Iwan Koniew

Iwan Koniew był jednym z najskuteczniejszych dowódców frontów Armii Czerwonej w drugiej wojnie światowej i zarazem jednym z najtwardszych wykonawców woli Kremla po jej zakończeniu. Chłopski syn z północnej Rosji, w wojnie domowej bolszewicki komisarz, w 1941 roku omal nie zapłacił życiem za klęskę pod Wiaźmą. Ocalony, w ciągu następnych czterech lat dowodził pod Kurskiem, Charkowem i Korsuniem, poprowadził 1 Front Ukraiński do Lwowa, nad Wisłę, przez Kraków i Śląsk do Berlina i Pragi. Po wojnie był jednym z filarów radzieckiej machiny wojskowej: przewodniczył sądowi, który skazał Ławrientija Berię, dowodził wojskami Układu Warszawskiego w czasie stłumienia powstania węgierskiego w 1956 roku i stał na czele wojsk radzieckich w Niemczech, gdy budowano mur berliński.

Młodość, wojna domowa i kariera międzywojenna

Urodził się 28 grudnia 1897 roku (16 grudnia według kalendarza juliańskiego) we wsi Łodejno w guberni wołogodzkiej, w chłopskiej rodzinie. Ukończył szkołę ziemską, pracował przy wyrębie lasu. W 1916 roku został powołany do armii carskiej, przeszedł szkolenie w artylerii i w stopniu podoficera walczył w 1917 roku na Froncie Południowo-Zachodnim. Po rewolucji wrócił w rodzinne strony, w 1918 roku wstąpił do partii bolszewickiej i został komisarzem wojskowym powiatu nikolskiego.

W wojnie domowej Koniew służył jako komisarz polityczny, a nie dowódca liniowy: od jesieni 1919 roku był komisarzem pociągu pancernego „Groźny”, potem brygady i dywizji strzeleckiej, a wreszcie sztabu armii Republiki Dalekowschodniej, walczącej z białymi na Dalekim Wschodzie. W marcu 1921 roku, jako jeden z delegatów X zjazdu partii, wziął udział w stłumieniu buntu w Kronsztadzie. Po wojnie przeszedł z pracy politycznej do dowodzenia; w 1926 roku ukończył kursy doskonalenia przy Akademii Wojskowej im. Frunzego, a w latach 1932–1934 studiował w specjalnej grupie tej akademii.

Wielka czystka w armii, która zabrała tysiące jego kolegów, ominęła go, a jak wielu ocalałych szybko awansował na zwolnione stanowiska. W 1938 roku poprowadził wojska radzieckie wprowadzane do Mongolii i został pierwszym dowódcą 57 Korpusu Specjalnego – tego samego, którym rok później dowodził Gieorgij Żukow w bitwie nad Chałchin-Goł. Następnie dowodził 2 Samodzielną Armią Dalekowschodnią w Chabarowsku, od 1940 roku Zabajkalskim, a od początku 1941 roku Północnokaukaskim Okręgiem Wojskowym. W czerwcu 1940 roku otrzymał stopień generała porucznika.

1941: Witebsk, Wiaźma i ocalenie

Na początku wojny z Niemcami Koniew przyprowadził z Kaukazu na front 19 Armię. W lipcu 1941 roku jej oddziały, wyładowywane wprost z transportów, nie zdołały utrzymać Witebska i wzięły udział w ciężkich walkach w bitwie smoleńskiej. Stalin ocenił jednak Koniewa dobrze i w połowie września 1941 roku mianował go dowódcą Frontu Zachodniego oraz awansował na generała pułkownika.

Na tym stanowisku spotkała go największa klęska jego życia. 2 października Niemcy rozpoczęli operację „Tajfun” i w ciągu tygodnia zamknęli w kotłach pod Wiaźmą i Briańskiem kilka radzieckich armii, w tym znaczną część Frontu Zachodniego. Radzieckie straty w zabitych i wziętych do niewoli szacuje się na kilkaset tysięcy ludzi; najczęściej podaje się około 600–700 tysięcy dla całej operacji. Do sztabu frontu przyjechała komisja Państwowego Komitetu Obrony z Wiaczesławem Mołotowem i Klimientem Woroszyłowem, a Koniewowi groził sąd wojenny – los, jaki latem spotkał rozstrzelanego dowódcę Frontu Zachodniego Dmitrija Pawłowa. Według przeważającej opinii historyków, opartej głównie na wspomnieniach Żukowa, ocalił go właśnie Żukow: obejmując 10 października dowództwo frontu, poprosił Stalina, by Koniewa zostawić jako jego zastępcę. Kilka dni później Koniew objął nowo utworzony Front Kaliniński.

