Ofensywa radziecka na Przesmyku Karelskim

9 czerwca 1944 roku, trzy dni po lądowaniu aliantów w Normandii, Armia Czerwona uderzyła na Finlandię. Przez cały dzień artyleria Frontu Leningradzkiego i okręty Floty Bałtyckiej ostrzeliwały fińskie umocnienia na zachodnim krańcu Przesmyku Karelskiego, a lotnictwo bombardowało pozycje i drogi na ich zapleczu. Rankiem 10 czerwca do natarcia ruszyła piechota i czołgi. W ciągu jednego dnia przełamały pierwszą fińską linię obrony pod Valkeasaari, nad Zatoką Fińską. Tak zaczęła się operacja, którą historiografia nazywa ofensywą wyborsko-pietrozawodzką: najcięższe walki na froncie fińskim od czasu wojny zimowej. Historiografia radziecka liczy ją od 10 czerwca, dnia natarcia piechoty. Wiele opracowań zaczyna ją jednak już 9 czerwca, od przygotowania ogniowego.

Kroniki wydarzeń zapisują ten dzień zdaniem, że wobec braku porozumienia w sprawie wspólnych granic wojska radzieckie rozpoczęły ofensywę przeciw Finlandii, aby ją pokonać, zanim ruszą na Berlin. Zapis wymaga dwóch uściśleń. Rozmowy z wiosny 1944 roku nie dotyczyły tylko granic. Moskwa żądała także internowania lub wydalenia wojsk niemieckich, demobilizacji armii i ogromnych odszkodowań, i to właśnie te warunki Helsinki uznały za niewykonalne. Celem ofensywy, według dyrektyw Stawki przytaczanych w literaturze, było rozbicie fińskiej armii, odsunięcie frontu od Leningradu i wyprowadzenie Finlandii z wojny. Uderzenie na Finlandię było rzeczywiście pierwszym ogniwem radzieckiej kampanii letniej, poprzedzającym wielką ofensywę na Białorusi. Teza, że chodziło o pokonanie Finlandii „przed marszem na Berlin”, jest jednak uproszczeniem późniejszych komentatorów, a nie sformułowaniem radzieckich planów.

Po nieudanych rozmowach

Finlandia od 1941 roku prowadziła z ZSRR wojnę kontynuacyjną, do której przystąpiła u boku Niemiec latem 1941 roku. Po klęsce Niemców pod Stalingradem rząd w Helsinkach zaczął szukać wyjścia z wojny. W lutym 1944 roku były premier Juho Kusti Paasikivi spotkał się w Sztokholmie z radziecką ambasador Aleksandrą Kołłontaj – był to etap znany jako fińskie sondowanie pokoju. Moskwa wspierała dyplomację siłą: w lutym radzieckie lotnictwo dalekiego zasięgu przeprowadziło trzy wielkie naloty na Helsinki.

W marcu Finowie odmówili przyjęcia warunków z góry – Finlandia odrzuciła radzieckie warunki. Pod koniec marca Paasikivi i Carl Enckell pojechali jednak do Moskwy. Usłyszeli tam, że Finlandia ma wrócić do granicy z 1940 roku, oddać obszar Petsamo, internować Niemców i zapłacić 600 milionów dolarów odszkodowania w ciągu pięciu lat. W kwietniu rząd Edwina Linkomiesa z poparciem parlamentu odrzucił te warunki. 22 kwietnia strona radziecka ogłosiła, że Finlandia odrzuciła pokój i odpowiedzialność za dalsze skutki spada na jej rząd.

Na froncie panował wtedy od dwóch i pół roku spokój wojny pozycyjnej. W styczniu 1944 roku Armia Czerwona przerwała blokadę Leningradu i odepchnęła Grupę Armii „Północ” na zachód. Fińskie pozycje na Przesmyku Karelskim leżały jednak nadal zaledwie około 30 kilometrów od miasta. Dla radzieckiego dowództwa ich usunięcie było naturalnym następnym krokiem.

Plan i siły

Przygotowania do ofensywy ruszyły po odrzuceniu warunków przez Helsinki. Plan zakładał dwa uderzenia. Front Leningradzki generała armii Leonida Goworowa miał przełamać umocnienia Przesmyku Karelskiego, zdobyć Wyborg i iść dalej na zachód, w kierunku rzeki Kymijoki. Nieco później Front Karelski generała armii Kiriłła Mierieckowa miał sforsować rzekę Świr i odzyskać Karelię Wschodnią z Pietrozawodskiem. Dwa uderzenia miały zamknąć fińskie wojska między Ładogą a jeziorami Saimy i rozbić je przed dawną granicą.

