Hjalmar Siilasvuo

Hjalmar Siilasvuo, do 1936 roku Hjalmar Strömberg, walczył w pięciu wojnach: w pierwszej wojnie światowej w armii niemieckiej, w fińskiej wojnie domowej, w wojnie zimowej, w wojnie kontynuacyjnej i w wojnie lapońskiej. Do historii przeszedł jako dowódca, który w grudniu 1939 i styczniu 1940 roku w lasach środkowej Finlandii rozbił dwie radzieckie dywizje w bitwie pod Suomussalmi. To zwycięstwo, rozsławione przez zagranicznych korespondentów, uczyniło go jednym z bohaterów wojny zimowej i przekonało świat, że Armia Czerwona nie jest niezwyciężona. W latach 1941–1942 Siilasvuo dowodził fińskim korpusem podporządkowanym Niemcom w Karelii Wschodniej, a jesienią 1944 roku prowadził wojska, które usuwały Niemców z Laponii. Był dowódcą zdolnym, odważnym i porywczym, który nie znosił biurek i często kłócił się z przełożonymi.

Młodość i jegrzy

Urodził się 18 marca 1892 roku w Helsinkach, w szwedzkojęzycznej rodzinie Fransa Strömberga, nauczyciela i dziennikarza, i Huldy z domu Röman. Ojciec zmarł wkrótce po narodzinach syna, a matka w 1904 roku. Dwunastoletnim sierotą zaopiekowali się krewni, którzy posłali go do szwedzkojęzycznego liceum normalnego w Helsinkach. Po maturze w 1911 roku zaczął studiować prawo na Uniwersytecie Helsińskim.

Finlandia była wtedy wielkim księstwem w składzie Imperium Rosyjskiego, a polityka rusyfikacji wzbudzała coraz silniejszy opór. Po wybuchu pierwszej wojny światowej część młodych Finów postanowiła wykorzystać wojnę Rosji z Niemcami, by przygotować kadry przyszłej armii niepodległego państwa. W marcu 1915 roku Strömberg potajemnie wyjechał do Niemiec i 23 marca zgłosił się do obozu w Lockstedt w Holsztynie, gdzie trwał tajny kurs wojskowy dla fińskich ochotników. Z ochotników tych utworzono 27 Królewsko-Pruski Batalion Strzelców (jegrów). Strömberg doszedł w nim do stopnia dowódcy drużyny i walczył przeciwko Rosjanom na froncie wschodnim w Kurlandii, nad Zatoką Ryską i nad rzeką Aa (Lelupą) na Łotwie. Jegrzy, blisko dwa tysiące ochotników, stali się później trzonem korpusu oficerskiego fińskiej armii. Dawnymi jegrami byli także wszyscy dowódcy pułków, którymi Siilasvuo dowodził pod Suomussalmi.

Wojna domowa i lata międzywojenne

25 lutego 1918 roku Strömberg wrócił z główną grupą jegrów statkiem do Vaasy. Trwała wojna domowa i rząd białych przyjął jegrów z otwartymi rękami, bo potrzebował wyszkolonych oficerów. Strömberg jako kapitan dowodził kompanią, a od końca kwietnia batalionem jegrów i walczył m.in. pod Tampere i Wyborgiem. Po wojnie dowodził batalionem w Haminie. Tam poznał farmaceutkę Salli Kolsi, z którą ożenił się w 1920 roku. Mieli troje dzieci. Najstarszy syn, Ensio Siilasvuo, został generałem i dowódcą sił pokojowych ONZ na Bliskim Wschodzie.