Na jego czele bronił północnych podejść do Moskwy, a w grudniu wziął udział w kontrofensywie, w której 16 grudnia odbił Kalinin. W 1942 roku jego wojska toczyły ciężkie i bardzo kosztowne walki o rżewski występ, najpierw w operacji rżewsko-wiaziemskiej, a od sierpnia 1942 roku, gdy Koniew ponownie objął Front Zachodni, w kolejnych natarciach na ten występ. Niepowodzenia pod Żyzdrą sprawiły, że w lutym 1943 roku Stalin odebrał mu front; przez kilka miesięcy dowodził mniej ważnym Frontem Północno-Zachodnim.

Od Kurska do Lwowa

Latem 1943 roku Koniew dostał drugą szansę. Objął Stepowy Okręg Wojskowy, odwód strategiczny stojący za łukiem kurskim, który po rozpoczęciu bitwy na łuku kurskim przekształcono we Front Stepowy. Jego wojska wzięły udział w kontrofensywie i 23 sierpnia zajęły Charków. Jesienią front, przemianowany 20 października na 2 Ukraiński, sforsował Dniepr pod Krzemieńczukiem i walczył na przyczółkach nad Dnieprem. W styczniu 1944 roku zajął Kirowohrad, a w lutym razem z frontem Nikołaja Watutina zamknął i zniszczył kocioł pod Korsuniem. Stalin powierzył Koniewowi likwidację okrążonych, co Watutin przyjął z goryczą; sam Koniew nazywał to zwycięstwo „Stalingradem nad Dnieprem”. Choć ze zgrupowania wyrwała się znaczna część żołnierzy, 20 lutego 1944 roku Koniew został marszałkiem Związku Radzieckiego.

W marcu, w błocie wiosennych roztopów, jego wojska przeprowadziły jedną z najszybszych ofensyw tej fazy wojny, nazywaną przez Rosjan humańsko-botoszańską. 10 marca zajęły Humań, potem przeszły Boh i Dniestr, a pod koniec marca doszły do Prutu i wkroczyły do Rumunii. W maju Koniew zastąpił Żukowa na czele 1 Frontu Ukraińskiego. 13 lipca rozpoczął nim operację lwowsko-sandomierską: przebił się do Lwowa przez wąski korytarz pod Kołtowem, okrążył niemiecki korpus pod Brodami i zdobył przyczółek za Wisłą pod Sandomierzem. W walkach o Lwów brała udział Armia Krajowa, której oficerów aresztowało potem NKWD. 29 lipca 1944 roku Koniew otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

1945: Kraków, Śląsk, Berlin i Praga

12 stycznia 1945 roku 1 Front Ukraiński uderzył z przyczółka sandomierskiego i rozpoczął ofensywę wiślańsko-odrzańską. 19 stycznia jego wojska zajęły Kraków, który ocalał bez większych zniszczeń. Radziecka historiografia, a za nią sam Koniew we wspomnieniach, przypisywała to jego decyzji, by szybkim oskrzydleniem zmusić Niemców do odwrotu i nie niszczyć miasta artylerią i lotnictwem; część polskich historyków uważa tę wersję za w dużej mierze legendę i zwraca uwagę, że o losie miasta zdecydował także pośpieszny odwrót Niemców. 27 stycznia żołnierze 60 Armii z frontu Koniewa weszli do obozu Auschwitz-Birkenau. Podobny manewr zastosował Koniew na Górnym Śląsku: zostawiając Niemcom drogę odwrotu na południowy zachód, zajął okręg przemysłowy z niewielkimi zniszczeniami kopalń i hut. W lutym i marcu jego wojska przeprowadziły operacje dolnośląską i górnośląską, okrążając Wrocław, który bronił się aż do 6 maja.

