Rozejm moskiewski

19 września 1944 roku w Moskwie przedstawiciele Finlandii podpisali układ o rozejmie ze Związkiem Radzieckim i Wielką Brytanią, działającymi w imieniu wszystkich państw Narodów Zjednoczonych pozostających w stanie wojny z Finlandią. W imieniu obu mocarstw podpis złożył generał pułkownik Andriej Żdanow, sekretarz partii w Leningradzie i członek Biura Politycznego. W imieniu Finlandii podpisali minister spraw zagranicznych Carl Enckell, minister obrony gen. Rudolf Walden, szef sztabu generalnego gen. Erik Heinrichs i generał porucznik Oscar Enckell. Układ wszedł w życie z chwilą podpisania i formalnie zakończył wojnę kontynuacyjną, prowadzoną przez Finlandię u boku Niemiec od czerwca 1941 roku.

Fińska nazwa układu, Moskovan välirauha, znaczy dosłownie „pokój przejściowy”. Nie był to traktat pokojowy, lecz rozejm, który miał obowiązywać do zawarcia pokoju. Ten podpisano dopiero w Paryżu w lutym 1947 roku i w głównych punktach powtórzył on postanowienia moskiewskie. Rozejmu z 1944 roku nie należy też mylić z pokojem moskiewskim z 12 marca 1940 roku, który zakończył wojnę zimową, choć to właśnie do niego nowy układ wprost nawiązywał.

Tydzień oczekiwania

Do rozmów doszło po tym, jak Finlandia przyjęła radzieckie warunki wstępne: 2 września zerwała stosunki z Niemcami i zażądała wycofania ich wojsk, a 4 września przerwała ogień. Armia Czerwona przerwała go dobę później, co odnotowano w pierwszym artykule samego układu. 7 września fińska delegacja, na której czele stał premier Antti Hackzell, przeszła przez linię frontu na Przesmyku Karelskim i pojechała do Moskwy. Tam przez tydzień nie została przyjęta. Związek Radziecki uzgadniał w tym czasie z Wielką Brytanią ostateczny tekst warunków, a Stany Zjednoczone, które nie były w stanie wojny z Finlandią, nie brały w rokowaniach udziału.

Udział Wielkiej Brytanii wynikał z tego, że w grudniu 1941 roku, pod naciskiem Stalina, wypowiedziała ona Finlandii wojnę. Londyn nie miał na froncie fińskim żadnych wojsk i w praktyce zostawił ustalenie warunków Moskwie. Układ przewidywał jednak, że wysokość odszkodowań za szkody poniesione w Finlandii przez pozostałe państwa sojusznicze i ich obywateli zostanie ustalona osobno. Nadzór nad wykonaniem całego układu powierzono naczelnemu dowództwu radzieckiemu, działającemu w imieniu wszystkich sojuszników.

Delegację wezwano późnym wieczorem 14 września. Tuż przed pierwszym spotkaniem z delegacją radziecką, którą prowadził Wiaczesław Mołotow, 62-letni Hackzell doznał w hotelu udaru, który odebrał mu mowę. Do rozmów już nie wrócił. Delegacja wybrała na tymczasowego przewodniczącego gen. Waldena, a dwa dni później z Helsinek przyleciał minister spraw zagranicznych Carl Enckell, który w marcu 1944 roku był już w Moskwie razem z Juho Kustim Paasikivim.

Dlaczego Moskwa poprzestała na rozejmie, zamiast zajmować kraj, historycy tłumaczą kilkoma czynnikami: Armia Czerwona była potrzebna na kierunku berlińskim, fińska armia po bitwach lata nie była rozbita i jej pokonanie kosztowałoby wiele, a Stany Zjednoczone, które nigdy nie wypowiedziały Finlandii wojny, okazywały jej sympatię. Józef Stalin uzyskał przy tym wszystko, czego Związek Radziecki potrzebował strategicznie: granicę z 1940 roku, bazę u wejścia do Zatoki Fińskiej i Petsamo ze wspólną granicą z Norwegią.