W latach 1924–1926 Strömberg ukończył Szkołę Wojenną, został podpułkownikiem i w 1927 roku trafił do ministerstwa obrony. Pracy za biurkiem nie znosił. W lipcu 1928 roku objął dowództwo 1 Batalionu Rowerowego w Terijoki na Przesmyku Karelskim, tuż przy granicy radzieckiej. Z batalionu o złej sławie, w którym panowały pijaństwo i znęcanie się nad rekrutami, zrobił w ciągu pięciu lat jednostkę elitarną. Z jego inicjatywy zbudowano w Terijoki kasyno oficerskie, które w grudniu 1939 roku, po zajęciu miejscowości przez Armię Czerwoną, stało się siedzibą marionetkowego rządu Fińskiej Republiki Demokratycznej Otto Kuusinena.

W 1933 roku został pułkownikiem i dowódcą Sawolskiego Pułku Jegrów, a w 1934 roku dowódcą okręgu wojskowego Północnej Ostrobotni w Oulu. Zżył się z miastem, w latach 1937–1940 zasiadał w jego radzie. W lutym 1936 roku, w czasie fali fennizacji szwedzkich nazwisk, zmienił nazwisko na fińskie Siilasvuo, podobno od nazw miejsc nad jeziorem Kilpisjärvi w Laponii, dokąd jeździł na wyprawy narciarskie.

Suomussalmi

Jesienią 1939 roku, w czasie „nadzwyczajnych ćwiczeń rezerwy”, czyli ukrytej mobilizacji, w Oulu sformowano z rezerwistów północnej Finlandii 9 Dywizję, którą dowodził Siilasvuo. Była ona rezerwą naczelnego wodza, marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima. Gdy 30 listopada ZSRR napadł na Finlandię, okazało się, że fińskie dowództwo źle oceniło zamiary przeciwnika: Armia Czerwona uderzyła nie tylko na Przesmyku Karelskim, ale także w środkowej Finlandii, by dojść do Oulu i przeciąć kraj w najwęższym miejscu. Radziecka 163 Dywizja Strzelecka zbliżała się do Suomussalmi, a pod Kuhmo nacierała 54 Dywizja. Dywizję Siilasvuo podzielono: jeden pułk poszedł pod Kuhmo, a brygada zbudowana wokół 27 Pułku Piechoty, z Siilasvuo na czele, 7 grudnia wyruszyła koleją w stronę Suomussalmi. Gen. Wiljo Tuompo, dowódca Grupy Północnej Finlandii, rozkazał mu pobić nieprzyjaciela, który wtargnął do Suomussalmi. Wieczorem 8 grudnia Siilasvuo objął dowództwo w tym rejonie. Początek bitwy pod Suomussalmi zastał go z niespełna pięcioma tysiącami ludzi, bez artylerii i dział przeciwpancernych, wobec dywizji kilkakrotnie liczniejszej.

Siilasvuo nie atakował wsi frontalnie. 11 grudnia jego żołnierze, poruszając się na nartach przez las, przecięli na wschód od Suomussalmi drogę z Raate, którą 163 Dywizja otrzymywała zaopatrzenie, a potem zablokowali na przesmyku między jeziorami nadciągającą tą drogą radziecką 44 Dywizję. Po dwóch tygodniach walk o ruiny wsi brygada otrzymała posiłki i została przekształcona w 9 Dywizję. 27 grudnia Siilasvuo przeszedł do generalnego natarcia i w ciągu kilku dni rozbił 163 Dywizję, której resztki uciekały po lodzie jeziora Kiantajärvi. Od 1 do 8 stycznia 1940 roku jego wojska pocięły na kotły (motti) i zniszczyły 44 Dywizję w bitwie na drodze Raate. Według fińskich szacunków Armia Czerwona straciła pod Suomussalmi i na drodze z Raate ponad 20 tysięcy zabitych, zamarzniętych i wziętych do niewoli. Nowsze badania oparte na radzieckich dokumentach podają mniejsze straty 163 Dywizji, której większość żołnierzy zdołała się wycofać. 9 Dywizja straciła około 900 zabitych i 1200 rannych. Finowie zdobyli dziesiątki czołgów i dział, setki ciężarówek i ponad tysiąc koni. 8 stycznia Siilasvuo pokazał zdobycz grupie zagranicznych dziennikarzy, którzy uczynili z Suomussalmi symbol fińskiego oporu.

