Początek wojny lapońskiej

W nocy z 14 na 15 września 1944 roku niemieckie okręty z żołnierzami na pokładach podeszły do wyspy Suursaari, rosyjskiego Gogłandu, leżącej pośrodku Zatoki Fińskiej. Niemiecki oficer zażądał od fińskiej załogi poddania wyspy. Gdy Finowie odmówili, rozpoczął się desant, a o 0.55 fińscy artylerzyści otworzyli ogień do dotychczasowych sojuszników. Tego samego dnia upłynął termin, do którego wojska niemieckie miały opuścić Finlandię. Za ten dzień przyjmuje się początek wojny lapońskiej, ostatniej z trzech wojen Finlandii w czasie drugiej wojny światowej. W marcu 1945 roku rząd fiński urzędowo stwierdził, że stan wojny z Niemcami trwał od 15 września 1944 roku. Formalnego wypowiedzenia wojny nie ogłosiła żadna ze stron.

Kroniki wydarzeń piszą pod tą datą, że wojska niemieckie rozpoczęły wycofywanie się z Laponii. To nie jest ścisłe. Niemiecka 20 Armia Górska zaczęła odwrót według dawno przygotowanego planu „Birke” już na początku września, po tym jak Finlandia przerwała ogień i zerwała stosunki z Rzeszą, według fińskich opracowań 4 września. 15 września oznacza co innego: koniec ultimatum i pierwsze starcie zbrojne między Finami a Niemcami.

Niemcy w Laponii

Niemieckie wojska stały w północnej Finlandii od czerwca 1941 roku. Stamtąd ruszyła operacja „Silberfuchs”, która miała zdobyć Murmańsk i przeciąć kolej murmańską, ale utknęła w tundrze. Przez następne trzy lata front na dalekiej północy prawie się nie ruszał. Niemcy pilnowali przede wszystkim kopalń niklu w rejonie Petsamo, niezbędnego dla przemysłu zbrojeniowego. Siły w Laponii, od 1942 roku 20 Armia Górska, liczyły jesienią 1944 roku około 214 tysięcy żołnierzy, w tym oddziały SS, i dziesiątki tysięcy koni i mułów. Ich zaplecze, magazyny, szpitale i lotniska były rozrzucone po całym północnym i środkowym kraju, aż po Oulu nad Zatoką Botnicką.

Niemieckie dowództwo liczyło się z odejściem Finlandii z wojny od połowy 1943 roku. Wtedy zaczęto rozbudowywać drogi z północnej Norwegii do Laponii, w dużej mierze rękami jeńców wojennych, wśród których była wysoka śmiertelność. 9 kwietnia 1944 roku plan odwrotu otrzymał nazwę „Birke” („Brzoza”). Przewidywał wycofanie wojsk na przygotowaną linię w północnej Laponii, osłaniającą Petsamo, i stopniowe niszczenie dróg i mostów za sobą. 23 czerwca 1944 roku w katastrofie lotniczej zginął dowódca armii, generał pułkownik Eduard Dietl, popularny wśród Finów. Zastąpił go generał pułkownik Lothar Rendulic, Austriak, doświadczony w walkach z partyzantką na Bałkanach.

Odwrót za cichym porozumieniem

Gdy 2 września Finlandia zawiadomiła Rzeszę o zerwaniu stosunków i zażądała wycofania wojsk do 15 września, Adolf Hitler kazał najpierw zająć fińskie statki handlowe. Finowie odpowiedzieli wstrzymaniem rejsów do Niemiec, co zagroziło wywozowi niemieckiego sprzętu, więc rozkaz szybko cofnięto, a fińskie statki zaczęły pomagać w ewakuacji. Obie strony chciały uniknąć walki. Finowie nie chcieli, by ich północ zamieniła się w pole bitwy, Niemcy potrzebowali czasu, by wywieźć ludzi i zapasy.