Na Przesmyk skierowano dwie armie: 21 Armię generała porucznika Dmitrija Gusiewa, która miała zadać główny cios wzdłuż wybrzeża Zatoki Fińskiej, oraz 23 Armię generała porucznika Aleksandra Czeriepanowa, nacierającą bliżej Ładogi. Stawka wzmocniła front o 11 dywizji i kilkanaście pułków czołgów i dział pancernych. Według zestawień przytaczanych w literaturze Front Leningradzki miał na Przesmyku około 19 dywizji, przeszło 220 baterii artylerii i wyrzutni rakietowych (blisko 3000 luf) oraz około 1500 samolotów 13 Armii Lotniczej i lotnictwa Floty Bałtyckiej. Na odcinku przełamania pod Valkeasaari zgromadzono do 220 luf na kilometr frontu. Wsparcie dawały też ciężkie działa forteczne Kronsztadu i okręty floty, w tym pancernik „Oktiabrskaja Riewolucyja” i krążowniki.

Finowie budowali na Przesmyku umocnienia od 1940 roku, ale prace były dalekie od końca. Pierwszą pozycją była tak zwana linia główna wzdłuż frontu z 1941 roku. Kilkanaście do dwudziestu kilometrów za nią biegła linia VT (Vammelsuu–Taipale), częściowo z betonowymi schronami. Trzecia, linia VKT (Viipuri–Kuparsaari–Taipale), dopiero powstawała: pod Wyborgiem roboty zaczęto pod koniec maja 1944 roku. Na Przesmyku stały dwa fińskie korpusy, w tym IV Korpus na odcinku nadmorskim. Według fińskich opracowań część żołnierzy przebywała na urlopach, a dowództwo, mimo sygnałów wywiadu o koncentracji wojsk radzieckich, nie spodziewało się uderzenia o takiej sile.

Termin ofensywy nie był przypadkowy. Stalin obiecał zachodnim sojusznikom na konferencji w Teheranie, że Armia Czerwona ruszy latem, wiążąc Niemców na wschodzie, gdy alianci wylądują we Francji. Uderzenie na Finlandię poprzedziło o niespełna dwa tygodnie wielką ofensywę na Białorusi. Odsunięcie Finów od Leningradu i wyeliminowanie ich z wojny uwalniało też siły na kierunek bałtycki.

9 i 10 czerwca: przełamanie

9 czerwca od rana nad fińskimi pozycjami pojawiły się setki samolotów 13 Armii Lotniczej. Artyleria Frontu Leningradzkiego i Floty Bałtyckiej strzelała przez około 10 godzin, niszcząc okopy, schrony i zasieki na odcinku Valkeasaari i nad zatoką pod Terijoki (Zielenogorsk). Rozpoznanie walką na kilku odcinkach miało wykryć słabe punkty obrony. Skala ognia zaskoczyła Finów. Według relacji przytaczanych przez historyków fińskich część oddziałów pierwszej linii straciła łączność z dowództwem już pierwszego dnia, a wielu żołnierzy opuściło stanowiska.

10 czerwca rano, po kolejnym przygotowaniu artyleryjskim, do natarcia ruszyła 21 Armia, ze szpicą w postaci 30 Korpusu Strzeleckiego Gwardii. Na odcinku Valkeasaari bronił się 1 Pułk Piechoty z fińskiej 10 Dywizji. Do wieczora oddziały radzieckie zajęły pierwsze linie okopów i zniszczyły umocnienia na całej szerokości przełamania, posuwając się w głąb, według danych radzieckich, o kilkanaście kilometrów. 10 Dywizja, rozbita i rozproszona, wycofywała się w nieładzie. Fiński front na zachodnim odcinku Przesmyku przestał istnieć w ciągu jednego dnia.

Linia VT i decyzje Mannerheima

Marszałek Carl Gustaf Mannerheim szybko zrozumiał, że nie chodzi o lokalne natarcie. Jeszcze 10 czerwca nakazał przerzucić na Przesmyk dywizję i brygadę z Karelii Wschodniej, a w kolejnych dniach następne jednostki, w tym jedyną fińską dywizję pancerną generała Rubena Lagusa. Oddziały pierwszej linii otrzymały rozkaz odejścia na linię VT. 12 czerwca Mannerheim zwrócił się do Niemiec o pomoc wojskową: przede wszystkim o lotnictwo, działa szturmowe i broń przeciwpancerną.

13 czerwca czołowe oddziały 21 Armii dotarły do linii VT. Następnego dnia, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, uderzyły na nią pod Kuuterselkä i Sahakylä, na drodze z Terijoki do Wyborga. Pod Kuuterselkä obrona pękła jeszcze tego samego dnia. W nocy z 14 na 15 czerwca dywizja pancerna Lagusa przeszła do kontrataku, ale nie zdołała zamknąć wyłomu i poniosła ciężkie straty. Kilka kilometrów na wschód, pod Siiranmäki, Finowie po raz pierwszy użyli dostarczonych przez Niemców granatników przeciwpancernych Panzerfaust i Panzerschreck i utrzymali pozycje. Według zestawień przytaczanych w literaturze sam radziecki 98 Korpus Strzelecki stracił tam w dniach 13–16 czerwca 3784 ludzi, w tym 887 zabitych.

