Początek bitwy pod Debreczynem

O świcie 6 października 1944 roku, o godzinie 4.30, wojska 2 Frontu Ukraińskiego marszałka Rodiona Malinowskiego rozpoczęły natarcie na wschodnie Węgry. Po krótkim, silnym przygotowaniu artyleryjskim i uderzeniach lotnictwa grupa konno-zmechanizowana gen. Issy Plijewa i 53 Armia przełamały na południe od Oradei obronę węgierskiej 3 Armii i ruszyły na północ, w głąb Wielkiej Niziny Węgierskiej. Celem był Debreczyn, jedno z największych miast Węgier, a dalej Nyíregyháza i przeprawy na Cisie. Tak zaczęła się trwająca do 29 października operacja, którą radzieckie opracowania nazywają debreczyńską, a węgierskie – bitwą pancerną na Hortobágy, zaliczana do największych starć broni pancernej na froncie wschodnim jesienią 1944 roku.

Niektóre kalendaria podają pod 5 października, że „Armia Czerwona wkracza na Węgry”, a pod 6 października – że niemieckie i radzieckie wojska ruszyły na siebie we wschodnich Węgrzech i zaczęła się bitwa pod Debreczynem. Drugi zapis jest trafny. Pierwszy wymaga sprostowania: na ziemię węgierską Armia Czerwona weszła kilka tygodni wcześniej. Już 26 sierpnia jej oddziały przekroczyły ówczesną granicę Węgier na przełęczy Ojtoz w Karpatach Wschodnich, w północnym Siedmiogrodzie, który Węgry otrzymały w 1940 roku. Granicę wyznaczoną traktatem w Trianon, czyli w obrębie dzisiejszych Węgier, przekroczyła 23 września koło Battonyi, a 26 września wyparła oddziały węgierskie z Makó. Na początku października walki toczyły się więc już od kilku dni na samych Węgrzech, a 6 października zaczęła się nie inwazja, lecz wielka, planowa ofensywa.

Droga przez Rumunię

Drogę na Węgry otworzył przewrót w Bukareszcie. Gdy 20 sierpnia 1944 roku fronty Malinowskiego i Tołbuchina uderzyły pod Jassami i Kiszyniowem, niemiecka 6 Armia została okrążona i rozbita w ciągu kilku dni (operacja jasko-kiszyniowska). 23 sierpnia król Michał I kazał aresztować marszałka Antonescu, Rumunia przerwała walkę z aliantami, a dwa dni później wypowiedziała wojnę Niemcom. Front niemiecki w Rumunii przestał istnieć. Armia Czerwona przeszła przez Bukareszt i przełęcze Karpat Południowych do Siedmiogrodu, a armie rumuńskie, jeszcze niedawno walczące po stronie Osi, stanęły u jej boku.

Dla Węgier był to zarazem cios i pokusa. Rząd w Budapeszcie, od marca 1944 roku działający pod niemiecką okupacją, wysłał na początku września 2 Armię do ofensywy w południowym Siedmiogrodzie, licząc na zajęcie przełęczy karpackich, zanim dojdzie do nich Armia Czerwona. Natarcie zatrzymało się po kilku dniach; od 5 września do 8 października trwały ciężkie walki pod Turdą, na południe od Klużu. Nowo sformowana 3 Armia walczyła w drugiej połowie września w rejonie Aradu i Oradei. Jednocześnie regent Miklós Horthy szukał drogi wyjścia z wojny: 1 października do Moskwy przybyła potajemnie węgierska delegacja, by rozmawiać o zawieszeniu broni.

Siły obu stron

Front Malinowskiego miał pod koniec września około 800 kilometrów długości i wyginał się łukiem od Karpat Wschodnich przez Siedmiogród po Banat i granicę jugosłowiańską. W jego skład wchodziły 7 Gwardyjska, 27, 40, 46 i 53 Armia, 6 Gwardyjska Armia Pancerna gen. Andrieja Krawczenki, 5 Armia Lotnicza oraz dwie grupy konno-zmechanizowane. Grupa Plijewa, złożona z 4 i 6 Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii oraz 7 Korpusu Zmechanizowanego, liczyła według różnych opracowań około 390 czołgów i dział samobieżnych; mniejsza grupa gen. Siergieja Gorszkowa (5 Gwardyjski Korpus Kawalerii i 23 Korpus Pancerny) – około 150–175. Pod rozkazami frontu walczyły też rumuńska 1 i 4 Armia, a rumuński korpus lotniczy podlegał operacyjnie 5 Armii Lotniczej. Według radzieckich danych przewaga nad przeciwnikiem wynosiła w ludziach i czołgach mniej więcej trzy do jednego.

Naprzeciw stała Grupa Armii Południe gen. Johannesa Frießnera – tak od 24 września nazywano dawną Grupę Armii Południowa Ukraina, odtworzoną po klęsce w Rumunii. Na północy, w Siedmiogrodzie, broniła się niemiecka 8 Armia z węgierską 2 Armią. Na południu, między Oradeą a Cisą, stała grupa armijna gen. Maximiliana Fretter-Pico: odbudowana po raz drugi niemiecka 6 Armia i węgierska 3 Armia gen. Józsefa Heszlényiego. Najsilniejszym związkiem niemieckim w tym rejonie był III Korpus Pancerny gen. Hermanna Breitha z 1 i 23 Dywizją Pancerną. Dywizje węgierskie były w większości słabo uzbrojone i miały niewiele nowoczesnej broni przeciwpancernej.

Obie strony planowały natarcie. Hitler odrzucił prośbę Frießnera o cofnięcie wysuniętego frontu w Siedmiogrodzie i polecił mu uderzyć z rejonu Oradei, rozbić radziecką 27 Armię i 6 Gwardyjską Armię Pancerną oraz odzyskać przełęcze Karpat Południowych. Stawka wyznaczyła natomiast Malinowskiemu zadanie rozbicia przeciwnika w rejonie Klużu, Oradei i Debreczyna, a potem wyjścia na Nyíregyházę i Czop, na tyły wojsk niemieckich i węgierskich broniących Karpat Wschodnich. Miało to pomóc wojskom, które od września z trudem przebijały się przez Karpaty od północy: 4 Frontowi Ukraińskiemu i 38 Armii 1 Frontu Ukraińskiego, z którą walczył 1 Czechosłowacki Korpus Armijny. Tego samego dnia, 6 października, oddziały radzieckie i czechosłowackie opanowały Przełęcz Dukielską. Uderzenie główne miało wyjść z rejonu na południe od Oradei i na północny zachód od Aradu: 53 Armia, grupa Plijewa, 6 Gwardyjska Armia Pancerna i rumuńska 1 Armia. Na prawym skrzydle 27 Armia z rumuńską 4 Armią i grupą Gorszkowa miały zdobyć Kluż i ruszyć na Satu Mare i Carei, a na lewym 46 Armia – oczyścić z przeciwnika Banat i uchwycić przyczółki na Cisie koło Segedyna.

Do starcia doszło, zanim Niemcy byli gotowi do własnego natarcia. 2 i 3 października 6 Gwardyjska Armia Pancerna, mająca w tym czasie, według węgierskich opracowań, zaledwie około 170 czołgów i dział samobieżnych, próbowała zdobyć Oradeę z marszu, ale została odparta z dużymi stratami.

Przełamanie 6 października

Natarcie ruszyło na froncie długości blisko 800 kilometrów, ale jego ciężar spadł na odcinek między Nagyszalontą (dziś Salonta w Rumunii) a Segedynem. Tam grupa Plijewa i 53 Armia już pierwszego dnia rozerwały obronę węgierskiej 3 Armii na szerokości około 100 kilometrów i na głębokość około 40 kilometrów. Gen. Heszlényi musiał wycofywać swoje dywizje za Cisę. Według anglojęzycznych opracowań czoło południowego zgrupowania posunęło się w ciągu pierwszej doby o blisko 60 kilometrów. Węgierskie oddziały w odwrocie i niemiecka artyleria przeciwlotnicza, której działa 88 mm sprawdzały się także przeciw czołgom, opóźniały jeszcze przeprawy radzieckie przez Keresz koło Gyomy, Endrődu i Körösladány, ale nie mogły ich powstrzymać. Do 8 października konnica i czołgi Plijewa przeszły 90–100 kilometrów i stanęły w rejonie Karcagu i Hajdúszoboszló, kilkadziesiąt kilometrów od Debreczyna.

Inaczej potoczyły się walki na północy. 6 Gwardyjska Armia Pancerna, wzmocniona korpusami strzeleckimi, nacierała na Oradeę i zderzyła się z 1 i 23 Dywizją Pancerną III Korpusu Pancernego. Do wieczora posunęła się, według zachodnich opracowań, tylko o około 10 kilometrów, a w następnych dniach Niemcy i Węgrzy odparli kolejne próby jej obejścia. Fretter-Pico reagował szybko: wprowadził na linię pod Oradeą 76 Dywizję Piechoty, by uwolnić 23 Dywizję Pancerną do kontrataku na południu, a dywizję pancerną „Feldherrnhalle”, uzupełnianą w Mezőkövesd, skierował do osłony przepraw na Cisie. Na lewym skrzydle 46 Armia szła przez Banat ku Cisie i 11 października zajęła Segedyn; jej czołówki wraz z 18 Korpusem Pancernym uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu rzeki i przez krótki czas zagrażały Kecskemétowi, niespełna 100 kilometrów od Budapesztu.

