Armia Czerwona w Pradze

O świcie 9 maja 1945 roku, kilka godzin po tym, jak w Berlinie złożono ostatnie podpisy pod aktem bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, na przedmieścia Pragi wjechały radzieckie czołgi. Były to czołowe oddziały 3 i 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej z 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa, dowodzonych przez generałów Pawła Rybałkę i Dmitrija Leluszenkę. W ciągu jednej nocy pokonały one około 80 kilometrów przez Rudawy i północne Czechy. Praga przetrwała wojnę w dużej mierze nietknięta – najcięższe straty przyniósł jej omyłkowy amerykański nalot z 14 lutego 1945 roku. W mieście, które od 5 maja walczyło w powstaniu praskim, większość wojsk niemieckich zdążyła się już wycofać na zachód; pozostałe rozproszone oddziały, głównie SS, zostały w ciągu kilku godzin rozbite lub wzięte do niewoli. Około godziny 10 Praga była wolna od Niemców.

W wielu kalendariach wojny pod 11 maja 1945 roku pisze się, że Sowieci zdobyli wtedy Pragę – „ostatnią wyzwoloną stolicę Europy” – a Eisenhower nie pozwolił Pattonowi wziąć udziału w jej wyzwoleniu, oraz że tego dnia skapitulowała niemiecka Grupa Armii „Środek”. Wymaga to uściślenia. Wojska radzieckie weszły do Pragi już 9 maja, a 11 maja zakończyła się cała operacja praska. Decyzję o zatrzymaniu Amerykanów Eisenhower podjął kilka dni wcześniej, 4–6 maja. Grupa Armii „Środek” nie poddała się zaś jednym aktem: jej dowódca uciekł, a dywizje składały broń w rozsypce, głównie 10 i 11 maja, niektóre jeszcze później.

Wyścig do Pragi

Na początku maja 1945 roku Czechy i Morawy były ostatnim dużym obszarem Europy Środkowej w rękach niemieckich. Broniła ich Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Ferdinanda Schörnera – według radzieckich danych około 900 tysięcy żołnierzy, z 4 i 1 Armią Pancerną oraz 7 i 17 Armią. Na wschodzie i południu naciskały na nią 2 i 4 Front Ukraiński marszałka Rodiona Malinowskiego i generała Andrieja Jeriomienki, które w kwietniu zajęły Bratysławę i Brno, a na początku maja Ostrawę. Od północy, z rejonu Drezna i Budziszyna, stał 1 Front Ukraiński, który właśnie zakończył walki o Berlin.

Od zachodu do Czech wkroczyła 4 maja amerykańska 3 Armia generała George’a Pattona. Granica między strefami działania wojsk zachodnich i radzieckich przebiegała pierwotnie mniej więcej wzdłuż dawnej granicy czechosłowacko-niemieckiej. Po spotkaniu nad Łabą Naczelny Dowódca Alianckich Sił Ekspedycyjnych generał Dwight Eisenhower uzgodnił ze sztabem generalnym Armii Czerwonej, że Amerykanie posuną się w głąb zachodnich Czech do linii Karlowe Wary – Pilzno – Czeskie Budziejowice. 4 maja Eisenhower zaproponował szefowi radzieckiego sztabu generałowi Aleksiejowi Antonowowi, że wojska amerykańskie mogłyby iść dalej, aż do Wełtawy i Łaby, czyli także do Pragi. Antonow następnego dnia odmówił i poprosił, by Amerykanie zatrzymali się na uzgodnionej linii, a Eisenhower to przyjął.

Za wejściem Amerykanów do Pragi opowiadał się przede wszystkim Winston Churchill. Pod koniec kwietnia w depeszach do nowego prezydenta USA Harry’ego Trumana przekonywał, że wyzwolenie Pragi przez wojska amerykańskie mogłoby całkowicie zmienić powojenne położenie Czechosłowacji i wpłynąć na sąsiednie kraje. Eisenhower, podobnie jak wcześniej w sprawie Berlina, traktował cel jako polityczny, a nie wojskowy. Nie chciał narażać żołnierzy na straty ani ryzykować starcia z sojusznikiem. Waszyngton nie dał mu odmiennych rozkazów.

6 maja oddziały amerykańskiego V Korpusu, wchodzącego wówczas w skład 3 Armii, zajęły Pilzno, gdzie mieszkańcy entuzjastycznie powitali 16 Dywizję Pancerną i 2 Dywizję Piechoty. Tego samego dnia Patton, który wiedział o walkach w Pradze, prosił o zgodę na marsz na stolicę. Przełożony Pattona, generał Omar Bradley, przekazał mu, że Eisenhower zakazuje przekroczenia linii. Do Pragi z Pilzna było około 80 kilometrów. Amerykański patrol rozpoznawczy dotarł wprawdzie do miasta i spotkał się z przywódcami powstania, ale to od niego Czesi dowiedzieli się, że 3 Armia nie przyjdzie im z pomocą. Także propozycję Bradleya, złożoną Koniewowi przy spotkaniu dowódców 5 maja, strona radziecka odrzuciła jako sprzeczną z ustaleniami. Tak więc nie 11 maja, lecz już między 4 a 6 maja zapadło rozstrzygnięcie, że Pragę zajmie Armia Czerwona.

Rajd przez Rudawy

Radziecka ofensywa na Pragę miała się zacząć 7 maja, a jej plan zakładał zajęcie stolicy Czech najwcześniej w połowie miesiąca. Wybuch powstania w Pradze 5 maja i szybkie postępy Amerykanów w zachodnich Czechach skłoniły jednak Józefa Stalina i Koniewa do przyspieszenia. 6 maja, w dniu kapitulacji Wrocławia, rozpoznanie walką wykazało, że Niemcy na wielu odcinkach opuszczają pozycje. Po południu ruszyły do natarcia 3 Gwardyjska Armia, 13 Armia i obie armie pancerne 1 Frontu Ukraińskiego, a wieczorem także 5 Gwardyjska Armia. Na lewym skrzydle frontu walczyła 2 Armia Wojska Polskiego generała Karola Świerczewskiego. Od 7 maja natarcie podjęły też wojska 2 i 4 Frontu Ukraińskiego, idące na Pragę od wschodu i południowego wschodu.

Główne uderzenie szło z Saksonii na południe, przez przełęcze Rudaw. 8 maja padło Drezno, a 4 Front Ukraiński wyparł Niemców z Ołomuńca. Tego dnia czołowe oddziały Koniewa przekroczyły góry i znalazły się 70–80 kilometrów od Pragi. 4 Gwardyjska Armia Pancerna rozbiła po drodze sztab Grupy Armii „Środek”. Schörner zdążył się z niego wymknąć: w nocy z 8 na 9 maja porzucił dowództwo, a następnego dnia odleciał w cywilnym ubraniu w Alpy. Dziewięć dni później, 18 maja, znalazł się w Austrii w rękach amerykańskich, a Amerykanie przekazali go Sowietom. Za opuszczenie żołnierzy krytykowali go później sami niemieccy oficerowie.

Wieczorem 8 maja Związek Radziecki przez radio wezwał wojska niemieckie w Czechach do złożenia broni do godziny 23. Odpowiedzi nie było. Do żołnierzy Schörnera dotarła wiadomość o kapitulacji podpisanej w Reims, która od 23.01 czasu środkowoeuropejskiego 8 maja zobowiązywała wszystkie niemieckie wojska do zaprzestania walki i pozostania na miejscu. Większość oddziałów próbowała jednak przedrzeć się na zachód, by poddać się Amerykanom, a nie Armii Czerwonej. W samej Pradze Czeska Rada Narodowa, kierująca powstaniem, podpisała 8 maja około godziny 16 porozumienie z dowódcą niemieckiego garnizonu generałem Rudolfem Toussaintem. Niemcy mogli opuścić miasto na zachód, zostawiając ciężką broń. Część jednostek SS nie podporządkowała się ugodzie i walczyła dalej.

W nocy z 8 na 9 maja czołgi Rybałki i Leluszenki przejechały około 80 kilometrów. O świcie, około 4 rano, czołowe oddziały 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej – według radzieckich relacji 10 Gwardyjskiego Korpusu Pancernego – weszły do północnych i zachodnich dzielnic miasta, a wkrótce po nich jednostki 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej. Około ósmej czołgi dotarły do centrum i radio ogłosiło przybycie Armii Czerwonej. Walczono jeszcze z rozproszonymi grupami SS, ale ciężkich walk ulicznych, jak w Budapeszcie czy Wiedniu, nie było. Armia Czerwona straciła w samym mieście według różnych zestawień kilkudziesięciu żołnierzy. Wśród nich był porucznik Iwan Gonczarenko, którego czołg trafiono przy moście Mánesa. Później komunistyczne władze zawyżały liczbę radzieckich poległych w Pradze. Za czołgami przyszła piechota 13 Armii i 3 Gwardyjskiej Armii. Wieczorem i w nocy do miasta dotarły też oddziały 2 i 4 Frontu Ukraińskiego, w tym czechosłowacka brygada pancerna z I Czechosłowackiego Korpusu Armijnego.