Lokalny sukces nie mógł jednak uratować linii, przełamanej już pod Kuuterselkä. W połowie czerwca dowództwo wszystkich wojsk na Przesmyku objął generał porucznik Karl Lennart Oesch, dotąd dowódca Grupy Ołonieckiej między Ładogą a Onegą. 15 i 16 czerwca Mannerheim zdecydował o porzuceniu linii VT i odwrocie na nieukończoną linię VKT, biegnącą od Wyborga przez Kuparsaari nad Vuoksi do Taipale. Jednocześnie postanowił skrócić front w Karelii Wschodniej, by uzyskać dalsze dywizje dla Przesmyku. Tamtejsze wojska, osłabione przerzutami, rozpoczęły przygotowania do odwrotu znad Świru i z przesmyku ołonieckiego.

Odwrót trwał niemal tydzień. Fińskie straże tylne prowadziły walki opóźniające, a do Przesmyku nadjeżdżały pociągi z posiłkami z północy Ładogi. Radziecki pościg nie zdołał okrążyć żadnej większej fińskiej jednostki. 16–17 czerwca do Finlandii przyleciały pierwsze samoloty niemieckiego zgrupowania lotniczego podpułkownika Kurta Kuhlmeya: bombowce nurkujące Ju 87 i myśliwce bombardujące Fw 190. 18 czerwca Goworow otrzymał za przełamanie fińskiej obrony stopień marszałka Związku Radzieckiego.

Miejsce w wojnie

Pierwsza faza ofensywy zakończyła się 20 czerwca zdobyciem Wyborga, drugiego co do wielkości miasta Finlandii, którego Finowie bronili cztery lata wcześniej w ostatnich dniach wojny zimowej. Tym razem miasto padło po krótkiej walce. Front Leningradzki przeszedł w ciągu jedenastu dni ponad 100 kilometrów i zdobył dwie linie umocnień, ale nie zniszczył fińskiej armii. Ta zdołała obsadzić linię VKT i ściągnąć posiłki. 21 czerwca do ofensywy nad Świrem przystąpił Front Karelski, a 28 czerwca Armia Czerwona weszła do Pietrozawodska.

Klęska na Przesmyku miała natychmiastowe skutki polityczne. W nocy z 21 na 22 czerwca do Helsinek przyleciał minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop. Za dalsze dostawy broni i przysłanie posiłków zażądał zobowiązania, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. Zabiegi Finów o radzieckie warunki, podjęte w tych samych dniach, skończyły się odpowiedzią Moskwy żądającą gotowości do kapitulacji. 26 czerwca prezydent Risto Ryti złożył osobiste zobowiązanie w liście do Hitlera. Niemcy przysłali wtedy brygadę dział szturmowych, dywizję piechoty i tysiące granatników przeciwpancernych.

Na linii VKT, między Zatoką Wyborską a Vuoksi, od 25 czerwca do 9 lipca trwała bitwa pod Tali i Ihantalą, uważana w fińskiej historiografii za największą bitwę w dziejach krajów nordyckich. Radzieckie próby przekroczenia Zatoki Wyborskiej i Vuoksi pod Vuosalmi także nie przyniosły przełamania. W połowie lipca Stawka nakazała Frontowi Leningradzkiemu przejść do obrony i przerzuciła część sił, zwłaszcza pancernych, na front bałtycki. Na północ od Ładogi walki trwały do sierpnia. Pod Ilomantsi Finowie otoczyli dwie radzieckie dywizje, z których większość żołnierzy zdołała się jednak wycofać.

Obie strony zapłaciły za letnie walki wysoką cenę. Według zestawienia Grigorija Kriwoszejewa straty bezpowrotne Frontu Leningradzkiego i Karelskiego w całej operacji wyniosły 23 674 żołnierzy, a rannych i chorych 72 701. Według danych fińskich od 9 czerwca do 15 lipca na Przesmyku Karelskim poległo około 9300 fińskich żołnierzy, a 32 400 zostało rannych. W Karelii Wschodniej zginęło dalszych około 3600, a 12 100 zostało rannych.

Ofensywa nie osiągnęła wyznaczonej rzeki Kymijoki, ale zrobiła to, czego nie zdołały zimowe rozmowy: przekonała przywódców Finlandii, że wojny nie da się wygrać. 1 sierpnia Ryti ustąpił, a 4 sierpnia parlament wybrał na prezydenta Mannerheima, co zwalniało państwo z osobistego zobowiązania poprzednika. 4 września Finlandia przerwała ogień, dzień później uczyniła to strona radziecka, a 19 września w Moskwie podpisano rozejm. Finlandia wróciła do granic z 1940 roku, oddała obszar Petsamo i musiała usunąć z kraju wojska niemieckie, co wkrótce przerodziło się w wojnę lapońską. Finlandia, w przeciwieństwie do innych sojuszników Rzeszy, nie została jednak zajęta przez Armię Czerwoną. W fińskiej pamięci letnie walki 1944 roku zachowały się jako obrona, która pozwoliła ocalić niepodległość. Historiografia radziecka mówiła o nich mniej, bo zakończyły się zatrzymaniem ofensywy przed jej celami. Dla Józefa Stalina najważniejsze było jednak to, że Finlandia wypadła z wojny, a front pod Leningradem przestał istnieć.