Krzyż Jerzego dla Malty

15 kwietnia 1942 roku król Jerzy VI napisał w Pałacu Buckingham krótki list do gubernatora Malty, gen. por. Williama Dobbiego: „By uczcić jej dzielny lud, przyznaję Krzyż Jerzego twierdzy na wyspie Malcie, aby dał świadectwo bohaterstwu i poświęceniu, które na długo zapiszą się w historii”. Dobbie odpowiedział: „Z Bożą pomocą Malta nie osłabnie, lecz wytrwa, dopóki nie nadejdzie zwycięstwo”.

Odznaczenie przyszło w najgorszym tygodniu oblężenia. Wyspa była bombardowana kilka razy na dobę, jej port opustoszał po odejściu ostatnich okrętów nawodnych, a magazyny żywności, paliwa i amunicji topniały. Po raz pierwszy tak wysokie brytyjskie odznaczenie za męstwo otrzymała nie osoba ani oddział, lecz cała wyspa – jej około 270 tysięcy mieszkańców i broniący jej garnizon.

Odznaczenie z czasów blitzu

Krzyż Jerzego był odznaczeniem młodym. Jerzy VI ogłosił jego ustanowienie 23 września 1940 roku, w trzecim tygodniu niemieckich nalotów na Londyn, gdy codziennie dochodziły wieści o odwadze strażaków, ratowników, saperów i zwykłych mieszkańców, a dotychczasowe odznaczenia cywilne do tego nie pasowały. Statut datowano na 24 września 1940 roku; wraz z krzyżem powstał niższy rangą Medal Jerzego. Krzyż nadawano za „czyny największego bohaterstwa lub najbardziej wyróżniającej się odwagi w okolicznościach skrajnego niebezpieczeństwa”, cywilom i wojskowym, ale za czyny, za które nie przyznaje się odznaczeń bojowych. W hierarchii stał obok Krzyża Wiktorii, najwyższego brytyjskiego odznaczenia za męstwo w obliczu nieprzyjaciela.

Nadanie krzyża całej wyspie było wyjątkiem. Malta przez kilkadziesiąt lat pozostała jedynym zbiorowym kawalerem tego odznaczenia. Dopiero w 1999 roku Krzyż Jerzego otrzymała północnoirlandzka policja Royal Ulster Constabulary, a w 2021 roku brytyjska służba zdrowia, National Health Service.

Kwiecień 1942 roku na Malcie

Od 20 marca II Korpus Lotniczy feldmarsz. Alberta Kesselringa prowadził przeciw wyspie najcięższą ofensywę lotniczą całego oblężenia. Po klęsce marcowego konwoju, którego statki zatonęły pod Maltą albo spłonęły w porcie, bomby spadały przede wszystkim na Wielki Port, Vallettę i miasteczka wokół doków, a także na lotniska, gdzie niszczyły na ziemi pierwsze Spitfire’y. Według maltańskich zestawień w samym kwietniu 1942 roku na wyspę przeprowadzono 282 naloty i zrzucono ponad 6500 ton bomb. Często powtarzane zdanie, że na Maltę spadło więcej bomb niż na Londyn w czasie blitzu, wymaga wyjaśnienia: na Londyn w ciągu całego blitzu spadło około 18 tysięcy ton, ale w kwietniu 1942 roku na wyspę mniejszą od jednej piątej obszaru Wielkiego Londynu spadła w ciągu miesiąca ponad jedna trzecia tej ilości. Gęstość bombardowania była więc bez porównania większa.

7 kwietnia bomby zniszczyły Operę Królewską w Valletcie. 9 kwietnia bomba przebiła kopułę rotundy w Moście, w której modliło się kilkuset wiernych, i nie wybuchła. Według danych maltańskich w samym kwietniu zginęło około trzystu cywilów. Mieszkańcy portowych miast przenieśli się do wsi albo całymi dniami przesiadywali w schronach wykutych w miękkim wapieniu i w dawnych tunelach kolejowych.

Groźniejszy od bomb stawał się głód. Z marcowego konwoju dotarła na wyspę tylko niewielka część ładunku, a następny konwój udało się wysłać dopiero w czerwcu. Żywność, nafta i mydło były racjonowane, a paliwo zarezerwowano dla wojska. Od stycznia 1942 roku władze otwierały wspólne kuchnie, nazwane wkrótce „kuchniami zwycięstwa” (Victory Kitchens), które wydawały skromne gorące posiłki – pierwsza powstała w Liji, a w następnych miesiącach ich sieć rozbudowano na całą wyspę. Brakowało też amunicji przeciwlotniczej i według relacji obrońców działa mogły w niektóre dni oddać tylko kilka strzałów.

