Jerzy VI

Jerzy VI nigdy nie miał być królem i nigdy nim być nie chciał. Drugi syn Jerzego V, nieśmiały, chorowity i jąkający się książę Albert, przez czterdzieści lat żył w cieniu starszego brata, błyskotliwego księcia Walii. Gdy w grudniu 1936 roku Edward VIII abdykował, korona spadła na niego niespodziewanie, w chwili kryzysu zaufania do monarchii i narastającego zagrożenia wojną. Jako monarcha konstytucyjny poparł politykę ustępstw wobec Hitlera prowadzoną przez Neville’a Chamberlaina, a we wrześniu 1938 roku pokazał się z nim publicznie po powrocie z Monachium. W czasie drugiej wojny światowej, gdy nie opuścił bombardowanego Londynu, stał się razem z żoną symbolem brytyjskiej wytrwałości. Odbudował prestiż korony nadszarpnięty przez brata i przeprowadził ją od imperium do Wspólnoty Narodów.

Drugi syn

Albert Fryderyk Artur Jerzy urodził się 14 grudnia 1895 roku w York Cottage w posiadłości Sandringham, w rocznicę śmierci swojego pradziadka, księcia Alberta, i na jego cześć otrzymał imię. W rodzinie nazywano go Bertie. Był dzieckiem lękliwym i często chorym. Cierpiał na dolegliwości żołądkowe, nosił bolesne szyny na krzywe nogi, a jako leworęczny był zmuszany do pisania prawą ręką. Od wczesnych lat się jąkał. Ojciec był wobec synów surowy i wymagający, a matka, królowa Maria, chłodna.

Jak ojciec, Albert trafił do marynarki. Uczył się w szkołach w Osborne i Dartmouth, gdzie na egzaminach końcowych wypadał bardzo słabo. W 1913 roku został kadetem na pancerniku HMS „Collingwood”. W czasie pierwszej wojny światowej, mimo wrzodów żołądka i operacji wyrostka, służył na nim jako oficer wieży artyleryjskiej w bitwie jutlandzkiej w 1916 roku i został wymieniony w rozkazie. Choroba nie pozwoliła mu wrócić na morze. W 1918 roku przeszedł do lotnictwa i w ostatnich tygodniach wojny służył w sztabie niezależnych sił powietrznych generała Trencharda we Francji. W 1919 roku jako pierwszy członek rodziny królewskiej uzyskał pełne uprawnienia pilota Royal Air Force.

Książę Yorku

Po roku studiów historii i ekonomii w Cambridge Albert w czerwcu 1920 roku otrzymał tytuł księcia Yorku. Zajmował się głównie sprawami przemysłu i robotników. Odwiedzał kopalnie i fabryki, był prezesem stowarzyszenia na rzecz poprawy warunków pracy, a w latach 1921–1939 organizował letnie obozy, na których spotykali się chłopcy z prywatnych szkół i z robotniczych rodzin. Nazywano go „księciem przemysłu”. W 1926 roku zagrał nawet w deblu na turnieju w Wimbledonie.

26 kwietnia 1923 roku w Opactwie Westminsterskim poślubił lady Elżbietę Bowes-Lyon, córkę szkockiego arystokraty, która dwukrotnie odrzuciła jego oświadczyny. Małżeństwo z kobietą spoza rodzin panujących było wówczas niezwykłe. Okazało się bardzo szczęśliwe, a energiczna i pogodna Elżbieta była dla męża największym oparciem. Mieli dwie córki, Elżbietę, urodzoną w 1926 roku, i Małgorzatę, urodzoną w 1930 roku. Rodzina mieszkała w Londynie, z dala od wielkiej polityki.

Największym problemem księcia było jąkanie. Przemówienie na zamknięcie wystawy imperium w Wembley w 1925 roku zamieniło się w udrękę dla niego i słuchaczy. Od 1926 roku leczył się u australijskiego logopedy Lionela Logue’a, który ćwiczeniami oddechowymi pomógł mu w dużej mierze opanować wadę. W 1927 roku książę otworzył parlament w nowej stolicy Australii, Canberze, i wygłosił przemówienie bez większych trudności. Jąkanie nigdy jednak całkiem nie ustąpiło, a każde publiczne wystąpienie kosztowało go wiele wysiłku. Ten aspekt jego życia przypomniał szerokiej publiczności film „Jak zostać królem” z 2010 roku.

Niechciana korona

20 stycznia 1936 roku zmarł Jerzy V i królem został Edward VIII. Stary król nie krył, że wolałby, by tron przypadł Albertowi i jego starszej córce. Gdy w listopadzie 1936 roku Edward postanowił poślubić Wallis Simpson, Albert jako następca tronu z przerażeniem obserwował kryzys. Po rozmowie z matką zapisał, że rozpłakał się „jak dziecko”. 10 grudnia był świadkiem podpisania przez brata aktu abdykacji, a 11 grudnia, gdy abdykacja weszła w życie, sam został królem. Przyjął imię Jerzy VI, by podkreślić ciągłość z panowaniem ojca. W Londynie szeptano, że nie podoła obowiązkom, a niektórzy sugerowali nawet, by tron przeszedł na jego młodszego brata, księcia Kentu, choć nie ma dowodów, że rząd poważnie to rozważał. Pierwszym aktem nowego króla było nadanie bratu tytułu księcia Windsoru. Koronacja odbyła się 12 maja 1937 roku, w dniu przewidzianym wcześniej dla Edwarda. Jerzy VI pisał później, że przejął „chwiejący się tron” i starał się go ustabilizować.

