Ofensywa Frontu Krymskiego

Na początku marca 1942 roku na wąskim przesmyku Ak-Monaj, który łączy Półwysep Kerczeński z resztą Krymu, toczyła się jedna z najbardziej krwawych i najmniej znanych bitew zimy. Wojska radzieckiego Frontu Krymskiego próbowały przełamać niemiecko-rumuńską obronę, wyjść w głąb półwyspu i uwolnić oblężony Sewastopol. Na płaskim, nagim stepie, rozmiękłym od odwilży, piechota grzęzła w błocie, czołgi nie mogły ruszyć z miejsca, a niemiecka artyleria raziła tłumy żołnierzy, którzy nie mieli się gdzie ukryć.

W wielu kalendariach pod 1 marca można przeczytać, że na Krymie zaczyna się ofensywa Armii Czerwonej, a na północy trwa oblężenie Leningradu. Data początku wymaga poprawki: natarcie ruszyło już 27 lutego 1942 roku. 1 marca był trzecim dniem pierwszego, najsilniejszego uderzenia – dniem, w którym Niemcy zatrzymali radzieckie włamanie na północnym skrzydle frontu. Ofensywa, wznawiana jeszcze trzykrotnie, trwała z przerwami do połowy kwietnia.

Po desancie

Pod koniec grudnia 1941 roku Armia Czerwona wylądowała pod Kerczem i w Teodozji i w ciągu kilku dni odzyskała cały Półwysep Kerczeński. Zmusiła tym Ericha von Mansteina, który dwa miesiące wcześniej wdarł się na Krym, do przerwania drugiego szturmu Sewastopola. Szansy na szybkie rozbicie słabej niemieckiej osłony radzieckie dowództwo jednak nie wykorzystało. Wojska gen. lejt. Dmitrija Kozłowa posuwały się powoli, a Manstein ściągnął spod Sewastopola kolejne dywizje. 15 stycznia 1942 roku niemiecki XXX Korpus uderzył na 44 Armię pod Teodozją, rozbił jej dowództwo nalotem i artylerią i 18 stycznia odbił miasto. Radzieckie wojska cofnęły się na przesmyk Ak-Monaj (w literaturze zachodniej nazywany też przesmykiem Parpacz), najwęższe miejsce półwyspu, szerokie na kilkanaście kilometrów, od Morza Azowskiego po Morze Czarne. Tam obie strony okopały się naprzeciw siebie.

Stalin nie zrezygnował z odzyskania Krymu. W jego planie ofensywy ogólnej z początku stycznia wojska na Półwyspie Kerczeńskim miały wyzwolić cały półwysep. 28 stycznia Stawka wydzieliła z Frontu Kaukaskiego, którego dowództwo siedziało w odległym Tbilisi, osobny Front Krymski. Jego dowódcą został Kozłow, szefem sztabu gen. mjr Fiodor Tołbuchin, a front dostał trzy armie: 44, 47 i 51. W operacyjnym podporządkowaniu frontu znalazły się też Flota Czarnomorska i Sewastopolski Rejon Obronny z Samodzielną Armią Nadmorską.

Mechlis

Jako przedstawiciel Stawki przyleciał do Kerczu 20 stycznia armijny komisarz I rangi Lew Mechlis, zastępca ludowego komisarza obrony i szef Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Stalina. Mechlis, w latach wielkiej czystki bezwzględny tropiciel „wrogów” w armii, nie miał wykształcenia wojskowego, ale miał pełnomocnictwa i bezpośrednią łączność z Kremlem. Już w pierwszej depeszy do Stalina pisał, że zastał „najbardziej nieprzyjemny obraz” organizacji dowodzenia, a Kozłow „sprawia wrażenie dowódcy zagubionego i niepewnego swoich działań”. Od tej chwili to on w praktyce kierował frontem. Pisarz Konstantin Simonow, który był na Krymie jako korespondent wojenny, wspominał po latach, że Mechlis, „fanatycznie odważny, wojskowo mało kompetentny”, podporządkował sobie „wykształconego, ale bezwolnego” dowódcę frontu i wszystkim kierował sam.