Rokowania w ścisłym znaczeniu tego słowa się nie odbyły. Finowie otrzymali gotowy tekst i mogli prosić najwyżej o wyjaśnienia lub drobne zmiany. Najbardziej zaskoczyło ich żądanie dzierżawy półwyspu Porkkala, kilkadziesiąt kilometrów od Helsinek, oraz krótki termin demobilizacji połączony z obowiązkiem rozbrojenia Niemców. Według telegramu, który Enckell wysłał do Helsinek, Mołotow i jego zastępca Władimir Diekanozow zapowiedzieli, że jeżeli Finlandia nie przyjmie warunków, kraj zajmą wojska radzieckie.

Warunki

Układ liczył 23 artykuły i obszerny aneks z mapami. Jego najważniejsze postanowienia dotyczyły granic, armii, Niemców, odszkodowań i przyszłego ustroju politycznego kraju.

Granice. Przywrócono moc traktatu z 12 marca 1940 roku. Finlandia musiała ponownie oddać Przesmyk Karelski z Wyborgiem, Karelię nad Ładogą, obszar Salli i Kuusamo oraz wyspy w Zatoce Fińskiej, które odzyskała w 1941 roku, a jej wojska miały w określonym terminie wycofać się za granicę z 1940 roku. Dodatkowo oddała ZSRR obszar Petsamo z kopalniami niklu i jedynym fińskim dostępem do Oceanu Arktycznego, który otrzymała od Rosji Radzieckiej w traktacie z 1920 roku. Związek Radziecki zrezygnował z dzierżawy Hanko, a w zamian Finlandia wydzierżawiła mu na 50 lat półwysep Porkkala z przyległymi wodami na bazę marynarki wojennej. Przywrócono też układ o demilitaryzacji Wysp Alandzkich z 1940 roku. Łącznie Finlandia straciła około jednej dziesiątej terytorium z 1939 roku.

Armia i Niemcy. Finlandia zobowiązała się rozbroić niemieckie siły lądowe, morskie i powietrzne, które pozostały na jej terytorium po 15 września, i przekazać ich żołnierzy dowództwu radzieckiemu jako jeńców, a obywateli Niemiec i Węgier internować. Jednocześnie w ciągu dwóch i pół miesiąca miała przywrócić armię do stanu pokojowego. Musiała też udostępnić lotnictwu radzieckiemu lotniska na południowym i południowo-zachodnim wybrzeżu do działań przeciw Niemcom w Estonii i na Bałtyku, oddać pod kontrolę sojuszniczą swoją flotę handlową i zerwać stosunki ze wszystkimi państwami satelickimi Rzeszy.

Odszkodowania. Za szkody wyrządzone ZSRR Finlandia miała zapłacić 300 milionów dolarów w ciągu sześciu lat, nie w pieniądzu, lecz w towarach: drewnie, papierze, celulozie, statkach i maszynach. Ceny liczono według poziomu z 1938 roku, co w praktyce znacznie zwiększało rzeczywisty ciężar. Finlandia musiała też zwrócić mienie wywiezione z terenów radzieckich zajętych w latach 1941–1944 i natychmiast odesłać wszystkich jeńców radzieckich i sojuszniczych.

Polityka. Finlandia zobowiązała się uwolnić więźniów politycznych osadzonych za działalność na rzecz Narodów Zjednoczonych, znieść przepisy dyskryminacyjne, rozwiązać wszystkie organizacje prohitlerowskie i „typu faszystowskiego” oraz te, które prowadziły propagandę wrogą ZSRR, i współdziałać w zatrzymaniu i osądzeniu osób oskarżonych o zbrodnie wojenne. Wykonanie układu miała nadzorować do zawarcia pokoju Sojusznicza Komisja Kontroli, działająca pod kierunkiem radzieckiego naczelnego dowództwa.

W porównaniu z warunkami z marca 1944 roku, które Helsinki odrzuciły, reparacje zmniejszono o połowę, z 600 do 300 milionów dolarów, a termin spłaty wydłużono z pięciu do sześciu lat. Doszły natomiast utrata całego Petsamo i dzierżawa Porkkali, a usunięcie Niemców, które już wiosną było jednym z warunków, trzeba było teraz przeprowadzić siłą, równocześnie z demobilizacją.

Przyjęcie i podpis

Rząd w Helsinkach, którym po chorobie Hackzella kierował jako p.o. premiera Ernst von Born, nie widział wyjścia. 19 września parlament zebrał się na tajnym posiedzeniu. Von Born odczytał telegram Enckella z Moskwy z radziecką groźbą okupacji i podkreślił, że warunki trzeba przyjąć. Parlament zaakceptował je bez głosowania, w obecności 141 posłów. Jeszcze tego samego dnia w Moskwie złożono podpisy. Prezydent Carl Gustaf Emil Mannerheim 23 września zatwierdził ustawę o wprowadzeniu rozejmu w życie, która pozwalała rządowi wydawać rozporządzenia wykonawcze. Delegacja wróciła do kraju dwa dni po podpisaniu. Chorego Hackzella zastąpił na stanowisku premiera Urho Castrén, a skład rządu pozostał niemal bez zmian.

Fińskie społeczeństwo przyjęło rozejm z ulgą, że wojna się skończyła, i z goryczą wobec jego ceny. Około 260 tysięcy mieszkańców Karelii, którzy w latach 1941–1944 wrócili do opuszczonych w 1940 roku domów, a latem 1944 roku znów musieli uciekać przed frontem, straciło nadzieję na powrót. Wielu Finów obawiało się, że rozejm jest dopiero wstępem do podporządkowania kraju, jak stało się to z państwami bałtyckimi w 1940 roku.

Komisja Żdanowa

Najbardziej odczuwalnym skutkiem rozejmu w następnych latach była Sojusznicza Komisja Kontroli. Jej pierwsi radzieccy członkowie przyjechali do Helsinek 22 września, przewodniczący Żdanow 5 października, a członkowie brytyjscy dopiero w połowie października. W ciągu trzech lat działalności liczyła około 150 Radzieckich i dwudziestu kilku Brytyjczyków, a w praktyce kierowała nią strona radziecka. Komisja wymusiła rozwiązanie paramilitarnej Straży Obywatelskiej (Suojeluskunta) i kobiecej organizacji Lotta Svärd, legalizację Komunistycznej Partii Finlandii. Pilnowała też, by Finowie naprawdę walczyli z Niemcami w Laponii. Fińscy historycy oceniają, że jej uprawnienia, sformułowane w artykule 22 bardzo ogólnie, dawały Moskwie szeroką furtkę do interpretacji.

Miejsce w wojnie

Rozejm był bezpośrednią przyczyną wojny lapońskiej. Od 28 września fińska armia, demobilizowana i nadzorowana przez komisję, walczyła z niemiecką 20 Armią Górską, która paląc Laponię wycofywała się do Norwegii. Ostatni niemieccy żołnierze opuścili Finlandię w kwietniu 1945 roku.

W listopadzie 1944 roku premierem został Paasikivi, a w marcu 1946 roku zastąpił on Mannerheima na stanowisku prezydenta. Zgodnie z artykułem 13 układu w latach 1945–1946 odbył się proces o odpowiedzialność za wojnę. Skazano w nim byłego prezydenta Risto Rytiego na dziesięć lat więzienia, a także byłych premierów i ministrów. Reparacje, których termin w 1945 roku wydłużono do ośmiu lat, a w 1948 roku zmniejszono, Finlandia spłaciła we wrześniu 1952 roku. Ich realizacja wymusiła rozbudowę przemysłu metalowego i stoczniowego. Pokój paryski z 10 lutego 1947 roku potwierdził postanowienia rozejmu. Porkkala wróciła do Finlandii w styczniu 1956 roku, prawie czterdzieści lat przed terminem.

Spośród państw, które walczyły po stronie Niemiec przeciw ZSRR, tylko Finlandia nie została zajęta przez Armię Czerwoną i zachowała ustrój demokratyczny. Rozejm moskiewski był dla niej jednocześnie klęską i ocaleniem. Zamykał drogę zapoczątkowaną w 1941 roku nadzieją na odzyskanie ziem utraconych w wojnie zimowej i otwierał okres, w którym niepodległość zachowana na polu bitwy wymagała odtąd stałego liczenia się z sąsiadem ze wschodu.