Po pierwszych dniach obraz bitwy był więc niejednoznaczny. Głęboki klin Plijewa przeciął zaplecze niemiecko-węgierskiego zgrupowania w Siedmiogrodzie, ale jego skrzydła wisiały w powietrzu, a 6 Gwardyjska Armia Pancerna nie zdołała zdobyć Oradei, która miała zamknąć radzieckie kleszcze. Na takie właśnie okazje czekały niemieckie dywizje pancerne, przerzucane w pośpiechu z innych odcinków frontu.

Co było dalej

Już 10 października niemiecka 1 Dywizja Pancerna, nacierając od północy, połączyła się koło Püspökladány z 13 Dywizją Pancerną, odcinając 6 Gwardyjski Korpus Kawalerii od zaplecza. Malinowski musiał zawrócić znad Cisy 18 Korpus Pancerny i przesunąć część sił Plijewa na Oradeę, którą zdobyto od północnego zachodu 12 października. Dzień wcześniej wojska radzieckie i rumuńskie weszły do Klużu, a Niemcy i Węgrzy zaczęli wycofywać się z północnego Siedmiogrodu. Debreczyn padł 20 października. 22 października grupa Plijewa, wzmocniona korpusami Gorszkowa, zdobyła Nyíregyházę i wyszła nad Cisę, przecinając drogę odwrotu niemieckiej 8 Armii oraz węgierskiej 1 i 2 Armii. Kontratak niemieckich dywizji pancernych od zachodu i wschodu odciął ją jednak na południe od miasta; po pięciu dniach ciężkich walk Rosjanie opuścili Nyíregyházę 27 października i przebili się do głównych sił. Był to jeden z ostatnich na froncie wschodnim przypadków, gdy wojska niemieckie odniosły tak wyraźny sukces taktyczny nad dużym zgrupowaniem radzieckim.

Operacja zakończyła się 29 października. Według danych radzieckich wojska Osi straciły od 6 października do 6 listopada około 100 tysięcy zabitych i ponad 42 tysiące jeńców; niemieckie meldunki mówiły o setkach zniszczonych radzieckich czołgów – tylko w dniach 6–10 października o 164. Liczby te są niesprawdzalne i wzajemnie się nie potwierdzają; pewne jest, że 2 Front Ukraiński poniósł duże straty w broni pancernej, a jego szybkie uderzenie na Budapeszt zostało opóźnione. Mimo to Armia Czerwona przesunęła front o 130–275 kilometrów na zachód, opanowała prawie cały obszar Węgier na wschód od Cisy i północny Siedmiogród, a 29 października ruszyła na Budapeszt.

Miejsce w wojnie

Bitwa toczyła się w cieniu rozmów, od których zależał los Węgier. Klęska 3 Armii w pierwszych dniach października przekonała otoczenie Horthyego, że nie ma już czasu do stracenia: 11 października delegacja w Moskwie przyjęła wstępne warunki zawieszenia broni, a 15 października regent ogłosił przez radio, że Węgry kończą wojnę. Niemcy byli na to przygotowani. Tego samego dnia uprowadzili syna regenta, zmusili Horthyego do odwołania proklamacji i abdykacji, a władzę oddali przywódcy strzałokrzyżowców Ferencowi Szálasiemu. Wojska węgierskie walczyły dalej u boku Wehrmachtu, a niemiecki sukces pod Nyíregyházą tylko odsunął w czasie to, co rozstrzygnęło się w październiku na Nizinie Węgierskiej.

Debreczyn stał się wkrótce politycznym centrum nowych Węgier: w grudniu 1944 roku zebrało się tam pod radziecką kontrolą Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe, które powołało rząd tymczasowy i wypowiedziało wojnę Niemcom. Tymczasem armie Malinowskiego i Tołbuchina zamknęły pod koniec grudnia pierścień wokół Budapesztu. Oblężenie stolicy trwało do lutego 1945 roku, a ostatnie walki na Węgrzech zakończyły się w kwietniu. Dla Niemiec Węgry pozostały do końca ważne jako ostatnie zaplecze naftowe i osłona Austrii; Hitler skierował tam w 1945 roku nawet 6 Armię Pancerną SS. Październikowe natarcie spod Oradei i Aradu było początkiem tej półrocznej, wyniszczającej kampanii, która kosztowała życie dziesiątki tysięcy żołnierzy obu stron i węgierskich cywilów.