Komu przyznano krzyż

Słowa listu były starannie dobrane. Król nie odznaczył garnizonu ani gubernatora, lecz „twierdzę na wyspie Malcie” i jej „dzielny lud”. Maltańczycy nie byli w tej wojnie tylko ofiarami nalotów. Żołnierze Królewskiej Artylerii Maltańskiej (Royal Malta Artillery) obsługiwali znaczną część baterii przeciwlotniczych i nadbrzeżnych, a ochotnicy pułku Króla Malty (King’s Own Malta Regiment) pilnowali plaż i lotnisk. Robotnicy stoczni marynarki wojennej naprawiali okręty w dokach, które były głównym celem bombowców, a po nalotach maltańscy i brytyjscy żołnierze zasypywali leje na pasach startowych, by myśliwce mogły znów wystartować. Policja, ochotnicy obrony przeciwlotniczej i duchowni odkopywali zasypanych w gruzach i organizowali życie w schronach.

Wyspa była przy tym brytyjską kolonią, w której część elity sympatyzowała przed wojną z Włochami, a w lutym 1942 roku władze deportowały bez procesu do Ugandy kilkudziesięciu internowanych Maltańczyków podejrzewanych o sprzyjanie wrogowi. Odznaczenie dla całej ludności było więc także gestem politycznym: podkreślało, że Maltańczycy i Brytyjczycy stoją po tej samej stronie.

Gubernator u kresu sił

William Dobbie, generał saperów i gorliwy członek ewangelikalnej wspólnoty braci plymuckich, kierował wyspą od wiosny 1940 roku. W pierwszych miesiącach wojny jego spokojna, religijna postawa dodawała ducha obrońcom, ale wiosną 1942 roku był wyczerpany i chory, a w administracji wyspy narastały wzajemne oskarżenia o opóźnienia w rozładunku statków. W Londynie oceniano już jednak, że wyspie potrzebny jest nowy gospodarz. Jeszcze w kwietniu premier Winston Churchill zdecydował o zastąpieniu Dobbiego gubernatorem Gibraltaru, gen. lordem Gortem. Gort przyleciał na Maltę 7 maja 1942 roku i przywiózł ze sobą krzyż.

Uroczyste wręczenie odłożono, bo wyspa nie mogła sobie pozwolić na zgromadzenie tłumu pod bombami. Odbyło się ono dopiero 13 września 1942 roku, po przejściu sierpniowego konwoju „Pedestal”, na zrujnowanym placu Pałacowym w Valletcie, przed Pałacem Wielkiego Mistrza. Gort przekazał krzyż w oszklonej skrzynce prezesowi sądu najwyższego, sir George’owi Borgowi, który przyjął go w imieniu ludności Malty.

Miejsce w wojnie

Krzyż Jerzego miał znaczenie moralne i polityczne. Dla Maltańczyków był dowodem, że ich cierpienia są widziane w Londynie; dla Brytyjczyków – zobowiązaniem. Brytyjski historyk marynarki Eric Grove zwrócił uwagę, że po takim geście Malta nie mogła upaść tak, jak dwa miesiące wcześniej upadł Singapur, a walki w Afryce Północnej w 1942 roku toczyły się w równym stopniu po to, by utrzymać Maltę, jak Malta po to, by wspierać armię w Afryce. Rząd brytyjski zamówił też film propagandowy „Malta G.C.” ze zdjęciami zbombardowanej wyspy.

Najcięższe miesiące były jeszcze przed wyspą. W maju nowe Spitfire’y odebrały Luftwaffe panowanie w powietrzu, ale głód trwał do sierpnia, gdy do Wielkiego Portu doszły resztki konwoju „Pedestal”, a oblężenie zakończył dopiero konwój „Stoneage” w listopadzie 1942 roku. 28 grudnia 1943 roku wizerunek krzyża umieszczono na niebieskim polu w rogu flagi Malty. Gdy 21 września 1964 roku wyspa uzyskała niepodległość, niebieskie pole usunięto, a krzyż, obwiedziony czerwienią, pozostał na fladze państwa do dziś. Sam krzyż i królewski list przechowuje Narodowe Muzeum Wojny w Forcie Saint Elmo w Valletcie, a Malta bywa do dziś nazywana „wyspą Krzyża Jerzego”.