Kapitulacja w Casercie

W niedzielę 29 kwietnia 1945 roku o godzinie 14 w Pałacu Królewskim w Casercie pod Neapolem, siedzibie alianckiego dowództwa na Morzu Śródziemnym, dwaj niemieccy oficerowie złożyli podpisy pod aktem bezwarunkowej kapitulacji. Podpułkownik Viktor von Schweinitz podpisał w imieniu dowódcy Grupy Armii C, generała Heinricha von Vietinghoffa, a major Eugen Wenner (w randze SS-Sturmbannführera) – w imieniu najwyższego dowódcy SS i policji we Włoszech, SS-Obergruppenführera Karla Wolffa. Za aliantów podpisał szef sztabu marszałka Harolda Alexandra, generał porucznik William Morgan. Przy stole siedział jako obserwator sowiecki generał Aleksiej Kisłenko.

Dokument obejmował wszystkie siły lądowe, morskie i powietrzne podległe niemieckiemu dowódcy Południowego Zachodu – w tym wojska faszystowskiej Włoskiej Republiki Socjalnej – i nakazywał zaprzestanie walki 2 maja 1945 roku o 12.00 czasu Greenwich. Była to pierwsza kapitulacja całego niemieckiego frontu w tej wojnie, o sześć dni wcześniejsza od wejścia w życie ogólnej kapitulacji Niemiec.

Popularne kalendaria podają, że 29 kwietnia „wszystkie siły we Włoszech oficjalnie skapitulowały i ogłoszono zawieszenie broni”. To uproszczenie: 29 kwietnia akt jedynie podpisano, a o tym, czy w ogóle wejdzie w życie, przez następne trzy dni decydował dramat rozgrywający się w niemieckich sztabach. Zawieszenie broni obowiązywało od południa 2 maja.

Operacja „Sunrise”

Kapitulacja w Casercie była owocem tajnych rozmów, które Amerykanie nazwali operacją „Sunrise”, a Brytyjczycy „Crossword”. Zaczęły się w lutym 1945 roku w neutralnej Szwajcarii. Pośrednikami byli oficer szwajcarskiego wywiadu Max Waibel i pedagog Max Husmann, a po stronie włoskiej baron Luigi Parrilli. Rozmówcą Niemców był Allen Dulles, szef placówki amerykańskiego wywiadu OSS w Bernie.

8 marca 1945 roku w Zurychu z Dullesem spotkał się osobiście Karl Wolff. Na znak dobrej woli przywiózł ze sobą dwóch uwolnionych przywódców włoskiego ruchu oporu, w tym Ferruccia Parriego. Wolff był postacią skrajnie obciążoną: jako były szef osobistego sztabu Heinricha Himmlera w 1942 roku zabiegał o wagony do transportów Żydów do Treblinki, a we Włoszech odpowiadał za walkę z partyzantką, prowadzoną z wielką brutalnością. Według wielu historyków liczył, że kapitulacja zapewni mu bezkarność; początkowo zabiegał wręcz o to, by Grupa Armii C mogła wycofać się do Austrii i walczyć dalej z Armią Czerwoną. Dulles takie propozycje odrzucił – w grę wchodziła tylko bezwarunkowa kapitulacja.

19 marca w Asconie nad jeziorem Maggiore Wolff spotkał się z dwoma oficerami sztabu Alexandra, którzy przybyli do Szwajcarii incognito: amerykańskim generałem Lymanem Lemnitzerem i brytyjskim generałem Terence’em Aireyem. Rozmowy utknęły jednak w miejscu. 10 marca dowództwo we Włoszech objął Vietinghoff, gdy Albert Kesselring odszedł na front zachodni, a nowy dowódca nie chciał słyszeć o „przedwczesnej” kapitulacji. Kesselring miał mu powiedzieć, że o zakończeniu walk nie może być mowy, dopóki żyje Führer. Himmler, który dowiedział się o wyjazdach Wolffa, zakazał mu dalszych podróży do Szwajcarii.