W kwietniu Stalin wciągnął Koniewa w wyścig do Berlina. Plan operacji berlińskiej zostawiał rozgraniczenie między frontami Żukowa i Koniewa nieprzeprowadzone aż do samego miasta, co obaj marszałkowie odczytali jako zachętę do rywalizacji. 16 kwietnia 1 Front Ukraiński sforsował Nysę Łużycką, a gdy natarcie Żukowa utknęło na Wzgórzach Seelow, armie pancerne Rybałki i Leluszenki skręciły na północ, ku południowym przedmieściom Berlina. 25 kwietnia żołnierze Koniewa spotkali się nad Łabą pod Torgau z Amerykanami, a w samym Berlinie zdobycie centrum i Reichstagu Stalin zostawił ostatecznie Żukowowi. Ostatnią operacją wojny była ofensywa praska: 9 maja, po wybuchu powstania w Pradze, czołgi Koniewa wjechały do stolicy Czechosłowacji. Już w marcu 1945 roku otrzymał Order Zwycięstwa za wyzwolenie Polski i przejście Odry, a 1 czerwca – drugą Złotą Gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego.

Po wojnie: Austria, Beria, Węgry i Berlin

Od 1945 roku Koniew dowodził Centralną Grupą Wojsk, stacjonującą w Austrii i na Węgrzech, i był radzieckim wysokim komisarzem w Austrii. W 1946 roku, gdy Stalin odsunął Żukowa, zastąpił go jako naczelny dowódca wojsk lądowych; w kolejnych latach był głównym inspektorem armii i dowódcą Przykarpackiego Okręgu Wojskowego we Lwowie. W grudniu 1953 roku przewodniczył specjalnemu składowi Sądu Najwyższego ZSRR, który skazał na śmierć Berię i jego najbliższych współpracowników.

Po utworzeniu w 1955 roku Układu Warszawskiego Koniew został pierwszym naczelnym dowódcą jego Zjednoczonych Sił Zbrojnych i zarazem pierwszym zastępcą ministra obrony ZSRR. W tej roli kierował od listopada 1956 roku interwencją, która stłumiła rewolucję węgierską i obaliła rząd Imre Nagya; walki i represje kosztowały życie około 2,5 tysiąca Węgrów. W 1957 roku, gdy Nikita Chruszczow pozbawił Żukowa stanowiska ministra obrony, Koniew wystąpił przeciwko dawnemu wybawcy i opublikował w „Prawdzie” artykuł oskarżający go o awanturnictwo i lekceważenie partii. Od sierpnia 1961 do kwietnia 1962 roku, w szczytowym okresie kryzysu berlińskiego, dowodził Grupą Wojsk Radzieckich w Niemczech – także w październiku 1961 roku, gdy przy Checkpoint Charlie naprzeciw siebie stanęły czołgi radzieckie i amerykańskie. Potem należał do grupy generalnych inspektorów ministerstwa obrony. Napisał wspomnienia, wydane także po polsku jako „Czterdziesty piąty” i „Notatki dowódcy frontu”. Zmarł 21 maja 1973 roku w Moskwie; jego prochy pochowano w murze kremlowskim.

Pamięć

W Związku Radzieckim Koniew był jednym z najbardziej czczonych marszałków wojny, a współczesna Rosja stawia mu kolejne pomniki. W Europie Środkowej jego pamięć jest znacznie bardziej podzielona: wyzwoliciel spod niemieckiej okupacji był zarazem dowódcą armii, która przyniosła nową, komunistyczną zależność, a potem jednym z ludzi, którzy pilnowali jej siłą. Kraków nadał mu w 1955 roku honorowe obywatelstwo i w 1987 roku postawił mu pomnik; pomnik rozebrano w 1991 roku i przekazano rosyjskiemu Kirowowi, a obywatelstwo odebrano w 1992 roku. W Pradze, gdzie Koniewa pamiętano zarówno jako wyzwoliciela z 1945 roku, jak i dowódcę z czasów stłumienia powstania węgierskiego, jego pomnik w dzielnicy Praga 6 usunięto w kwietniu 2020 roku, co wywołało ostry protest Rosji. Historycy wojskowi niezależnie od tych sporów zaliczają go, obok Żukowa, Rokossowskiego i Wasilewskiego, do najzdolniejszych dowódców Armii Czerwonej.