W cieniu wojny

Dwa tygodnie po koronacji premier Stanley Baldwin ustąpił, a jego miejsce zajął Neville Chamberlain. Król, jako monarcha konstytucyjny, popierał politykę swojego premiera, a z przekonania także jego dążenie do uniknięcia wojny za wszelką cenę. Gdy 30 września 1938 roku Chamberlain wrócił z Monachium z układem, który oddawał Niemcom Kraj Sudetów, król i królowa zaprosili go na balkon Pałacu Buckingham, by razem przyjęli owację tłumu. Było to wydarzenie bez precedensu: balkon był zarezerwowany dla rodziny królewskiej, a polityka ustępstw miała w parlamencie przeciwników. Historyk i polityk John Grigg nazwał je później najbardziej niekonstytucyjnym czynem brytyjskiego monarchy w XX wieku.

W maju i czerwcu 1939 roku Jerzy VI z żoną odwiedził Kanadę i Stany Zjednoczone. Był pierwszym panującym monarchą brytyjskim, który przybył do Ameryki Północnej. W Kanadzie występował jako król Kanady, co podkreślało niezależność dominiów. W Stanach Zjednoczonych gościł u prezydenta Franklina Delano Roosevelta w Białym Domu i w jego posiadłości w Hyde Parku, gdzie jadł z nim hot dogi. Wizyta miała osłabić amerykański izolacjonizm, a przyjaźń zawarta wtedy z Rooseveltem miała znaczenie w latach wojny.

Król w czasie wojny

3 września 1939 roku, w dniu wypowiedzenia wojny Niemcom, Jerzy VI przemówił przez radio do mieszkańców imperium. Mówił powoli i z wysiłkiem, ale bez potknięć. W maju 1940 roku, po upadku Chamberlaina, wolałby powierzyć urząd premiera lordowi Halifaksowi, ale zaakceptował Winstona Churchilla. Z czasem między królem a premierem powstała bliska więź. Przez ponad cztery lata spotykali się co tydzień na prywatnym lunchu, a dziennik króla jest jedynym zapisem tych rozmów.

Rodzina królewska nie opuściła Londynu ani kraju, choć noce spędzała często w Windsorze. Córki pozostały w Wielkiej Brytanii. 13 września 1940 roku, w czasie Blitzu, dwie niemieckie bomby wybuchły na dziedzińcu Pałacu Buckingham, gdy król i królowa byli w środku. Królowa powiedziała wtedy, że cieszy się z bombardowania, bo teraz może spojrzeć w oczy mieszkańcom zrujnowanego East Endu. Para królewska odwiedzała zbombardowane miasta, fabryki i jednostki wojskowe. We wrześniu 1940 roku król ustanowił Krzyż Jerzego dla cywilów wykazujących się bohaterstwem, a w kwietniu 1942 roku przyznał go całej bombardowanej Malcie. Na ziemi brytyjskiej znalazły schronienie rządy i monarchowie okupowanej Europy, a król utrzymywał kontakty z ich przywódcami, w tym z premierem polskiego rządu na uchodźstwie generałem Władysławem Sikorskim. W sierpniu 1942 roku w katastrofie lotniczej zginął jego młodszy brat, książę Kentu. Jerzy VI odwiedzał wojska we Francji w grudniu 1939 roku, w Afryce Północnej i na Malcie w czerwcu 1943 roku, w Normandii kilka dni po lądowaniu aliantów w czerwcu 1944 roku i we Włoszech. 8 maja 1945 roku, w dniu zwycięstwa w Europie, tłumy przed Pałacem Buckingham wołały: „Chcemy króla!”, a król zaprosił na balkon Churchilla.

Od imperium do Wspólnoty

Po wojnie panowanie Jerzego VI przypadło na rozpad imperium. W sierpniu 1947 roku Indie i Pakistan uzyskały niepodległość, a w czerwcu 1948 roku król zrzekł się tytułu cesarza Indii, który nosił jako ostatni. W 1949 roku przywódcy państw Wspólnoty uznali go za jej głowę, co pozwoliło pozostać w niej także republikom. Wspólnotę opuściły Birma i Irlandia.

Wojna i nałogowe palenie zniszczyły zdrowie króla. W 1949 roku przeszedł operację z powodu zaburzeń krążenia w nodze, a we wrześniu 1951 roku, po wykryciu raka, usunięto mu lewe płuco. Coraz więcej obowiązków przejmowała księżniczka Elżbieta. 31 stycznia 1952 roku król pożegnał ją na lotnisku, gdy wyruszała w podróż do Afryki i Australii. Zmarł we śnie w nocy z 5 na 6 lutego 1952 roku w Sandringham na zakrzepicę naczyń wieńcowych. Miał 56 lat. Pochowano go w kaplicy św. Jerzego w Windsorze. Tron objęła jego córka jako Elżbieta II.

Znaczenie

Jerzy VI nie był wybitnym politykiem i nie próbował nim być. Jego publiczne poparcie dla układu monachijskiego pozostaje najbardziej kontrowersyjnym momentem jego panowania. Jego zasługą było jednak co innego: po abdykacji brata przywrócił monarchii powagę i zaufanie poddanych, a w czasie wojny, nie opuszczając Londynu i dzieląc z ludźmi niebezpieczeństwa i wyrzeczenia, stał się obok Churchilla jednym z symboli brytyjskiego oporu. Dla Wielkiej Brytanii walczącej samotnie w latach 1940–1941 ważne było, że na tronie zasiadał człowiek obowiązku, a nie jego brat, z którym naziści wiązali nadzieje na pokój kompromisowy.