Zawieszenie broni między Finlandią a ZSRR

4 września 1944 roku rano, po trzech latach i dwóch miesiącach wojny kontynuacyjnej, fińskie wojska przerwały ogień na całym froncie od Zatoki Fińskiej po Morze Barentsa. Rozkaz wydał naczelny wódz i od miesiąca prezydent Finlandii, marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim. Było to wykonanie warunku, który dwa dni wcześniej przyjął fiński parlament: zerwanie stosunków z III Rzeszą w zamian za wstrzymanie walk i rozmowy pokojowe w Moskwie.

Kroniki wydarzeń piszą zwykle, że tego dnia weszło w życie zawieszenie broni między Finlandią a ZSRR. To uproszczenie. Ogień przerwała tylko strona fińska. Armia Czerwona strzelała jeszcze przez dobę i wstrzymała działania dopiero 5 września rano. Obie daty zapisano później w pierwszym artykule rozejmu moskiewskiego. Fińskie źródła podają, że Finowie przerwali walkę o godzinie 7.00 czasu fińskiego. Radziecka propozycja mówiła o 8.00, co według czasu moskiewskiego oznaczało tę samą chwilę, dlatego w literaturze spotyka się obie godziny.

Droga do przerwania ognia

Latem 1944 roku Finlandia znalazła się w położeniu bez wyjścia. 9 czerwca Front Leningradzki rozpoczął ofensywę na Przesmyku Karelskim i w ciągu dwóch tygodni zdobył Wyborg. Fińska armia nie została jednak rozbita. W bitwie pod Tali-Ihantala na przełomie czerwca i lipca zatrzymała radzieckie natarcie, a w połowie lipca Stawka zaczęła przerzucać siły z Karelii na kierunek bałtycki i do Prus Wschodnich. Front się ustabilizował, ale było jasne, że kraj nie przetrwa kolejnego uderzenia.

Wcześniejsze próby wyjścia z wojny zawiodły. Na początku 1944 roku Juho Kusti Paasikivi rozmawiał w Sztokholmie z radziecką poseł Aleksandrą Kołłontaj, a pod koniec marca razem z byłym ministrem spraw zagranicznych Carlem Enckellem poleciał do Moskwy. Przywiezione stamtąd warunki, z reparacjami w wysokości 600 milionów dolarów, rząd i parlament odrzuciły w kwietniu jako niewykonalne. W czerwcu, w najcięższych dniach ofensywy, do Helsinek przyleciał Joachim von Ribbentrop. Niemcy obiecywali broń i dywizje, ale żądali gwarancji, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. 26 czerwca prezydent Risto Ryti podpisał list, w którym osobiście takie zobowiązanie złożył. Nie był to układ ratyfikowany przez parlament, lecz deklaracja głowy państwa, i właśnie dlatego dało się z niej wyjść.

Prezydent Mannerheim

1 sierpnia Ryti złożył urząd. 4 sierpnia parlament specjalną ustawą, bez wyborów powszechnych, powierzył funkcję prezydenta Mannerheimowi, który zachował dowództwo armii. 77-letni marszałek był jedynym człowiekiem, któremu w tej sytuacji ufali zarówno żołnierze, jak i większość polityków, a dla Moskwy, mimo jego przeszłości, partnerem, który mógł zobowiązać całe państwo. Nowym premierem został 8 sierpnia Antti Hackzell, dawny poseł w Moskwie i minister spraw zagranicznych, któremu powierzono rokowania pokojowe.

17 sierpnia do kwatery głównej w Mikkeli przyjechał feldmarszałek Wilhelm Keitel, by udekorować Mannerheima i upewnić się co do lojalności Finów. Usłyszał, że zobowiązanie Rytiego było osobiste i nie wiąże jego następcy. Kilka dni później, 25 sierpnia, fiński poseł w Sztokholmie przekazał Kołłontaj pytanie, czy Moskwa przyjmie delegację w sprawie rozejmu lub pokoju. Odpowiedź nadeszła 29 sierpnia. ZSRR, w porozumieniu z Wielką Brytanią, stawiał dwa warunki wstępne: Finlandia miała publicznie zerwać stosunki z Niemcami i zażądać wycofania wojsk niemieckich z kraju najpóźniej do 15 września, a jeżeli nie odejdą, rozbroić je i przekazać sojusznikom jako jeńców. Dopiero po ich przyjęciu delegacja mogła przyjechać do Moskwy.

Warunek był trudny. W Laponii i północnej Finlandii stała niemiecka 20 Armia Górska generała pułkownika Lothara Rendulica, ponad 200 tysięcy żołnierzy. Fiński sztab oceniał, że nawet przy dobrej woli Niemców ewakuacja takiej masy ludzi i sprzętu potrwa co najmniej trzy miesiące. Mimo to rząd i prezydent uznali, że innej drogi nie ma.

2–4 września

2 września parlament zebrał się na tajnym posiedzeniu. Po ostrej debacie, w której zerwaniu z Niemcami sprzeciwiali się posłowie skrajnie prawicowego Patriotycznego Ruchu Ludowego i część deputowanych partii konserwatywnej i agrarnej, przyjął radzieckie warunki stosunkiem głosów 108 do 43. Wieczorem premier Hackzell ogłosił przez radio, że Finlandia zrywa stosunki z Rzeszą i podejmuje rokowania pokojowe. Niemieckiemu posłowi w Helsinkach wręczono notę z żądaniem wycofania wojsk do 15 września.

Tego samego dnia Mannerheim napisał do Adolfa Hitlera. List, jeden z najczęściej cytowanych dokumentów tej wojny, zapewniał o szacunku dla niemieckich „towarzyszy broni” i tłumaczył, że naród fiński, w przeciwieństwie do wielomilionowych Niemiec, nie przetrwałby klęski. Marszałek pisał, że uważa za swój obowiązek wyprowadzić naród z wojny, i wyrażał nadzieję, że rozstanie odbędzie się bez zaostrzania sytuacji. Nie obiecywał, że Finowie użyją broni przeciw Niemcom. Za kilka tygodni okazało się, że nie będą mieli wyboru.

Rankiem 4 września fińska artyleria umilkła, a piechota przestała odpowiadać na ogień. W wielu miejscach radzieckie baterie strzelały jednak dalej. Fińscy dowódcy otrzymali rozkaz, by bronić się tylko w razie bezpośredniego ataku. Armia Czerwona przerwała ogień dopiero 5 września około 8.00. Przyczyna tej różnicy nie została jednoznacznie wyjaśniona. Fińskie opracowania wskazują zwykle na opóźnienie w ogłoszeniu radzieckiego komunikatu. Tego samego 4 września rząd w Helsinkach formalnie zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami.

Po stronie radzieckiej

Dla Józefa Stalina Finlandia była latem 1944 roku frontem drugorzędnym. Główne siły Armii Czerwonej szły przez Polskę i kraje bałtyckie ku Prusom Wschodnim, a na południu wojska radzieckie po przewrocie w Rumunii z 23 sierpnia wchodziły na Bałkany. Wycofanie Finlandii z wojny zwalniało znaczne siły Frontu Leningradzkiego i Karelskiego, otwierało Flocie Bałtyckiej drogę z Zatoki Fińskiej i odcinało Niemców w Laponii od południa. Moskwa zrezygnowała przy tym z żądania bezwarunkowej kapitulacji, a od Finów nie wymagano wpuszczenia Armii Czerwonej na resztę terytorium kraju. Okupacji, jaką przeżyły w następnych miesiącach inne państwa sprzymierzone z Rzeszą, Finlandia uniknęła.

Warunki wstępne ułożono jednak tak, by Finlandia od pierwszego dnia rozejmu musiała zwrócić się przeciw dotychczasowemu sojusznikowi. Termin 15 września był nierealny i obie strony o tym wiedziały. Kto miał ten warunek wyegzekwować, a za jaką cenę, nie zostało w Moskwie powiedziane.

Delegacja w drodze

Rankiem 7 września fińska delegacja z premierem Hackzellem, ministrem obrony gen. Rudolfem Waldenem, szefem sztabu generalnego gen. Erikiem Heinrichsem i gen. Oscarem Enckellem przekroczyła linię frontu na Przesmyku Karelskim i pojechała do Moskwy. Tam przez tydzień czekała na wezwanie, bo ZSRR i Wielka Brytania uzgadniały jeszcze treść warunków. Rozmowy z delegacją radziecką, którą kierował Wiaczesław Mołotow, zaczęły się dopiero 14 września.

W tym samym czasie w kraju zaczęło się to, czego obawiano się najbardziej. Niemcy zapewnili, że do 15 września opuszczą południową Finlandię, o północy nie powiedzieli nic. 20 Armia Górska rozpoczęła przygotowany od wiosny odwrót do Norwegii, a od 7 września fińskie władze ewakuowały ludność Laponii i części Ostrobotni Północnej. Według fińskich danych dotyczyło to około 100 tysięcy osób, z których znaczną część przyjęła Szwecja. Wraz z ludźmi pędzono na południe i za granicę bydło.

Miejsce w wojnie

Przerwanie ognia 4 i 5 września zamknęło w praktyce wojnę kontynuacyjną, choć formalnie zakończył ją dopiero rozejm podpisany w Moskwie 19 września. W toku rozmów premier Hackzell doznał udaru i delegację przejął Carl Enckell. Rozejm przywrócił granicę z 1940 roku, odebrał Finlandii Petsamo, wymusił dzierżawę półwyspu Porkkala, nałożył reparacje w wysokości 300 milionów dolarów i poddał kraj kontroli komisji sojuszniczej pod przewodnictwem Andrieja Żdanowa. Warunek usunięcia Niemców doprowadził do wojny lapońskiej, która trwała do kwietnia 1945 roku i zniszczyła znaczną część północnej Finlandii.

Spośród państw, które walczyły u boku Niemiec na froncie wschodnim, tylko Finlandia wyszła z wojny bez okupacji przez obce wojska. Zachowała niepodległość, ustrój parlamentarny i własną armię, choć przez następne dziesięciolecia jej polityka zagraniczna musiała liczyć się z wolą Moskwy. Dzień, w którym fińskie działa zamilkły, a radzieckie strzelały jeszcze przez dobę, dobrze oddaje ten układ sił.