Z południowej i środkowej Finlandii Niemcy wycofali się w terminie. Z Laponii odejść w kilka dni nie mogli, a fiński sztab wiedział o tym od początku. 11 września w Rovaniemi zaczęły się rozmowy wysłannika marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima, prezydenta i naczelnego wodza, podpułkownika Usko Haahtiego, z szefem sztabu 20 Armii Górskiej, generałem Hermannem Hölterem. Uzgodniono, według fińskich opracowań, że Finowie dadzą Niemcom 26 lokomotyw i 700 wagonów, Niemcy oddadzą bez walki Oulu i linię rzeki Oulujoki do 15 września, a dalej będą informować Finów o harmonogramie odwrotu. Fińskie oddziały wkraczały na opuszczane tereny w ślad za niemieckimi tylnymi strażami. 14 września weszły do Oulu, gdzie Niemcy zostawili ponad sto wozów z zaopatrzeniem i port pełen towarów.

W Finlandii ten nieoficjalny układ nazwano później „jesiennymi manewrami”. Niemcy wysadzali mosty i drogi za sobą, czego Finowie nie mogli zatrzymać. Strona radziecka obserwowała ten odwrót uważnie i wkrótce zauważyła, że prawdziwych walk nie ma.

Desant na Suursaari

Inaczej Niemcy postąpili na Zatoce Fińskiej. Wyspa Suursaari zamykała wraz z polami minowymi drogę radzieckiej Flocie Bałtyckiej z Kronsztadu na Bałtyk. Jej utrata oznaczała dla Kriegsmarine otwarcie tej drogi, a dla niemieckich wojsk w Estonii zagrożenie od morza. Plan zajęcia wyspy, nazwany „Tanne Ost” („Jodła Wschód”), przygotowano latem razem z planem „Birke”. Równoległy plan zajęcia Wysp Alandzkich („Tanne West”) zarzucono, między innymi wobec ostrzeżeń Szwecji. Rozkaz wykonania „Tanne Ost” Hitler wydał po fińskiej decyzji z 2 września.

14 września w Tallinnie na okręty załadowano pierwszy rzut, około 1400 żołnierzy Wehrmachtu i Kriegsmarine. Według ustaleń niemieckiego wywiadu Finowie mieli oddać wyspę bez walki. Około północy niemiecki trałowiec wszedł do przystani na wschodnim brzegu i wezwał załogę do kapitulacji. Gdy dowódca fińskiego pułku artylerii nadbrzeżnej odmówił, Niemcy zaczęli wysadzać żołnierzy. O 0.55 15 września padły pierwsze strzały.

Desant udał się tylko częściowo. Finowie zatrzymali Niemców na przyczółkach na wschodnim i północnym brzegu, a nad ranem fińskie kutry torpedowe zaatakowały okręty wsparcia i zatopiły trałowiec R-29. W trakcie walki nad wyspę nadleciało, według fińskich danych, 36 samolotów radzieckich, które atakowały niemieckie jednostki. Pod ich naciskiem Niemcy zrezygnowali z wysłania kolejnych rzutów i wycofali okręty do Tallinna, zostawiając na wyspie odciętych żołnierzy. Według fińskich danych do niewoli trafiło 1231 Niemców, w tym 175 rannych, a 153 zginęło. Finowie stracili 36 zabitych, 67 rannych i 8 zaginionych.

Tego samego dnia fińska bateria na wyspie Utö u wejścia do Archipelagu Turku zatrzymała niemieckie stawiacze sieci, które próbowały wyjść na Bałtyk i którym Finowie mieli nakaz internowania. Następnego dnia pod Utö pojawił się krążownik Prinz Eugen z pięcioma niszczycielami i zagroził ostrzałem spoza zasięgu fińskich dział. Finowie, by uniknąć rozlewu krwi, przepuścili niemieckie okręty. Już wcześniej, 14 września, Niemcy zaczęli stawiać miny na fińskich torach wodnych, uprzedzając o tym Finów. Po walce o Suursaari Finlandia wycofała swoje statki z ewakuacji niemieckiego sprzętu, choć odwrót wojsk lądowych w Laponii toczył się nadal według uzgodnionego harmonogramu. Ostatni niemiecki konwój opuścił fiński port Kemi 21 września.

Dla Finów walka o Suursaari miała jeszcze jedno znaczenie. Pokazała Moskwie, w czasie trwających właśnie rozmów rozejmowych, że Finlandia jest gotowa użyć broni przeciw Niemcom.

Od zmowy do walki

Moskwa nie zamierzała długo tolerować „jesiennych manewrów”. Rozejm podpisany 19 września zobowiązał Finlandię do rozbrojenia wojsk niemieckich i przekazania ich ZSRR jako jeńców, a jednocześnie do demobilizacji armii do stanu pokojowego w ciągu dwóch i pół miesiąca. Finowie mieli więc prowadzić kampanię przeciw doświadczonej armii, odsyłając jednocześnie do domów większość własnych żołnierzy. Wykonanie tych warunków nadzorowała Sojusznicza Komisja Kontroli, której pierwsi radzieccy członkowie przyjechali do Helsinek 22 września.

Dowództwo nad siłami skierowanymi na północ, III Korpusem z trzema dywizjami piechoty i Dywizją Pancerną, objął 27 września generał porucznik Hjalmar Siilasvuo, bohater bitwy pod Suomussalmi z wojny zimowej. Od razu zerwał wszelkie kontakty ze sztabem niemieckim. 28 września pod Pudasjärvi doszło do pierwszego starcia na lądzie: fińska straż przednia wezwała niemiecką tylną straż do poddania się, a potem otworzyła ogień. Następnego dnia Niemcy wysadzili most na rzece Olhava, zabijając między innymi dowódcę fińskiej kompanii, która próbowała go rozminować. 29 września przedstawiciele komisji kontrolnej zażądali w kwaterze głównej w Mikkeli szczegółowych planów natarcia, a 30 września rząd fiński otrzymał pismo z żądaniem rozpoczęcia prawdziwych działań, pod groźbą okupacji kraju.

Najpoważniejsze walki rozpoczęły się 1 października desantem fińskich oddziałów w porcie Tornio nad Zatoką Botnicką, na granicy ze Szwecją. Po starciach w dolinie rzeki Tornio Rendulic wydał rozkazy niszczenia wszystkiego, co mogło posłużyć przeciwnikowi. W połowie października niemieccy saperzy wysadzili budynki rządowe w Rovaniemi, stolicy Laponii, a pożar strawił większą część miasta. Odwrót prowadzony metodą spalonej ziemi zniszczył według fińskich szacunków około 40–46 procent zabudowy Laponii, setki mostów i tysiące kilometrów dróg. Ludność cywilną, około 100 tysięcy osób, ewakuowano wcześniej na południe kraju i do Szwecji. Rozminowywanie regionu trwało jeszcze dziesiątki lat.

W listopadzie 20 Armia Górska wycofała się na umocnioną linię w północno-zachodniej Laponii i w Norwegii, nad fiordem Lyngen. Na północnym wschodzie, w obszarze Petsamo, uderzyły na nią w październiku wojska radzieckiego Frontu Karelskiego generała armii Kiriłła Mierieckowa. Fińską armię pod koniec 1944 roku zdemobilizowano, a ostatnie walki toczyli w większości najmłodsi poborowi, co w Finlandii nazwano z goryczą „krucjatą dzieci”. Ostatni żołnierze niemieccy opuścili Finlandię 27 kwietnia 1945 roku. Fiński patrol zatknął wtedy flagę na kopcu trzech granic, gdzie stykają się Finlandia, Szwecja i Norwegia.

Miejsce w wojnie

Wojna lapońska kosztowała Finów według ich danych 774 zabitych, 262 zaginionych i około 2900 rannych, a Niemców około tysiąca zabitych i dwóch tysięcy rannych. Około 1300 niemieckich jeńców przekazano zgodnie z rozejmem Związkowi Radzieckiemu. Pod względem wojskowym była to kampania drugorzędna: Niemcom udało się wyprowadzić z Laponii większość ponad 200-tysięcznej armii wraz ze sprzętem, co amerykański historyk Earl F. Ziemke uznał za odwrót bez precedensu w arktycznych warunkach zimą.

Politycznie znaczyła jednak dla Finlandii bardzo wiele. Walcząc z dawnym sojusznikiem, kraj wykonał najtrudniejszy warunek rozejmu i odebrał Moskwie pretekst do wprowadzenia na swoje terytorium Armii Czerwonej. Ceną było zniszczenie północy, której odbudowa trwała do lat pięćdziesiątych, i gorycz rozstania z armią, z którą Finowie przez trzy lata walczyli ramię w ramię. W tym samym czasie, na drugim brzegu Zatoki Fińskiej, Armia Czerwona rozpoczynała ofensywę bałtycką, w której wyniku Niemcy stracili Tallinn, port, z którego wypłynął desant na Suursaari.