Incydent berneński

Rozmowy w Szwajcarii wywołały najostrzejszy spór w wielkiej koalicji przed końcem wojny. 12 marca amerykański ambasador w Moskwie Averell Harriman poinformował Wiaczesława Mołotowa o możliwych negocjacjach z niemieckim generałem. Mołotow odpowiedział, że ZSRR nie ma zastrzeżeń, jeśli w rozmowach wezmą udział przedstawiciele sowieckiego dowództwa. 16 marca Moskwa usłyszała, że jej oficerowie dopuszczeni nie zostaną – Amerykanie i Brytyjczycy tłumaczyli, że w Bernie chodzi tylko o sondaż, a ewentualna kapitulacja i tak zostanie podpisana w Casercie, gdzie Sowieci mogą być obecni.

22 marca Mołotow nazwał w nocie rozmowy prowadzone „za plecami Związku Radzieckiego” rzeczą „absolutnie niedopuszczalną”. Doszło do wymiany listów między Józefem Stalinem a Franklinem Delano Rooseveltem. 3 kwietnia Stalin napisał wprost, że według jego „kolegów wojskowych” w Bernie zawarto porozumienie, na mocy którego Niemcy otworzą front zachodni przed Anglo-Amerykanami w zamian za łagodniejsze warunki pokoju. Roosevelt odpowiedział z niespotykaną u siebie ostrością: wyraził „głębokie oburzenie” wobec informatorów Stalina i nazwał ich doniesienia „podłymi przeinaczeniami”. Stalin złagodził ton, a w ostatniej depeszy przed śmiercią, 12 kwietnia, Roosevelt nazwał sprawę „drobnym nieporozumieniem”.

Historycy oceniają ten epizod różnie. Dla jednych podejrzliwość Stalina była przejawem paranoi i zapowiedzią zimnej wojny; dla innych – zrozumiałą reakcją na rozmowy, które Dulles prowadził z wysokim oficerem SS na własną rękę i, jak pisał amerykański historyk Gerhard Weinberg, wbrew rozkazom Połączonego Komitetu Szefów Sztabów, porwany wizją „wielkiego sukcesu”. 20 kwietnia nowy prezydent Harry Truman i Połączeni Szefowie Sztabów polecili Alexandrowi zerwać wszelkie kontakty i uznać sprawę za zamkniętą.

Do Caserty

O wyniku rozmów przesądziło pole bitwy. Wiosenna ofensywa aliantów rozbiła w dniach 9–24 kwietnia niemieckie armie nad Padem; Grupa Armii C straciła większość ciężkiej broni i pojazdów, a od początku kwietnia nie dostawała z Rzeszy zaopatrzenia. Wolff, wezwany w połowie kwietnia do Berlina, wrócił przekonany, że Hitler nie ma już żadnego planu. 22 kwietnia w Recoaro, w kwaterze Vietinghoffa, wraz z dowódcą Grupy Armii C i jego szefem sztabu, generałem Hansem Röttigerem, uzgodnił wysłanie do aliantów pełnomocników. Na naradę zaproszono też gauleitera Tyrolu, Franza Hofera, który domagał się gwarancji dla „swojego” Tyrolu.

23 kwietnia Wolff z pełnomocnikami dotarł do Szwajcarii, ale Dulles – związany zakazem z Waszyngtonu – nie mógł się z nimi spotkać. Dopiero 27 kwietnia, gdy alianckie dowództwo uzyskało zgodę na przyjęcie niemieckich wysłanników, Schweinitz i Wenner w towarzystwie współpracownika Dullesa, Gera von Schulze-Gaevernitza, polecieli z Francji do Caserty, dokąd dotarli wieczorem 28 kwietnia. Wolff pozostał we Włoszech; 26 kwietnia, w czasie powstania na północy, otoczyli go w willi nad jeziorem Como partyzanci i z opresji wydobyli go dopiero ludzie z OSS i szwajcarskiego wywiadu. Tymczasem 26 kwietnia marszałek Rodolfo Graziani, minister obrony Włoskiej Republiki Socjalnej, upoważnił Wolffa do podpisania kapitulacji także w imieniu wojsk faszystowskich; dwa dni później Mussolini zginął z rąk partyzantów.

Pertraktacje w Casercie trwały od rana 29 kwietnia. Schweinitz zgłaszał wątpliwości, czy jego pełnomocnictwa wystarczają, i zabiegał o pewne ustępstwa dla żołnierzy niemieckich; ostatecznie przyjął tekst w brzmieniu przedstawionym przez aliantów. Akt podpisano o 14.00, a obaj wysłannicy wyruszyli w drogę powrotną przez Szwajcarię do Bolzano, gdzie mieściły się kwatery Vietinghoffa i Wolffa.

Trzy dni niepewności

Podpis w Casercie nie kończył sprawy. W ostatnich dniach kwietnia Kesselring, jako dowódca Południa, był znów przełożonym Vietinghoffa i niczego nie zatwierdził. 30 kwietnia, gdy Hofer doniósł mu telefonicznie o „zdradzie”, Kesselring odwołał Vietinghoffa i Röttigera z dowództwa i skierował ich przed sąd wojenny. Grupę Armii C przejął generał Friedrich Schulz, a jego szefem sztabu został generał Friedrich Wentzell. Spiskowcy nie ustąpili: we wczesnych godzinach 1 maja w Bolzano na polecenie Wolffa i Röttigera na krótko zatrzymano nowych dowódców, a Röttiger, formalnie już odwołany, wydawał dalej rozkazy przygotowujące przerwanie ognia.

Wieczorem 1 maja radio niemieckie ogłosiło śmierć Hitlera. W nocy z 1 na 2 maja Kesselring wydał jeszcze, o 1.15, rozkaz aresztowania Vietinghoffa, Röttigera, Schweinitza i kilku innych oficerów, lecz po wielogodzinnych rozmowach telefonicznych z Wolffem ustąpił: o 4.30 rano 2 maja upoważnił Schulza do wydania rozkazu przerwania ognia, ograniczonego do obszaru Południowego Zachodu, a polecenie aresztowań cofnął. O 14.00 czasu lokalnego, czyli w południe czasu Greenwich, broń we Włoszech zamilkła. Niemcy nadali rozkazy przez radio z dwugodzinnym opóźnieniem, a marszałek Alexander ogłosił zawieszenie broni o 18.30.

Kapitulacją objęto całą Grupę Armii C, wojska Wolffa i oddziały Grazianiego – według różnych szacunków od kilkuset tysięcy do blisko miliona ludzi, zależnie od tego, czy liczy się niemieckie służby tyłowe, policję i włoskie formacje faszystowskie. Część jednostek, zwłaszcza w okolicach Triestu i na granicy z Jugosławią, złożyła broń dopiero w kolejnych dniach. Wcześniej, 29 kwietnia, przed Brazylijczykami skapitulowała pod Fornovo niemiecka 148 Dywizja Piechoty z resztkami włoskich oddziałów.

Co było dalej

Kapitulacja w Casercie była pierwszym aktem kapitulacji całego frontu niemieckiego i wzorem dla następnych: 4 maja w Lüneburgu poddały się wojska niemieckie w północno-zachodnich Niemczech, Holandii i Danii, a 7 i 8 maja w Reims i Berlinie – cały Wehrmacht. Kampania włoska, rozpoczęta w lipcu 1943 roku na Sycylii, zakończyła się bez bitwy w Alpach; plany „reduty alpejskiej” okazały się mrzonką.

Wolff, który uważał się za współtwórcę pokoju, nie stanął przed sądem w Norymberdze. Po wojnie występował jako świadek, a w procesie denazyfikacyjnym skazano go w 1948 roku za przynależność do SS na pięć lat, zmniejszone potem do czterech; w czerwcu 1949 roku wyszedł na wolność. Dopiero w 1964 roku sąd w Monachium skazał go na 15 lat więzienia za współudział w deportacjach Żydów do Treblinki; zwolniono go w 1971 roku. Kesselring został skazany przez brytyjski trybunał wojskowy w Wenecji w 1947 roku na śmierć za zbrodnie na ludności włoskiej, a wyrok zamieniono na dożywocie.

Spór o Berno zostawił trwały ślad. Dla Stalina potwierdził, że zachodni sojusznicy są gotowi dogadać się z Niemcami za jego plecami; dla Waszyngtonu i Londynu był dowodem sowieckiej nieufności. Obie strony wyniosły z niego lekcję na następne tygodnie: przy kapitulacjach w Reims i Berlinie zadbano o obecność przedstawicieli wszystkich trzech mocarstw.