Plan Stawki był ambitny. Front miał przełamać obronę na przesmyku, uderzyć w kierunku Karasubazaru (Biłohirska) i dalej ku Dżankojowi, Sywaszowi i Perekopowi, przeciąć jedyną linię kolejową zaopatrującą armię Mansteina i zmusić Niemców do zdjęcia oblężenia Sewastopola. Stalin i Mechlis chcieli zacząć 12–13 lutego, ale wojska nie były gotowe. Zaopatrzenie szło przez zamarzniętą częściowo Cieśninę Kerczeńską, gdzie zimą zbudowano drogę po lodzie – według opracowań zachodnich przeszło nią na półwysep blisko 97 tysięcy żołnierzy, prawie 24 tysiące koni i ponad 6,5 tysiąca pojazdów – oraz przez porty, które coraz częściej bombardowała Luftwaffe. Na półwyspie brakowało dróg, amunicji, paliwa i żywności. Termin dwukrotnie przesuwano.

Siły

Do końca lutego Front Krymski zebrał na przesmyku dużą siłę. Według danych rosyjskich do natarcia przeznaczono dwanaście dywizji strzeleckich (siedem w pierwszym rzucie), dwie brygady strzeleckie, cztery brygady pancerne i samodzielny batalion czołgów – co najmniej 85 tysięcy żołnierzy; brytyjski historyk Robert Forczyk podaje około 94 tysięcy ludzi, blisko 1200 dział i moździerzy, 194 czołgi, w tym 36 ciężkich KW-1, oraz około 200 samolotów. Cały front liczył w tym czasie ponad 180 tysięcy ludzi.

Naprzeciw stały dwa korpusy niemieckiej 11 Armii: na północy XLII Korpus z 46 Dywizją Piechoty i rumuńską 18 Dywizją Piechoty, na południu XXX Korpus ze 132 i 170 Dywizją Piechoty. W odwodzie był wzmocniony 213 Pułk Piechoty płk. Otto Hitzfelda. Według rosyjskich szacunków Niemcy mieli w pierwszej linii około 46 tysięcy żołnierzy i około 10 tysięcy Rumunów w różnych oddziałach. Obrona opierała się na umocnionych wsiach – Kiet, Korpecz i przede wszystkim Koj-Asan (dziś Frontowe), węźle na styku obu korpusów, przez który Manstein mógł przerzucać odwody wzdłuż frontu. Wsie otoczono polami minowymi i zasiekami i przygotowano je do obrony okrężnej.

Pierwsze uderzenie

Rano 27 lutego 1942 roku radziecka artyleria otworzyła ogień na całym, mniej więcej dwudziestokilometrowym froncie. Przygotowanie było słabe: przeważały lekkie działa kalibru 76 mm, których pociski nie rozbijały niemieckich schronów, a niemieckich baterii nikt nie zwalczał. Pogoda pokrzyżowała resztę. Odwilż zamieniła step w grzęzawisko. W rozmowie z zastępcą szefa Sztabu Generalnego Aleksandrem Wasilewskim Kozłow meldował, że nawet piechota z trudem się porusza, amunicję można dowozić tylko końmi, a artyleria i czołgi stoją. Ciężkie KW grzęzły po kadłub.

Sukces przyszedł tylko na północnym skrzydle, przy Morzu Azowskim. Tam wojska 51 Armii uderzyły na rumuńską 18 Dywizję Piechoty, która nie wytrzymała natarcia i wycofała się w nieładzie, tracąc ciężką broń, w tym dwa przydzielone jej niemieckie dywizjony artylerii. Wyłom osiągnął około czterech kilometrów szerokości i do ośmiu kilometrów głębokości. Na pozostałych odcinkach radzieckie oddziały posunęły się najwyżej o kilkaset metrów. 44 Armia na południu nie zdołała związać Niemców, którzy zaczęli przerzucać odwody na północ: pułk Hitzfelda, pułk ze 170 Dywizji, a potem jej sztab.

28 lutego Hitzfeld kontratakował i odzyskał część terenu. Tego samego dnia radziecka 77 Górska Dywizja Strzelecka wdarła się do Kiet, ale pod wieczór została z niego wyparta. 1 marca, w dniu, pod którym często umieszcza się początek ofensywy, natarcie na północnym skrzydle trwało jeszcze, lecz zatrzymały je nadchodzące oddziały 170 Dywizji Piechoty. 2 marca Kozłow rzucił dwie dywizje strzeleckie i trzy brygady pancerne na Koj-Asan. Czołgi utknęły na zaporach i polach minowych, a niemieckie działa przeciwpancerne, artyleria i bombowce nurkujące Ju 87 niszczyły je jeden po drugim; według Forczyka strona radziecka przyznała się do utraty tego dnia 93 czołgów. 3 marca natarcie przerwano.

