Zajęcie Bratysławy

Wieczorem 4 kwietnia 1945 roku oddziały radzieckiej 7 Armii Gwardii, wsparte przez okręty Flotylli Dunajskiej, wyparły ostatnie niemieckie pododdziały z Bratysławy. Tak zakończyło się istnienie stolicy Republiki Słowackiej – państwa, które powstało sześć lat wcześniej z łaski Hitlera i do końca pozostało jego sojusznikiem. Prezydent Jozef Tiso i jego ministrowie nie czekali jednak w mieście na przybycie Armii Czerwonej. Często spotykane ujęcie, według którego „pozostali członkowie” rządu uciekli do Austrii wraz z upadkiem Bratysławy, wymaga uściślenia: władze państwa słowackiego opuściły stolicę już 31 marca, a 4 kwietnia były w drodze do opactwa benedyktynów w Kremsmünster w Górnej Austrii.

Państwo na łasce Rzeszy

Republika Słowacka została proklamowana 14 marca 1939 roku, w przeddzień niemieckiego wkroczenia do Pragi. Kilka dni później jej rząd podpisał z Niemcami traktat ochronny, który oddał Rzeszy kontrolę nad polityką zagraniczną i wojskiem nowego państwa. Na jego czele stanął ksiądz Jozef Tiso, od października 1939 roku prezydent, a rządzącą Słowacką Partię Ludową Hlinki wspierała paramilitarna Gwardia Hlinki. Słowacja wzięła udział w napaści na Polskę we wrześniu 1939 roku, a w czerwcu 1941 roku wypowiedziała wojnę ZSRR i wysłała na wschód swoje dywizje.

Bratysława, licząca wówczas około 140 tysięcy mieszkańców, była stolicą tego państwa, ale nie całego swojego dawnego obszaru. Po układzie monachijskim Niemcy przyłączyły do Rzeszy położoną na prawym brzegu Dunaju Petržalkę (niem. Engerau) i Devín, a w listopadzie 1938 roku pierwszy arbitraż wiedeński oddał Węgrom południowe pasy Słowacji. Granica z Rzeszą biegła więc tuż pod oknami rządowych gmachów.

Najciemniejszą kartą państwa Tisy były deportacje Żydów. Od marca do października 1942 roku władze słowackie, płacąc Niemcom po 500 marek za każdą osobę, wydały około 58 tysięcy Żydów, wywiezionych do Auschwitz i na Lubelszczyznę; przeżyło kilkaset z nich. Po stłumieniu powstania z 1944 roku Niemcy wywieźli, głównie przez obóz przejściowy w miasteczku Sereď, jeszcze około 13 tysięcy osób. Bratysławska społeczność żydowska, jedna z najstarszych w regionie, w praktyce przestała istnieć.

Od powstania do ofensywy

Przełomem było słowackie powstanie narodowe, które wybuchło 29 sierpnia 1944 roku w środkowej Słowacji. Po jego upadku w październiku kraj znalazł się pod faktyczną niemiecką okupacją: oddziały SS i Gwardii Hlinki prowadziły represje, a Tiso, który dziękował niemieckim żołnierzom za stłumienie powstania, pozostał prezydentem coraz bardziej z nazwy. Jesienią 1944 roku wojska radzieckie i czechosłowackie wkroczyły od wschodu, przez przełęcze Karpat, i do wiosny 1945 roku zajęły wschodnią Słowację.

Na zachodnim krańcu kraju, nad Dunajem, front zatrzymał się zimą 1944/1945 roku na rzece Hron, gdzie Niemcy w lutym zlikwidowali radziecki przyczółek. Po upadku Budapesztu Stawka poleciła 2 Frontowi Ukraińskiemu marszałka Rodiona Malinowskiego natarcie na Bratysławę i Brno, równolegle z ofensywą 3 Frontu Ukraińskiego na Wiedeń. Operacja bratysławsko-brneńska rozpoczęła się w nocy na 25 marca 1945 roku. Przednie bataliony 7 Armii Gwardii generała Michaiła Szumiłowa i 53 Armii przeprawiły się przez Hron, a do wyłomu weszła grupa konno-zmechanizowana generała Issy Plijewa. Wzdłuż Dunaju działała Flotylla Dunajska kontradmirała Gieorgija Chołostiakowa, która wysadzała desanty – według słowackich i rosyjskich opracowań m.in. 83 Brygadę Piechoty Morskiej – na tyłach niemieckiej obrony. 29 marca padły Nowe Zamki, a wojska radzieckie, mimo roztopów i wezbranych rzek, sforsowały Wag i ruszyły przez Nizinę Naddunajską ku stolicy. Dalej na północ, w górach, nacierała 40 Armia, a u jej boku wojska rumuńskie.

Ucieczka rządu

Gdy front zbliżył się do Trnawy i stolicy zagroziło okrążenie, niemiecki poseł w Bratysławie Hanns Ludin zalecił słowackim władzom wyjazd. Według słowackich historyków prezydent, rząd premiera Štefana Tisy (krewnego prezydenta) i czołowi działacze partii ludowej opuścili Bratysławę 31 marca 1945 roku. Kolumna samochodów przez Austrię dotarła najpóźniej do 5 kwietnia do opactwa w Kremsmünster, gdzie zakonnicy udzielili uciekinierom schronienia. Część ludzi związanych z reżimem – funkcjonariusze, gwardziści, rodziny – uciekała na własną rękę, na zachód, ku Niemcom. W mieście pozostała ludność, która musiała przetrwać przejście frontu.

