Berlin też nie miał powodu, by ogłaszać wojnę z krajem, z którego właśnie się wycofywał.

Wpis do protokołu

Zimą 1944/1945 sprawa przestała być wyłącznie wojskowa. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku mocarstwa postanowiły zaprosić na konferencję założycielską Organizacji Narodów Zjednoczonych w San Francisco państwa, które podpisały Deklarację Narodów Zjednoczonych i do 1 marca 1945 roku wypowiedzą wojnę wspólnemu wrogowi. W ostatnich tygodniach przed tym terminem wojnę Niemcom wypowiadały kolejne państwa, od Ameryki Łacińskiej przez Turcję i Egipt po Arabię Saudyjską.

Finlandii ten mechanizm nie dotyczył. Nie podpisała deklaracji, a w oczach aliantów była pokonanym państwem, które przez trzy lata walczyło po stronie Niemiec i czekało na traktat pokojowy. Wpis z 3 marca, dokonany już po jałtańskim terminie, nie dawał jej miejsca w San Francisco i niczego takiego nie przyniósł. Miał inne znaczenie: porządkował stan prawny. Ustawa zasadnicza z 1919 roku stanowiła, że o wojnie i pokoju decyduje prezydent za zgodą parlamentu, czyli Eduskunty. Rząd nie wypowiadał więc wojny, lecz w trybie administracyjnym stwierdzał fakt, który powstał jesienią z inicjatywy Niemców. Według części fińskich kronik rząd uznał przy tym, że z tytułu tego stanu wojny Finlandia może domagać się od Niemiec odszkodowań. Z punktu widzenia Moskwy i komisji kontrolnej wpis potwierdzał, że Finlandia naprawdę zerwała z dawnym sojusznikiem. Dla Helsinek był też argumentem na przyszłość, w rozmowach o pokoju, w których kraj chciał uchodzić nie tylko za pokonanego, lecz także za państwo, które samo wypędziło Niemców ze swojego terytorium.

Datowanie wsteczne na 15 września 1944 roku nie było dowolne. Tego dnia upłynęło fińskie ultimatum w sprawie wycofania wojsk niemieckich i doszło do pierwszej wymiany ognia pod Suursaari. Wcześniejsze tygodnie, od zerwania stosunków 2 września, Finowie uważali za okres, w którym Niemcy mieli jeszcze prawo opuścić kraj w porządku.

Finlandia w marcu 1945 roku

Wojna, którą rząd stwierdził w protokole, praktycznie się kończyła. Od listopada 1944 roku 20 Armia Górska trzymała się już tylko w północno-zachodnim „ramieniu” Finlandii, w rejonie Kilpisjärvi, osłaniając swoje pozycje w Norwegii nad fiordem Lyngen. Po stronie fińskiej zostało tam w lutym 1945 roku zaledwie kilkaset żołnierzy, głównie najmłodszych poborowych, bo armię zdemobilizowano zgodnie z rozejmem. Ostatni Niemcy opuścili Finlandię 27 kwietnia 1945 roku, a fiński patrol zatknął wtedy flagę na kopcu trzech granic. Według fińskich danych wojna lapońska kosztowała Finów 774 zabitych, 262 zaginionych i około 2900 rannych.

Ważniejsze dla kraju było to, co działo się na południu. 17 listopada 1944 roku premierem został Paasikivi, zwolennik porozumienia z ZSRR, który w przemówieniu z 6 grudnia 1944 roku ogłosił, że fińska polityka zagraniczna nie może być nigdy skierowana przeciw Związkowi Radzieckiemu. Rząd rozwiązywał organizacje uznane za faszystowskie, zwalniał więźniów politycznych, a Komunistyczna Partia Finlandii, nielegalna od założenia w 1918 roku, mogła wreszcie działać jawnie. Żdanow i komisja kontrolna naciskali, by z życia publicznego zniknęli politycy odpowiedzialni za wojnę.

Dwa tygodnie po wpisie do protokołu, 17 i 18 marca 1945 roku, odbyły się pierwsze powojenne wybory parlamentarne. Frekwencja wyniosła około 75 procent, najwięcej w dotychczasowej historii kraju. Według oficjalnych wyników socjaldemokraci zdobyli 50 mandatów, a Demokratyczny Związek Ludu Fińskiego, skupiający komunistów i lewicowych socjalistów, oraz Związek Agrariuszy po 49. W kwietniu Paasikivi utworzył nowy rząd, w którym komunista Yrjö Leino objął ministerstwo spraw wewnętrznych, co miało w następnych latach duże znaczenie dla bezpieczeństwa państwa.

Miejsce w wojnie

Wpis z 3 marca 1945 roku był jednym z ostatnich aktów rozstania Finlandii z Rzeszą, które zaczęło się od zerwania stosunków we wrześniu 1944 roku. Po stronie wojskowej niczego nie zmienił. Po stronie politycznej zamknął sprawę, która w czasie wojny lapońskiej pozostawała niedopowiedziana: kraj, który przez trzy lata był sojusznikiem Niemiec, urzędowo uznał się za ich przeciwnika. Podobną drogę przeszły w drugiej połowie 1944 roku inne dawne państwa Osi, Rumunia, Bułgaria i Węgry, tyle że tam zmiana frontu wiązała się z wkroczeniem Armii Czerwonej. Finlandia zrobiła to sama i uniknęła radzieckiej okupacji.

Nie zmieniło to statusu kraju w oczach zwycięzców. Finlandia nie znalazła się wśród założycieli ONZ. W latach 1945–1946 odbył się proces polityków odpowiedzialnych za wojnę, w tym byłego prezydenta Rytiego i Väinö Tannera. 4 marca 1946 roku Mannerheim ustąpił z urzędu prezydenta, a jego następcą parlament wybrał Paasikiviego. Pokój paryski z 10 lutego 1947 roku potwierdził warunki rozejmu, granicę z 1940 roku, utratę Petsamo, dzierżawę Porkkali i reparacje dla ZSRR. Do Organizacji Narodów Zjednoczonych Finlandia weszła dopiero w grudniu 1955 roku.

Stan wojny z Niemcami trwał formalnie jeszcze długo. Rzesza przestała istnieć w maju 1945 roku, ale traktatu pokojowego między Finlandią a Niemcami nigdy nie zawarto. Dopiero w 1954 roku rząd, na którego czele stał Sakari Tuomioja, wpisał do protokołu, że skoro działania wojenne ustały, a stosunki z Niemcami od kilku lat rozwijają się pokojowo, stan wojny stwierdzony 3 marca 1945 roku należy uznać za zakończony. Wojna, której nikt nie wypowiedział, skończyła się więc tak samo jak się zaczęła: wpisem do rządowego protokołu.