W drugiej połowie stycznia 9 Dywizja została przerzucona pod Kuhmo. W ostatnich dniach miesiąca Siilasvuo zaatakował tam radziecką 54 Dywizję, odciął ją od zaplecza i podzielił na kilka kotłów. Tym razem okrążeni, zaopatrywani z powietrza, bronili się zaciekle, a próby odsieczy, m.in. brygady narciarskiej, kończyły się klęską. Walki trwały do ostatniego dnia wojny, 13 marca 1940 roku. Siilasvuo twierdził później, że gdyby pokój zawarto kilka dni później, zniszczyłby całą dywizję.

Po wojnie opisał swoje walki w książce Suomussalmen taistelut (Bitwy pod Suomussalmi), która w 1940 roku sprzedała się w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy. Fiński historyk Mikko Uola zarzucił mu, że przypisał w niej sobie całą zasługę, pomijając rolę przełożonych, gen. Tuompo i ppłk. Paavo Susitaivala, a także podwładnych, wśród których wyróżniał się oficer sztabu kpt. Alpo Marttinen. W 1940 roku Siilasvuo został generałem majorem i dowódcą V Korpusu.

Wojna kontynuacyjna

W czasie przygotowań do wojny z ZSRR w 1941 roku Finlandia zgodziła się, by na północy jej wojska podlegały niemieckiej Armii „Norwegia” gen. Nikolausa von Falkenhorsta. Korpus Siilasvuo, przemianowany na III Korpus, 15 czerwca 1941 roku przeszedł pod niemieckie dowództwo. W ramach operacji Silberfuchs miał przez Karelię Wschodnią dotrzeć do Kolei Murmańskiej, przeciąć ją i dojść do Morza Białego. W wojnie kontynuacyjnej III Korpus był jedynym związkiem Armii „Norwegia”, który posunął się wyraźnie naprzód, ale w bezdrożnej tajdze, przy słabnących siłach, nie dotarł do celu. Pod Kiestinki fiński pułk dowodzony przez Jussiego Turtolę został okrążony i poniósł ciężkie straty, a sam Turtola zginął. Żołnierze przezwali wtedy swojego dowódcę „Krwawym Jalmarim”.

Jesienią 1941 roku Siilasvuo pod naciskiem Niemców podjął natarcie na stację Louhi na Kolei Murmańskiej. Wtedy do sprawy wmieszała się polityka. Stany Zjednoczone ostrzegły Finlandię, że przecięcie linii, którą płynęła do ZSRR pomoc aliantów, zmusi je do zmiany polityki wobec Helsinek. Mannerheim, który nie mógł wydawać rozkazów korpusowi podległemu Niemcom, dał Siilasvuo do zrozumienia, że natarcie należy wstrzymać. Siilasvuo spowalniał je przez kilka dni, a 17 listopada wydał pisemny rozkaz przerwania ataku, nie podając Niemcom prawdziwych powodów. Stosunki z sojusznikiem bardzo się wtedy pogorszyły.

W lipcu 1942 roku Siilasvuo został generałem porucznikiem, ale pod koniec roku Mannerheim odwołał go z frontu i mianował inspektorem szkół wojskowych w Helsinkach. Siilasvuo uważał to za karę. W lutym 1944 roku, gdy fińskie dowództwo spodziewało się wielkiej radzieckiej ofensywy, odzyskał III Korpus, tym razem na wschodniej części Przesmyku Karelskiego, nad Ładogą. Gdy w czerwcu 1944 roku Armia Czerwona uderzyła na Przesmyk, jego korpus wycofał się na linię rzeki Vuoksi i utrzymał ją do końca walk. 4 września 1944 roku Finlandia przerwała ogień, a 19 września podpisała w Moskwie rozejm.