Pozbawione władzy państwo nie zdołało się już odrodzić na wygnaniu. 8 maja 1945 roku, w dniu kapitulacji Niemiec, premier Štefan Tiso i trzech ministrów przekazali w Kremsmünster przedstawicielom armii amerykańskiej memorandum, w którym rząd oddawał się pod jej opiekę – według części słowackich autorów był to akt kapitulacji państwa, które de facto już nie istniało. Sam prezydent ukrył się w klasztorze kapucynów w Altötting w Bawarii, gdzie w czerwcu 1945 roku aresztowali go Amerykanie. Wydany Czechosłowacji, stanął przed Sądem Narodowym w Bratysławie, został skazany na śmierć i powieszony 18 kwietnia 1947 roku.

Walki o miasto

2 kwietnia oddziały 7 Armii Gwardii zajęły lotnisko w Vajnorach na północno-wschodnim skraju miasta; ten dzień przyjmuje się za początek walk o Bratysławę. Niemcy przygotowali stolicę do obrony – rosyjskie opracowania wspominają o żelbetowych punktach ogniowych, rowach przeciwczołgowych, polach minowych i barykadach na ulicach, szczególnie na wschodnich przedmieściach. Według rosyjskiej historiografii Malinowski, chcąc oszczędzić miasto, postanowił obejść je od północnego zachodu, nie zdołał jednak uniknąć walk ulicznych. W nocy na 3 kwietnia Niemcy wysadzili główne mosty na Dunaju.

Przez dwa dni 25 Gwardyjski Korpus Strzelecki i 23 Korpus Strzelecki, wsparte przez 27 Brygadę Pancerną i ogień okrętów Flotylli Dunajskiej, wypierały obrońców z kolejnych dzielnic. Wieczorem 4 kwietnia miasto na lewym brzegu Dunaju było w rękach radzieckich; Moskwa uczciła jego zdobycie salwami artyleryjskimi. Petržalka po drugiej stronie rzeki, formalnie wciąż część Rzeszy, została zajęta 4–5 kwietnia przez oddziały 46 Armii nacierającej prawym brzegiem Dunaju w ramach operacji wiedeńskiej. Wkrótce wróciła do Czechosłowacji.

Straty obu stron w samych walkach o Bratysławę są trudne do wyodrębnienia z bilansu całej operacji, w której według słowackich opracowań zginęło blisko 17 tysięcy żołnierzy radzieckich. Na wzgórzu nad miastem pochowano później poległych w walkach o Bratysławę i okolice; w latach 1957–1960 powstał tam pomnik i cmentarz wojenny Slavín, według danych pomnika miejsce spoczynku 6845 żołnierzy. Podobnie jak w innych zajmowanych miastach, wkroczeniu Armii Czerwonej towarzyszyły rabunki i gwałty na kobietach; ich skali nie sposób ustalić, a temat przez dziesięciolecia komunistycznych rządów był przemilczany.

Odrodzenie Czechosłowacji

Upadek Bratysławy zbiegł się w czasie z narodzinami nowych władz czechosłowackich. Prezydent Edvard Beneš, który od 1940 roku kierował z Londynu rządem na uchodźstwie, przyjechał przez Moskwę do wyzwolonych Koszyc. Tam 4 kwietnia, w dniu zajęcia Bratysławy, powołał rząd Frontu Narodowego Czechów i Słowaków z Zdeňkiem Fierlingerem na czele, a następnego dnia ogłoszono jego program koszycki, uzgodniony wcześniej w Moskwie. Program uznawał Słowaków za odrębny naród, a Słowacką Radę Narodową, wyłonioną w czasie powstania, za ich reprezentację, zapowiadał ukaranie kolaborantów, nacjonalizację części przemysłu i ścisły sojusz ze Związkiem Radzieckim. Odbierał też obywatelstwo większości Niemców i Węgrów, co otwierało drogę do powojennych wysiedleń. Komuniści, którzy objęli w rządzie kluczowe resorty, zyskali w ten sposób silną pozycję wyjściową.

Słowacka Rada Narodowa wkrótce przeniosła się do Bratysławy, która na kilka tygodni stała się także siedzibą części władz państwowych; 10 maja rząd wyjechał stamtąd do wyzwolonej Pragi. W ten sposób sześcioletni epizod niepodległej, a w rzeczywistości podporządkowanej Hitlerowi Słowacji dobiegł końca. W odrodzonej republice rozpoczęło się rozliczanie przywódców państwa Tisy, a pamięć o nim – i o słowackim powstaniu narodowym – na dziesięciolecia podzieliła słowackie społeczeństwo.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Bratysławy było jednym z wielu sukcesów Armii Czerwonej na południowym skrzydle frontu wschodniego wiosną 1945 roku. Kilka dni wcześniej wojska 3 Frontu Ukraińskiego wkroczyły do Austrii, a 2 kwietnia rozpoczęła się bitwa o Wiedeń. Opanowanie miasta i przepraw na Dunaju osłoniło północne skrzydło natarcia na austriacką stolicę i otworzyło drogę na zachód. Już 5 kwietnia oddziały 7 Armii Gwardii sforsowały graniczną Morawę , a na Morawach jeszcze przez kilka tygodni toczyły się ciężkie walki o Lanžhot, Hodonín i Brno. Operacja bratysławsko-brneńska zakończyła się dopiero 5 maja, w przededniu ostatniej ofensywy wojny w Europie – operacji praskiej.

Dla Słowaków 4 kwietnia 1945 roku stał się datą graniczną: końcem państwa stworzonego pod niemiecką opieką i początkiem odbudowy wspólnej republiki z Czechami. Jak w całej Europie Środkowej, wyzwolenie spod władzy III Rzeszy oznaczało jednak zarazem wejście w strefę wpływów Związku Radzieckiego, co w pełni ujawniło się po komunistycznym przewrocie w Pradze w lutym 1948 roku.