Na przełęczy Dukielskiej

Rankiem 6 października 1944 roku, około godziny ósmej, pierwsi żołnierze I Czechosłowackiego Korpusu Armijnego przeszli wraz z oddziałami radzieckiej 38 Armii przez Przełęcz Dukielską w Beskidzie Niskim i stanęli na ziemi przedwojennej Czechosłowacji. Pierwszą zajętą po słowackiej stronie miejscowością była wieś Vyšný Komárnik. Od tej chwili radzieckie i czechosłowackie wojska walczyły w północno-wschodniej Słowacji. Przejście granicy nie było jednak przełomem, lecz przeciągniętym o cały miesiąc etapem jednej z najkrwawszych operacji w Karpatach: według pierwotnego planu żołnierze ci mieli stanąć w Preszowie już piątego dnia natarcia, a weszli na Słowację dopiero po dwudziestu dziewięciu dniach.

Plan pomocy dla powstania

Przyczyną operacji było słowackie powstanie narodowe, które wybuchło 29 sierpnia 1944 roku, kiedy Wehrmacht wkraczał na Słowację. Powstańcy opanowali środkową część kraju z ośrodkiem w Bańskiej Bystrzycy, ale nie zdołali utrzymać wschodniej Słowacji: dwie dywizje armii słowackiej, które miały otworzyć Armii Czerwonej przejścia przez Karpaty, zostały w pierwszych dniach rozbrojone przez Niemców. 31 sierpnia emigracyjny rząd czechosłowacki zwrócił się do Moskwy o pomoc wojskową.

Front stał wtedy u podnóża Karpat. Wielka ofensywa lwowsko-sandomierska dowodzonego przez marszałka Iwana Koniewa 1 Frontu Ukraińskiego przesunęła linię walk za San i Wisłokę; radzieckie czołgi dotarły jeszcze w lipcu pod Krosno, ale tam natarcie wygasło. 2 września Kwatera Główna nakazała Koniewowi przygotować uderzenie z rejonu Krosna przez Duklę i Przełęcz Dukielską na Preszów, połączone z natarciem 4 Frontu Ukraińskiego gen. Iwana Pietrowa dalej na wschodzie. Całość radziecka historiografia nazwała operacją wschodniokarpacką (8 września – 28 października 1944), a jej część w pasie 1 Frontu Ukraińskiego – operacją karpacko-dukielską; w polskiej literaturze używa się też nazwy operacja dukielsko-preszowska.

Główne uderzenie wykonywała 38 Armia gen. płk. Kiriłła Moskalenki, wzmocniona 25 Korpusem Pancernym, 1 Gwardyjskim Korpusem Kawalerii i I Czechosłowackim Korpusem Armijnym. Ten ostatni, sformowany w ZSRR wiosną 1944 roku z czechosłowackich jednostek walczących od 1943 roku u boku Armii Czerwonej, liczył około 16 tysięcy żołnierzy – Czechów i Słowaków, ale także wielu Rusinów z Rusi Zakarpackiej i Żydów. Dowodził nim gen. bryg. Jan Kratochvíl. Zadanie wydawało się wykonalne, bo planiści liczyli, że po słowackiej stronie gór czekają przyjazne dywizje, a Niemcy mają w Karpatach niewiele sił.

Miesiąc walk o kilkadziesiąt kilometrów

Natarcie ruszyło 8 września i od pierwszego dnia natrafiło na znacznie silniejszy opór, niż zakładano. Niemiecka 1 Armia Pancerna gen. Gottharda Heinriciego zdążyła przez sierpień umocnić wzgórza i doliny Beskidu Niskiego, które stały się częścią tzw. Karpatenfestung, zaplecza Linii Arpada bronionej dalej na wschodzie przez Węgrów. Po rozbrojeniu dywizji słowackich Niemcy szybko obsadzili też przełęcze, które miały być otwarte. Krosno zdobyto 11 września, ale potem front przesuwał się o pojedyncze kilometry. Czechosłowacki korpus, wprowadzony do walki 9 września, poniósł w pierwszych dniach ciężkie straty; Koniew uznał dowodzenie Kratochvíla za nieudolne i 10 września oddał korpus gen. bryg. Ludvíkowi Svobodzie, dotychczasowemu dowódcy 1 Czechosłowackiej Samodzielnej Brygady.

Najcięższe walki toczyły się o wzgórza panujące nad drogą z Dukli do Nowego Żmigrodu, zwłaszcza o wzgórze 534 koło Iwli, które według różnych opisów kilkanaście, a nawet ponad dwadzieścia razy przechodziło z rąk do rąk. Dukla padła 21 września, Tylawa 23 września, a wzgórze Chyrowa dopiero 29 września. W dolinach między Głojscami, Iwlą, Chyrową i Kapišovą starły się dziesiątki czołgów; to miejsce nazwano później Doliną Śmierci. Od 30 września walki przeniosły się pod samą przełęcz koło Barwinka. Czechosłowacka brygada pancerna, nacierająca drogą w dnie doliny, straciła w tych dniach praktycznie wszystkie czołgi. 6 października rano przełęcz i dawna granica zostały wreszcie przekroczone, ale zacięte walki w jej rejonie trwały jeszcze do około 10 października.

