Księżniczka Elżbieta w służbie wojennej

W wielu zestawieniach można przeczytać, że 25 lutego 1942 roku księżniczka Elżbieta, następczyni tronu brytyjskiego, zarejestrowała się do służby wojennej. Data wymaga poprawki. Elżbieta, urodzona 21 kwietnia 1926 roku, skończyła 16 lat dopiero w kwietniu 1942 roku i dopiero wtedy objął ją obowiązek rejestracji młodzieży. Zarejestrowała się w sobotę 25 kwietnia 1942 roku, a więc dokładnie dwa miesiące później, niż podają te zestawienia. Z lutym łączy się natomiast inna data: 24 lutego 1945 roku Elżbieta została mianowana honorowym podporucznikiem Auxiliary Territorial Service (ATS), kobiecej służby pomocniczej armii brytyjskiej. Obie sprawy składają się na jedną historię: jak najważniejsza dziewczyna w kraju dzieliła wojenne obowiązki swojego pokolenia.

Księżniczki w czasie wojny

Gdy w grudniu 1936 roku jej ojciec wstąpił na tron jako Jerzy VI, dziesięcioletnia Elżbieta stała się następczynią tronu. Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku zastał rodzinę królewską w szkockim Balmoral. Pojawiły się głosy, by księżniczki, podobnie jak tysiące brytyjskich dzieci, wysłać w bezpieczne miejsce, najlepiej do Kanady. Królowa Elżbieta miała odpowiedzieć zdaniem, które obiegło kraj: dzieci nie wyjadą beze mnie, ja nie wyjadę bez króla, a król nigdy nie wyjedzie. Elżbieta i jej młodsza siostra Małgorzata zostały w Wielkiej Brytanii. Po pobycie w Balmoral i Sandringham od maja 1940 roku mieszkały przez większość wojny na zamku w Windsorze.

13 października 1940 roku czternastoletnia Elżbieta po raz pierwszy przemówiła przez radio. W audycji BBC „Children’s Hour” zwróciła się do dzieci ewakuowanych z miast, także tych, które wysłano do Kanady, Australii i Stanów Zjednoczonych. Mówiła, że dzieci w kraju starają się pomagać „naszym dzielnym marynarzom, żołnierzom i lotnikom” i znosić własną część „niebezpieczeństwa i smutku wojny”, i zapewniała, że „na końcu wszystko będzie dobrze”. Na zakończenie poprosiła siostrę, by razem z nią powiedziała dzieciom dobranoc. W Windsorze księżniczki co roku na Boże Narodzenie wystawiały pantomimy, z których dochód szedł na fundusz królowej kupujący wełnę na swetry i rękawice dla żołnierzy. Elżbieta należała do drużyny harcerek, a później do żeńskiego skautingu morskiego.

Rejestracja w kwietniu 1942 roku

Wielka Brytania rok po roku sięgała po coraz szersze grupy ludności. Od wiosny 1941 roku kolejne roczniki kobiet rejestrowały się w urzędach pracy, a ustawa uchwalona w grudniu 1941 roku wprowadziła pobór niezamężnych kobiet w wieku 20–30 lat do formacji pomocniczych, obrony cywilnej i przemysłu. Rejestracja objęła też młodzież w wieku 16–18 lat. Nie był to pobór: chodziło o to, by urzędy wiedziały, czym zajmuje się każdy nastolatek, i zachęcały tych, którzy nie należeli do żadnej organizacji, do wstąpienia do formacji młodzieżowych, kursów przygotowawczych albo prac pomocniczych.

16 urodziny Elżbiety, 21 kwietnia 1942 roku, były pierwszą okazją do wystąpienia publicznego. W styczniu 1942 roku zmarł książę Connaught, syn królowej Wiktorii i od 1904 roku pułkownik Grenadier Guards, pułku gwardii pieszej. Król mianował jego następczynią córkę i według większości biografów w dniu urodzin Elżbieta dokonała w Windsorze przeglądu grenadierów, co uchodzi za jej pierwsze samodzielne wystąpienie publiczne. Cztery dni później, 25 kwietnia, zgodnie z obowiązującymi przepisami zgłosiła się do urzędu pracy, jak inne szesnastolatki z jej rocznika. Wiadomość o tym podała prasa, przedstawiając ją jako dowód, że rodzina królewska nie stawia się ponad obowiązkami poddanych.

Król nie zgodził się jednak, by następczyni tronu podjęła pracę albo służbę. Uważano, że jest za młoda i że powinna się uczyć, także historii ustroju i konstytucji, do czego przygotowywał ją wicerektor Eton College Henry Marten. Elżbieta, która chciała robić to samo co rówieśniczki, przez trzy lata naciskała na ojca. Przy okazji przekonała się, jak różna jest pozycja następczyni tronu i zwykłej szesnastolatki: jej rejestracja miała znaczenie symboliczne, a nie praktyczne.

Podporucznik Elizabeth Windsor

Zmiana nastąpiła w ostatnim roku wojny. W 1943 roku parlament zmienił przepisy o regencji tak, by po ukończeniu 18 lat Elżbieta mogła zostać jedną z radców stanu zastępujących króla podczas jego nieobecności. Pełniła tę funkcję po raz pierwszy w lipcu 1944 roku, gdy Jerzy VI odwiedzał wojska we Włoszech. 24 lutego 1945 roku została honorowym podporucznikiem (second subaltern) ATS z numerem służbowym 230873. Przeszła kurs kierowcy i mechanika w ośrodku szkolenia transportu samochodowego w Camberley koło Aldershot. Nauczyła się prowadzić ciężarówki i karetki, czytać mapy, wymieniać koła i rozbierać silniki. Nie mieszkała jednak w koszarach: na noc wracała do Windsoru, a jej szkolenie było indywidualne, co odróżniało jej służbę od zwykłej. Pod koniec kursu odwiedzili ją rodzice, a fotografie księżniczki w kombinezonie przy silniku obiegły prasę. W lipcu 1945 roku awansowała na honorowego kapitana (junior commander).

Uważa się, że Elżbieta była pierwszą kobietą z rodziny królewskiej, która pełniła czynną służbę w siłach zbrojnych. ATS liczyła w szczytowym okresie około 200 tys. kobiet, a w całych brytyjskich formacjach pomocniczych służyło ich blisko pół miliona. Wśród nich była także córka premiera Winstona Churchilla, Mary Soames, w mieszanej baterii przeciwlotniczej.

Miejsce w wojnie

Służba Elżbiety nie miała wpływu na przebieg wojny, a rejestracja w kwietniu 1942 roku była gestem. Gest ten miał jednak znaczenie w kraju, który w lutym 1942 roku przeżywał najgorsze tygodnie wojny: kapitulację Singapuru i przejście niemieckich okrętów przez kanał La Manche. Rodzina królewska, która nie opuściła kraju, odwiedzała zbombardowane miasta i dzieliła racjonowanie, była jednym ze spoiw brytyjskiego frontu domowego, a następczyni tronu w mundurze pokazywała, że obowiązek służby dotyczy wszystkich.

8 maja 1945 roku, w dniu zwycięstwa w Europie, Elżbieta i Małgorzata wyszły incognito na ulice Londynu i świętowały w tłumie przed Pałacem Buckingham. W 1952 roku Elżbieta wstąpiła na tron jako Elżbieta II. Panowała ponad 70 lat i pod koniec życia była ostatnią urzędującą głową państwa, która w czasie drugiej wojny światowej nosiła mundur.