Simonow, który oglądał te walki z bliska, zapamiętał je tak: „Wszystko ugrzęzło w błocie, czołgi nie szły, działa utknęły gdzieś z tyłu, samochody też, pociski przynoszono na rękach. Ludzi na pierwszej linii było bezsensownie dużo. Ani przedtem, ani potem nie widziałem tylu zabitych nie w boju, nie w ataku, ale od systematycznego ostrzału artyleryjskiego”. Na gołym polu nie było okopów ani rowów; żołnierze stali stłoczeni i ginęli od pocisków. Rezultatem kilkudniowych walk był płytki, odsłonięty występ na północnym skrzydle.

Równocześnie, 27 lutego, na rozkaz Stawki do natarcia na północnym odcinku przeszli obrońcy Sewastopola. Ich ataki trwały kilka dni i nie przerwały pierścienia oblężenia.

Kolejne próby

Kozłow tłumaczył niepowodzenie pogodą; Mechlis winą obarczył Tołbuchina i doprowadził do jego odwołania – 10 marca szefem sztabu frontu został gen. mjr Pawieł Wieczny. Stalin zażądał ponowienia natarcia. Tymczasem Manstein również dostał posiłki: świeżo sformowaną 22 Dywizję Pancerną, a później 28 Dywizję Lekką. Przed Koj-Asanem Niemcy położyli tysiące min i ustawili działa szturmowe StuG III.

13 marca Front Krymski uderzył po raz drugi, znowu głównie na Koj-Asan i Kiet. Natarcie na głównym kierunku nie dało prawie nic, a czołgi rozdzielone – za radą Mechlisa – między dywizje strzeleckie zamiast skupienia ich w jedną pięść, ginęły od ognia dział przeciwpancernych i dział szturmowych. Według danych rosyjskich od 13 do 20 marca brygady pancerne frontu straciły 157 czołgów, z tego sama 56 Brygada Pancerna 88. Częściowy sukces przyniosło dopiero uderzenie pomocnicze: w drugiej połowie marca radzieckie oddziały zdobyły umocnioną wieś Korpecz (rosyjskie opracowania podają 16 marca, część zachodnich – 24 marca).

Manstein uznał, że musi odpowiedzieć, zanim przeciwnik rozszerzy wyłom. 20 marca rzucił do kontrataku na Korpecz 22 Dywizję Pancerną, która miała około 140 czołgów, w większości lekkich czeskiej konstrukcji (LT vz. 38), i nie była jeszcze w pełni gotowa do walki. Uderzenie poszło w gęstej mgle, na pola minowe i na radzieckie działa przeciwpancerne oraz brygady pancerne szykujące się właśnie do kolejnego natarcia. Po kilku godzinach dywizja wycofała się, tracąc według danych niemieckich 33 czołgi zniszczone lub uszkodzone. Manstein przyznał we wspomnieniach, że wprowadził do boju niedoświadczoną dywizję zbyt wcześnie, ale twierdził, że kontratak rozbił radzieckie przygotowania. Rosyjski historyk Aleksiej Isajew kwestionuje to, wskazując, że w odpieraniu tego uderzenia strona radziecka straciła tylko kilkanaście czołgów.

24–26 marca wojska 51 Armii ponownie zaatakowały Koj-Asan. 26 marca natarcie załamało się w ogniu niemieckich dział przeciwpancernych, a ponawiane ataki do 29 marca nie przyniosły rezultatu, po czym radzieckie oddziały wróciły na pozycje wyjściowe. Według danych przytaczanych przez Forczyka sama 51 Armia straciła między 10 a 31 marca blisko 10 tysięcy zabitych, prawie 5 tysięcy zaginionych i około 24 tysięcy rannych. 31 marca front przeszedł do obrony, ale tylko na kilka dni: po nieudanej próbie 3 kwietnia ostatnie natarcie ruszyło 9 kwietnia, znowu na Koj-Asan. Oddziały gubiły się we mgle, czołgi wjeżdżały na miny bez piechoty, piechota szła bez czołgów i artylerii. 11 kwietnia Stawka przerwała bezowocne ataki, a 12 kwietnia operacja się zakończyła.