Wejście na Słowację nie otworzyło drogi w głąb kraju. Niemcy wycofali się na kolejne umocnione pozycje, a radziecko-czechosłowackie natarcie posuwało się dalej z trudem: Svidník zajęto 28 października, a niemiecki punkt oporu na wzgórzu 532 (Obšár) koło przełęczy – dopiero 25 listopada. Preszów, który miał zostać osiągnięty w piątym dniu operacji, wojska radzieckie zajęły w styczniu 1945 roku.

Koszt

Operacja dukielska należy do najkrwawszych walk II wojny światowej na ziemiach dzisiejszej Polski i Słowacji. Liczby różnią się w zależności od przyjętych ram czasowych i terytorialnych. Polskie opracowania regionalne (m.in. przewodnik po Beskidzie Niskim Wojciecha Krukara i Pawła Lubońskiego) podają dla walk od 8 września do końca listopada około 123 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych po stronie radzieckiej, około 6500 po stronie czechosłowackiej (w tym blisko 2 tysiące zabitych) oraz blisko 70 tysięcy po stronie niemieckiej i węgierskiej. Inne zestawienia mówią o ponad 70 tysiącach zabitych i rannych obu stron w samej bitwie o przełęcz. Na cmentarzach wojennych w Dukli, Barwinku i w słowackim Vyšným Komárniku spoczywają tysiące poległych.

Polska strona przełęczy

Zanim żołnierze stanęli na granicy, przez miesiąc walczyli na ziemiach polskich – w powiatach krośnieńskim i jasielskim, w miasteczku Dukla i we wsiach, z których wiele zamieszkiwali Łemkowie. Front przetoczył się przez Iwlę, Chyrową, Tylawę, Barwinek i sąsiednie osady dwukrotnie: najpierw jako ostrzał artyleryjski i naloty, potem jako walka o każde wzgórze. Niemcy przed nadejściem frontu wysiedlali mieszkańców i zmuszali ich do kopania umocnień, a wiele wsi zostało podczas walk zniszczonych niemal doszczętnie. Sama Dukla była w znacznej części zrujnowana. Pola minowe i niewypały zabijały mieszkańców jeszcze przez lata po wojnie.

W pobliskim Iwoniczu-Zdroju oddział Armii Krajowej już 26 lipca przejął kontrolę nad uzdrowiskiem i okolicą, tworząc tzw. Rzeczpospolitą Iwonicką, która przetrwała do wejścia Armii Czerwonej we wrześniu. Działo się to w czasie, gdy w Warszawie trwało powstanie, a na wyzwolonych przez Armię Czerwoną terenach władzę obejmowały struktury podporządkowane PKWN i NKWD, które zaczęły rozbrajać i aresztować żołnierzy AK. Zatrzymanie frontu pod Dukłą i na Wisłoce sprawiło też, że położone kilkanaście kilometrów dalej Jasło pozostało w rękach niemieckich do stycznia 1945 roku; jesienią 1944 roku Niemcy wysiedlili jego mieszkańców i systematycznie niszczyli miasto.

Wojna nie skończyła losu ludności łemkowskiej z tych okolic. W latach 1945–1946 większość Łemków przesiedlono, w znacznej części pod presją, na radziecką Ukrainę, a pozostałych w 1947 roku wysiedlono w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski.

Słowacja, Czechosłowacja i miejsce bitwy w wojnie

Operacja nie spełniła głównego celu. Gdy armie radzieckie i czechosłowacki korpus przedzierały się przez pierwsze słowackie wsie, siły niemieckie przeszły do natarcia na terytorium powstańcze; pod koniec października powstańcy stracili Bańską Bystrzycę, a resztki armii przeszły do walki partyzanckiej w górach. Połączenie z nimi przez Karpaty nie nastąpiło. Historycy dyskutują, czy zawiodło przede wszystkim złe rozpoznanie siły niemieckiej obrony i fiasko planu przejęcia przełęczy przez Słowaków, czy też Moskwa nie chciała włożyć w pomoc dla powstania sił, które mogła przeznaczyć na inne kierunki – zwłaszcza na Węgry, gdzie w tym samym dniu, 6 października, rozpoczynała się wielka bitwa pod Debreczynem. Radziecka i komunistyczna czechosłowacka historiografia podkreślała natomiast, że operacja wyzwoliła zachodnią Ukrainę i otworzyła drogę do wyzwolenia Czechosłowacji.

Dla Czechów i Słowaków Dukla stała się symbolem. W komunistycznej Czechosłowacji 6 października obchodzono jako Dzień Armii Czechosłowackiej, a imię Dukla nosiły klub sportowy wojska w Pradze i wiele ulic oraz osiedli. Ludvík Svoboda, który poprowadził korpus przez przełęcz, w kwietniu 1945 roku został ministrem obrony narodowej w rządzie utworzonym w Koszycach, a w latach 1968–1975 był prezydentem Czechosłowacji. Na Słowacji 6 października jest dziś dniem pamięci ofiar Dukli, a nad przełęczą stoi pomnik i cmentarz wojenny w Vyšným Komárniku.

W szerszym obrazie wojny bitwa o Przełęcz Dukielską była największą operacją jesieni 1944 roku na południowym odcinku frontu w Polsce. Zamknęła kampanię, którą rozpoczęła letnia ofensywa lwowsko-sandomierska, i na kilka miesięcy unieruchomiła front w Karpatach. Armia Czerwona wznowiła tu działania dopiero w ramach ofensywy styczniowej 1945 roku, kiedy Niemcy, zagrożeni okrążeniem, sami opuścili linie, o które jesienią zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy.