Pobór kobiet w Wielkiej Brytanii

3 grudnia 1941 roku Izba Gmin drugi dzień z rzędu debatowała nad wnioskiem, który dzień wcześniej przedstawił premier Winston Churchill. Rząd prosił, by obowiązek służby narodowej rozciągnąć na wszystkie „zasoby siły roboczej mężczyzn i kobiet”, które jeszcze pozostawały wolne, i by niezwłocznie przygotować odpowiednią ustawę. Najważniejsza i najbardziej dyskutowana zmiana dotyczyła kobiet: po raz pierwszy w historii Wielkiej Brytanii państwo miało prawo wezwać je do mundurowych formacji pomocniczych sił zbrojnych i do obrony cywilnej, tak jak od 1939 roku wzywało mężczyzn.

Pod 3 grudnia popularne kalendaria notują, że pobór w Wielkiej Brytanii obejmuje odtąd wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 50 lat, a kobiety „nie zostaną pominięte”, bo będą służyć w straży pożarnej i w kobiecych formacjach pomocniczych. Wymaga to uściślenia. Tego dnia nic jeszcze nie weszło w życie, trwała dopiero debata. Mężczyźni od 18 do 41 lat podlegali poborowi już od września 1939 roku, nowością było podniesienie górnej granicy do 51 lat (czyli objęcie mężczyzn do ukończenia pięćdziesiątego roku życia) i obniżenie wieku powołania do 18 i pół roku. Kobiety zaś miały nie tylko pomagać w gaszeniu pożarów: niezamężne w wieku od 20 do 30 lat można było odtąd powołać do służby w formacjach pomocniczych armii, lotnictwa i marynarki.

Kryzys rąk do pracy

Churchill rozpoczął przemówienie 2 grudnia od rachunku. Rok 1941, mówił, rozwiązał w zasadzie problem budowy fabryk i produkcji sprzętu, a rok 1942 zdominuje kryzys „siły roboczej mężczyzn i kobiet”. Nowe zakłady trzeba było obsadzić, armia musiała utrzymywać silne odwody na wypadek inwazji i walczyć na Bliskim Wschodzie, lotnictwo i flota rosły, a Wielka Brytania zobowiązała się wysyłać czołgi i samoloty do Związku Radzieckiego. Wielka Brytania liczyła wtedy około 46,75 mln mieszkańców, z czego 16 mln mężczyzn i 17,25 mln kobiet w wieku od 14 do 65 lat. Według premiera kraj już w 27. miesiącu wojny zatrudniał w przemyśle i służbach tyle kobiet, ile w 48. miesiącu pierwszej wojny światowej. Nawiązując do swojej obietnicy „krwi, znoju, łez i potu” z maja 1940 roku, zapowiedział „kolejną ratę trudu i potu”.

Wobec mężczyzn rząd proponował trzy zmiany. Pierwszą było stopniowe odejście od wyłączania z poboru całych grup zawodowych na rzecz indywidualnych odroczeń, przyznawanych tylko tym, których praca jest naprawdę ważna dla wysiłku wojennego. Drugą było podniesienie wieku poborowego z 41 do 51 lat. Starsi mężczyźni nie mieli trafiać do oddziałów liniowych, lecz zastępować w służbach pomocniczych młodszych żołnierzy albo zostać skierowani do pracy bliżej związanej z wojną. Trzecią było obniżenie wieku poboru do 18 i pół roku, co miało dać w 1942 roku około 70 tys. rekrutów. Rząd prosił też o zwolnienie z obietnicy, że poborowi poniżej 20 lat nie będą wysyłani za granicę, oraz zapowiadał rejestrację chłopców i dziewcząt w wieku od 16 do 18 lat i możliwość kierowania mężczyzn do Home Guard, następczyni Ochotniczej Obrony Lokalnej.

„Dwa sępy”

Gdy Churchill przechodził do sprawy kobiet, z ław poselskich podniosła się Nancy Astor, pierwsza kobieta zasiadająca w Izbie Gmin. Premier zaczął od uspokojenia: rząd nie zamierzał zmuszać do służby w formacjach mundurowych żadnych mężatek, nawet bezdzietnych, choć mogły się zgłaszać ochotniczo. Kobiety od 18 roku życia podlegały już wcześniej kierowaniu przez ministerstwo pracy do przemysłu i od wiosny 1941 roku kolejne roczniki rejestrowały się w urzędach pracy. Według prawników rządu nie dawało to jednak podstawy, by wezwać je do mundurowych służb pomocniczych korony albo do obrony cywilnej. Tę władzę rząd chciał teraz otrzymać, z zastrzeżeniem, że powołane kobiety będą miały takie same prawa i gwarancje jak mężczyźni.

Nowe uprawnienie miało objąć „w pierwszej kolejności i zapewne na długo” tylko niezamężne kobiety w wieku od 20 do 30 lat. Było ich 1,62 mln. Większość i tak pracowała, a Churchill szacował, że zmiana zajęcia czeka może jedną czwartą lub jedną trzecią z nich. Powołane miały wybierać między formacjami pomocniczymi, obroną cywilną (w tym strażą pożarną) a wskazanymi zakładami przemysłu, przede wszystkim wytwórniami amunicji. Ten, kto wybierał służbę mundurową, nie decydował jednak, do której formacji trafi. Kobieca służba marynarki (Women’s Royal Naval Service, „Wrens”) i kobieca służba lotnictwa (Women’s Auxiliary Air Force, WAAF) miały listy chętnych, natomiast armijna Auxiliary Territorial Service (ATS) potrzebowała ponad 170 tys. kobiet, w tym ponad 100 tys. do obrony przeciwlotniczej.

Churchill uzasadniał to obrazem „dwóch sępów”, które będą wisiały nad Wielką Brytanią do końca wojny: groźbą inwazji i nalotami. Przypominał, że od pół roku Luftwaffe zajęta jest Rosją, ale Blitz może wrócić w każdej chwili. Nowe przyrządy kierowania ogniem przeciwlotniczym nie wymagały siły fizycznej, a każda kobieta w obronie przeciwlotniczej zwalniała dla oddziałów polowych, jak to ujął, „cztery piąte mężczyzny”. Działające już mieszane baterie, w których kobiety obsługiwały dalmierze, przeliczniki i reflektory, a mężczyźni działa, premier nazwał wielkim sukcesem. Zastrzegł jednak, że żadnej kobiety nie zmusi się do służby w pododdziałach bojowych: do baterii trafiać miały tylko ochotniczki.

Debata i ustawa

Debata trwała trzy dni. Posłanki i posłowie pytali o los mężatek, które rząd zamierzał skłaniać do pracy w przemyśle bez przymusu, o żłobki, o płace kobiet i o to, jak powołane dziewczęta będą traktowane w wojsku. Część posłów Partii Pracy chciała połączyć mobilizację z upaństwowieniem przemysłu wojennego, ale ich poprawkę odrzucono 4 grudnia stosunkiem głosów 336 do 40. Tego samego dnia Izba przyjęła wniosek rządu 326 głosami przeciw 10. Przeciw głosowali przede wszystkim posłowie Niezależnej Partii Pracy i kilku pacyfistów z Partii Pracy.

Projekt ustawy przedstawił 9 grudnia minister pracy i służby narodowej Ernest Bevin. Stwierdzał on ogólnie obowiązek służby narodowej wszystkich osób obojga płci, a pojęcie służby obejmowało siły zbrojne, obronę cywilną i przemysł. Ustawa zastrzegała, że żadna kobieta nie może zostać zmuszona do posługiwania się bronią zabijającą bez swojej pisemnej zgody. 18 grudnia 1941 roku ustawa o służbie narodowej nr 2 (National Service (No. 2) Act) otrzymała sankcję królewską. Zwolnione z poboru do służby mundurowej były mężatki i kobiety, z którymi mieszkały dzieci w wieku do 14 lat. Wielka Brytania stała się w ten sposób, jak się powszechnie przyjmuje, pierwszym państwem, które wprowadziło pobór kobiet do formacji wojskowych. W Związku Radzieckim kobiety służyły w wojsku masowo, ale ich mobilizacje z 1942 roku odbywały się na podstawie uchwał partyjnych i państwowych, a nie powszechnej ustawy.

Miejsce w wojnie

Pierwsze kobiety wezwano na początku 1942 roku. Pobór, choć objął niewiele roczników, zmienił oblicze brytyjskiej armii pomocniczej: w szczytowym okresie, w 1943 roku, w ATS, WAAF i WRNS służyło według różnych zestawień blisko pół miliona kobiet, a setki tysięcy kolejnych pracowały w fabrykach amunicji, w obronie cywilnej i w rolnictwie. Kobiety obsługiwały radary, dalmierze i reflektory, pracowały jako mechaniczki, kierowczynie, łączniczki i szyfrantki, także w Bletchley Park. W mieszanej baterii przeciwlotniczej służyła córka premiera Mary Soames, a w 1945 roku do ATS wstąpiła następczyni tronu, późniejsza królowa Elżbieta II.

Ustawa z grudnia 1941 roku była też ostatnim wielkim krokiem w mobilizacji brytyjskiego społeczeństwa. Wraz z indywidualnymi odroczeniami i kierowaniem ludzi do pracy dała rządowi Churchilla władzę nad niemal każdym dorosłym mieszkańcem kraju. Gdy kilka dni później do wojny przystąpiły Stany Zjednoczone, Wielka Brytania miała już za sobą to, co Amerykanów dopiero czekało: przestawienie całego społeczeństwa na potrzeby wojny. Pobór kobiet zakończył się wraz z wojną. Mężczyzn powoływano dalej, na podstawie ustawy z 1948 roku, aż do 1960 roku.