Leningrad

W tym samym czasie, na drugim krańcu frontu, trwała blokada Leningradu: miasto przeżywało ostatnie tygodnie najgorszej zimy wielkiego głodu, a radziecka 2 Armia Uderzeniowa, która w styczniu wbiła się w niemieckie linie nad Wołchowem, by przerwać pierścień, coraz głębiej grzęzła w bagnach.

Bilans

Ofensywa Frontu Krymskiego nie przyniosła niczego poza stratami. Według zestawienia rosyjskiego historyka Grigorija Kriwoszejewa w walkach na Półwyspie Kerczeńskim od 14 stycznia do 12 kwietnia 1942 roku front, liczący na ich początku 181 680 ludzi, stracił 43 248 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz 67 091 rannych i chorych – razem ponad 110 tysięcy ludzi; inne szacunki podają nawet ponad 220 tysięcy. Niemiecka 11 Armia straciła od 1 stycznia do 10 kwietnia 1942 roku łącznie, wliczając walki pod Sewastopolem i z partyzantami, niespełna 4 tysiące zabitych, ponad 15 tysięcy rannych i około 2,5 tysiąca zaginionych; strat rumuńskich nie ustalono. Według Forczyka ofensywy kosztowały Front Krymski około 40 procent ludzi, ponad połowę czołgów i czwartą część artylerii.

Najgroźniejsze były jednak skutki nie liczbowe. Skupione na natarciu dowództwo nie umocniło pozycji na przesmyku, który był najlepszym miejscem do obrony na całym półwyspie. Większość wojsk stłoczono na północnym skrzydle, w występie wywalczonym w lutym i marcu, a 44 Armia na południu została osłabiona. Simonow pisał, że wszędzie przy linii frontu było tyle wojska, że „sama jego liczba osłabiała czujność”: nikt się nie umacniał i nikt nie kopał okopów.

Miejsce w wojnie

Ofensywa na przesmyku Ak-Monaj była częścią wielkiej zimowej ofensywy Armii Czerwonej, w której Stalin chciał wykorzystać zwycięstwo pod Moskwą do rozbicia Wehrmachtu na całym froncie. Jak na innych odcinkach, siły rozproszono, a natarcia prowadzono uparcie i frontalnie, nie licząc się ze stratami. Dla Mansteina czteromiesięczna obrona na dwóch frontach – pod Sewastopolem i na przesmyku – była jednym z największych sukcesów obronnych; jego armia, choć słabsza liczebnie, zadała przeciwnikowi straty wielokrotnie większe od własnych.

21 kwietnia Front Krymski podporządkowano nowemu Kierunkowi Północno-Kaukaskiemu marsz. Siemiona Budionnego. 8 maja 1942 roku Manstein, wsparty przez lotnictwo gen. Wolframa von Richthofena, uderzył w operacji „Trappenjagd” („Polowanie na dropie”) na osłabione południowe skrzydło frontu, obszedł stłoczone na północy armie i w ciągu niespełna dwóch tygodni rozbił Front Krymski. Niemcy ogłosili wzięcie około 170 tysięcy jeńców; ewakuować na Półwysep Tamański zdołano, według rosyjskich danych, około 140 tysięcy ludzi. 19 maja front rozformowano. Część żołnierzy, którym nie udało się przeprawić, broniła się w kamieniołomach Adżymuszkaju pod Kerczem aż do jesieni 1942 roku.

Dyrektywa Stawki z 4 czerwca 1942 roku zarzuciła dowództwu frontu „niezrozumienie natury nowoczesnej wojny” i „biurokratyczne, papierowe metody kierowania”. Mechlisa zdjęto ze stanowisk zastępcy ludowego komisarza obrony i szefa Głównego Zarządu Politycznego i zdegradowano do komisarza korpuśnego, Kozłowa zdegradowano do generała majora. Według relacji, którą Simonow przytaczał jako psychologicznie prawdopodobną, Stalin, gdy Mechlis stawił się u niego z raportem, rzucił tylko: „Bądźcie przeklęci!” i wyszedł. Upadek Frontu Krymskiego przesądził los Sewastopola: uwolniony od zagrożenia na wschodzie Manstein przerzucił całą armię pod twierdzę, która padła 4 lipca 1942 roku, a Niemcy mogli latem przeprawiać się przez Cieśninę Kerczeńską na Kubań i Kaukaz.