Mieszkańcy witali żołnierzy kwiatami. Po czterech dniach walk, w których według starszych czeskich zestawień zginęło około 1700 Czechów, a według badań prowadzonych po 2016 roku co najmniej około 2900, Praga była wolna. Tego samego dnia w Moskwie świętowano pierwszy Dzień Zwycięstwa. Koniew wkrótce przyjechał do miasta i był w nim fetowany jako wyzwoliciel.

Koniec Grupy Armii „Środek”

Zajęcie Pragi zamknęło Niemcom najważniejsze drogi odwrotu. Gdy 9 i 10 maja do stolicy i jej okolic dotarły kolumny ze wszystkich trzech frontów, główne siły Grupy Armii „Środek”, stojące jeszcze na wschód, północny wschód i południe od miasta, znalazły się w okrążeniu. Bez sztabu i dowódcy armie Schörnera rozpadły się na kolumny, które na własną rękę próbowały dojść do amerykańskiej linii. Drogi zapełniły się uciekającymi żołnierzami, niemieckimi cywilami z Sudetów i Pragi oraz czeskimi kolaborantami. Ścigali ich czescy partyzanci i radzieckie oddziały pancerne. Większość niemieckich jednostek złożyła broń 10 i 11 maja. Według danych radzieckich do niewoli trafiło w czasie całej operacji około 860 tysięcy żołnierzy, wraz z dużą częścią sprzętu.

Do tych, którym udało się dotrzeć do Amerykanów, los również nie był łaskawy. Zgodnie z ustaleniami między sojusznikami wojska niemieckie miały się poddać tej armii, przeciw której walczyły, a po wejściu w życie kapitulacji Amerykanie często odsyłali na stronę radziecką żołnierzy, którzy przekroczyli linię już po terminie. Dziesiątki tysięcy z nich trafiły w ten sposób do radzieckich obozów jenieckich. Podobny los spotkał żołnierzy Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, których 1 Dywizja generała Siergieja Buniaczenki 6–7 maja walczyła w Pradze po stronie powstańców, a potem wycofała się na zachód. Jej twórca, generał Andriej Własow, został ujęty przez radzieckich żołnierzy 12 maja koło Brzeźnicy (Březnice); w sierpniu 1946 roku powieszono go w Moskwie.

Pojedyncze zgrupowania broniły się jeszcze po 11 maja. Ostatnia większa bitwa II wojny światowej w Europie rozegrała się 11–12 maja pod Slivicami koło Milína, kilka kilometrów od Przybramu, tuż przed linią demarkacyjną. Około 6–7 tysięcy żołnierzy niemieckich, głównie z Waffen-SS, pod dowództwem SS-Gruppenführera Carla Friedricha von Pücklera-Burghaussa, okopało się tam, by przebić się do Amerykanów. Najpierw zaatakowali ich czescy i radzieccy partyzanci, potem regularne oddziały Armii Czerwonej. Niemcy skapitulowali nad ranem 12 maja, a ich dowódca po podpisaniu kapitulacji popełnił samobójstwo. Podobne mniejsze starcia trwały w Czechach i Austrii jeszcze kilka dni.

Na lewym skrzydle 1 Frontu Ukraińskiego walczyły polskie wojska. 2 Armia Wojska Polskiego i 1 Korpus Pancerny przebijały się przez Łużyce i Sudety. 8 maja, już po podpisaniu kapitulacji w Reims, w walkach o wieś Lobendava zginęło 19 żołnierzy 34 Pułku Piechoty. Polskie czołgi dotarły 10 maja do Mielnika nad Łabą, około 30 kilometrów od Pragi, gdzie zakończyły działania. Na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie upamiętnia je napis „Melnik”. W ciągu całej operacji, od 6 do 11 maja, wojska radzieckie, polskie, czechosłowackie i rumuńskie straciły według zestawień rosyjskiego historyka Grigorija Kriwoszejewa około 12 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 40 tysięcy rannych.

Niemiecki minister stanu dla Czech i Moraw, faktyczny władca Protektoratu, Karl Hermann Frank uciekł z Pragi na zachód i 9 maja dał się zatrzymać Amerykanom pod Rokycanami. Wydany władzom czechosłowackim, został skazany przez sąd ludowy w Pradze i powieszony 22 maja 1946 roku.

„Ostatnia wyzwolona stolica”

Pragę często nazywa się ostatnią stolicą europejską wyzwoloną spod okupacji niemieckiej. Określenie to pochodzi głównie z czeskiej i radzieckiej tradycji i jest umowne. Praga rzeczywiście zakończyła walkę jako ostatnia z wielkich stolic, ale w tych samych dniach wolność odzyskiwały też inne stolice: do Kopenhagi wojska brytyjskie wkroczyły 5 maja, do Amsterdamu Kanadyjczycy 8 maja, a do Oslo pierwsi alianccy żołnierze przybyli 8–9 maja, po kapitulacji niemieckich wojsk w Norwegii. Berlina, stolicy pokonanego państwa, nie można zaś nazwać wyzwolonym w tym samym sensie.

Wkroczenie Armii Czerwonej nie zakończyło przemocy w Pradze. W czasie powstania niemieckie oddziały, zwłaszcza SS, dopuszczały się egzekucji i masakr cywilów, a po kapitulacji fala odwetu spadła na niemieckich mieszkańców miasta i jeńców. Bito ich, mordowano i więziono w prowizorycznych obozach – na przykład 10 maja w Bořislavce zamordowano około 40 niemieckich cywilów. Zdarzały się również gwałty i grabieże ze strony żołnierzy radzieckich. Przemoc wobec Niemców przeszła w następnych miesiącach w tak zwane „dzikie wypędzenia”, poprzedzające zorganizowane przesiedlenie Niemców z Czechosłowacji w latach 1945–1946. Liczba ofiar tych wydarzeń jest do dziś przedmiotem badań i sporów historyków.

Miejsce w wojnie

Operacja praska była ostatnią wielką operacją Armii Czerwonej w Europie, a kapitulacja Grupy Armii „Środek” oznaczała koniec ostatniego dużego zgrupowania Wehrmachtu, które jeszcze 8 maja liczyło wiele dywizji. Ostatnie walki w Czechach toczyły się już po kapitulacji w Karlshorst, co sprawiło, że w Czechach i w Rosji koniec wojny w Europie łączy się z 9 maja, a nie z 8 maja.

Dla Czechosłowacji 9 maja oznaczał koniec okupacji trwającej od marca 1939 roku. 16 maja do Pragi wrócił prezydent Edvard Beneš, a Ruś Zakarpacką kraj musiał w czerwcu 1945 roku oddać Związkowi Radzieckiemu. Wojska amerykańskie i radzieckie opuściły Czechosłowację do końca 1945 roku, ale to wkroczenie Armii Czerwonej do Pragi miało trwałe skutki polityczne. Mało kto w kraju wiedział o porozumieniu w sprawie linii demarkacyjnej, a komuniści przedstawiali Amerykanów jako tych, którzy spokojnie przyglądali się walce Pragi, podczas gdy Sowieci przyszli jej z pomocą. Ten obraz, wzmocniony pamięcią o układzie monachijskim, pomógł komunistom zdobyć popularność i władzę, co dopełnił przewrót z lutego 1948 roku. Brytyjski dyplomata Orme Sargent uznał nawet, że w maju 1945 roku Czechosłowacja „została dla Zachodu definitywnie stracona”.

Spór o pamięć tych dni trwa do dziś. Komunistyczne władze pomijały rolę Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej i amerykańskie wyzwolenie Pilzna, a pomnik Koniewa, postawiony w Pradze w 1980 roku, władze dzielnicy usunęły w 2020 roku, co wywołało ostry protest Rosji. Na znak wdzięczności dla Amerykanów Pilzno co roku urządza w maju Święto Wyzwolenia. W Pradze z kolei 9 maja wspomina się zarówno radzieckich czołgistów, jak i barykady powstańców, którzy przez cztery dni bronili miasta sami.