Wojna lapońska

Rozejm zobowiązał Finlandię do rozbrojenia lub wyparcia ponad 200 tysięcy żołnierzy niemieckich stacjonujących w Laponii. Prezydent Mannerheim powierzył to zadanie Siilasvuo, który znał północ i niemiecki sposób myślenia, a przy tym nie należał do generałów sympatyzujących z Niemcami ani unikających walki z dawnymi towarzyszami broni. Początkowo Finowie i Niemcy prowadzili za cichym porozumieniem coś w rodzaju pozorowanej wojny: Niemcy wycofywali się na północ, a Finowie szli za nimi, nie atakując. Radziecka komisja kontrolna groziła jednak interwencją. 1 października 1944 roku Siilasvuo przeprowadził śmiały desant w Tornio, na tyłach Niemców, wbrew zakazowi Kwatery Głównej, która uważała, że plan lądowania w Kemi został zdradzony. Żołnierze płynęli z Oulu na nieuzbrojonych statkach handlowych bez osłony, ale desant się udał.

Wojna lapońska okazała się okrutna. Wycofujące się wojska gen. Lothara Rendulica paliły miasta i wsie, w tym niemal całe Rovaniemi, i minowały drogi. Mannerheim, naciskany przez komisję kontrolną, był niezadowolony z tempa działań i 19 października postawił nad Siilasvuo gen. Haralda Öhquista. Urażony Siilasvuo poprosił o dymisję, ale decyzję szybko cofnięto i pozostał na stanowisku. Ostatnie walki toczyła jego młoda 1 Dywizja, złożona z poborowych, bo doświadczonych żołnierzy zgodnie z rozejmem demobilizowano. Ostatni Niemcy opuścili Finlandię 27 kwietnia 1945 roku. 21 grudnia 1944 roku Siilasvuo otrzymał Krzyż Mannerheima II klasy, najwyższe fińskie odznaczenie wojenne, za zasługi w trzech wojnach.

Ostatnie lata

Po wojnie dowodził 1 Dywizją w Oulu. Zeznawał w procesie fińskich polityków oskarżonych o odpowiedzialność za wojnę 1941 roku. Pytany o współpracę z Niemcami, mówił, że w czerwcu 1941 roku jego wojska stały co najmniej dziesięć kilometrów od granicy, gotowe do obrony, a do natarcia skierowali je Niemcy. Napisał drugą książkę o wojnie zimowej, Kuhmo talvisodassa (Kuhmo w wojnie zimowej). Zmarł w swoim domu w Oulu w nocy 11 stycznia 1947 roku, w wieku 54 lat. Pochowano go na cmentarzu w Oulu.

Znaczenie

Siilasvuo był typowym przedstawicielem pokolenia jegrów, które zbudowało armię niepodległej Finlandii i poprowadziło ją przez wojny lat 1939–1945. Bitwa pod Suomussalmi stała się wzorcowym przykładem tego, jak mała, ruchliwa armia, dobrze wyszkolona do walki w zimowym lesie, może pokonać przeciwnika mającego ogromną przewagę liczebną i techniczną, i do dziś jest analizowana w akademiach wojskowych. Jej rozgłos miał też skutki polityczne. Klęski Armii Czerwonej w lasach Finlandii umocniły Adolfa Hitlera w przekonaniu, że Związek Radziecki da się szybko pokonać.

Kariera Siilasvuo pokazuje też powikłane losy Finlandii w drugiej wojnie światowej. Ten sam dowódca w ciągu pięciu lat bronił kraju przed ZSRR, walczył u boku Niemiec i wyparł Niemców z fińskiej ziemi. W Finlandii pamięta się go przede wszystkim jako bohatera Suomussalmi i drogi Raate. Historycy zwracają przy tym uwagę na jego porywczy charakter i skłonność do przypisywania sobie zasług podwładnych. Podkreślają też, że to on w listopadzie 1941 roku zatrzymał natarcie na Kolej Murmańską, co pomogło Finlandii uniknąć zerwania stosunków ze Stanami Zjednoczonymi.