Operacja Aberdeen

5 czerwca 1942 roku o 2.50 nad ranem brytyjska 8 Armia gen. por. Neila Ritchiego rozpoczęła operację „Aberdeen” – natarcie, które miało zniszczyć niemieckie i włoskie dywizje pancerne gen. płk. Erwina Rommla, okopane od tygodnia w Kotle na tyłach linii Gazali. Do wieczora natarcie załamało się w ogniu niemieckiej artylerii i dział przeciwpancernych, a popołudniowy kontratak Rommla rozproszył sztaby dwóch brytyjskich dywizji. 6 czerwca wojska Osi zniszczyły pozostawione w Kotle bataliony indyjskie i cztery pułki artylerii. Była to rozstrzygająca chwila bitwy pod Gazalą: od tej pory inicjatywa należała do Rommla.

Plan

Gdy 1 czerwca padło pudło 150 Brygady pod Sidi Muftah, Rommel miał już pewną drogę zaopatrzenia przez brytyjskie pola minowe, a jego siły pancerne stały w Kotle frontem na wschód, osłonięte zaporą dział przeciwpancernych. Gen. Claude Auchinleck, naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie, od tygodni naciskany przez Londyn, by bić się w Libii, wciąż proponował śmiałe uderzenie z północnego odcinka linii na zachód, ku Bir Temrad. Ritchie i jego dowódcy korpusów uważali, że nie zdołają jednocześnie trzymać w szachu niemieckich czołgów, i rano 3 czerwca postanowili najpierw zniszczyć przeciwnika w samym Kotle.

Plan przewidywał dwie fazy. W pierwszej 10 Brygada Indyjska bryg. Charlesa Bouchera z 5 Dywizji Indyjskiej gen. mjr. Harolda Briggsa miała w nocy, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, wbić się klinem w niemiecką zaporę przeciwpancerną od wschodu, w rejonie grzbietu Dahar el Aslagh. Jednocześnie od północy 32 Brygada Czołgów Armii z XIII Korpusu gen. por. Williama Gotta, z batalionem 7 Green Howards, miała zdobyć grzbiet Sidra. W drugiej fazie 7 Dywizja Pancerna gen. mjr. Franka Messervy’ego, z 22 Brygadą Pancerną i 9 Brygadą Indyjską, miała przejść przez wyłom, zniszczyć siły Osi w Kotle i zamknąć za nimi przejścia przez miny.

Brytyjska historia oficjalna zwraca uwagę na system dowodzenia. Nikt poniżej dowódcy armii nie odpowiadał za skoordynowanie natarć z północy i ze wschodu. Na odcinku XXX Korpusu jego dowódca, gen. por. Willoughby Norrie, przekazał dowodzenie kolejno Briggsowi i Messervy’emu, którzy uzgadniali swoje części planu, jak umieli; ich wysunięte stanowiska dowodzenia stały obok siebie pod Bir el Harmat. Rozkazy zastrzegały, że w razie walki pancernej piechota ma bronić się sama i nie krępować ruchów 22 Brygady Pancernej, której pierwszym zadaniem było niszczenie czołgów przeciwnika.

5 czerwca: uderzenie w próżnię

Natarcie ruszyło przy świetle księżyca. Bataliony 10 Brygady Indyjskiej, wspierane czołgami 4 pułku Royal Tank Regiment, osiągnęły cele prawie bez strat. Za nimi podeszły pułki artylerii polowej, a batalion West Yorkshire z 9 Brygady zajął wyznaczony odcinek grzbietu Aslagh. Łatwy początek miał jednak złą przyczynę. Niemieckie stanowiska leżały dalej na zachód, niż sądzili Brytyjczycy, i z powodu błędu w ustaleniu ich położenia nawała artyleryjska spadła na pustą pustynię. Zapora przeciwpancerna pozostała nietknięta.

Gdy o świcie 22 Brygada Pancerna, licząca 156 czołgów – amerykańskich Grantów, Stuartów i Crusaderów – ruszyła dalej na zachód, jej czołowy pułk po kilku kilometrach wpadł pod skupiony ogień większości niemieckiej artylerii. Brygada zatrzymała się i skręciła na północ. Batalion Highland Light Infantry, który stracił część zdobytego terenu w lokalnym przeciwnatarciu, został w południe zaatakowany przez niemieckie czołgi, zapewne z 8 pułku pancernego. 22 Brygada, która zrozumiała rozkazy tak, że nie odpowiada za piechotę, nie przyszła mu z pomocą, i Szkoci zostali odrzuceni. Odsłonięty batalion West Yorkshire trzeba było wycofać.

Jeszcze gorzej poszło na północy. 32 Brygada Czołgów Armii zaatakowała grzbiet Sidra o świcie i dostała się pod silny ogień dział przeciwpancernych, a potem weszła na nieznane pole minowe. Natarcie odwołano, ale według brytyjskiej historii oficjalnej z około 70 czołgów piechoty, które poszły do ataku, stracono około 50.

Niemcy zawdzięczali sukces przede wszystkim współdziałaniu czołgów, artylerii i dział przeciwpancernych. Rommel ustawił przed czołgami ścianę armat: przeciwpancernych 5 cm PaK 38, a na kluczowych odcinkach także przeciwlotniczych 8,8 cm Flak 18, używanych do strzelania do czołgów. Brytyjskie czołgi, nacierające bez dostatecznego wsparcia piechoty i artylerii, ginęły na ich przedpolu, zanim zdołały dosięgnąć dział, a niemieckie czołgi kontratakowały dopiero, gdy natarcie się załamało. Brytyjskie lotnictwo nie mogło pomóc: wojska lądowe nie potrafiły wyznaczyć wyraźnej linii bombardowania, więc wiele próśb o wsparcie odrzucono.

Kontratak Rommla

Wczesnym popołudniem Rommel uznał, że jego północne skrzydło jest bezpieczne, i przeszedł do kontrataku. Często pisze się, że uderzył na pozycję Knightsbridge dywizjami „Ariete” i 21 Pancerną. W rzeczywistości „Ariete” i 21 Dywizja Pancerna natarły na wschód, ku Bir el Harmat, a w stronę Knightsbridge poszła od południa część 15 Dywizji Pancernej, przez przejście w polu minowym na południowy zachód od Bir el Harmat. Ta grupa rozbiła najpierw batalion Duke of Cornwall’s Light Infantry, który dwa dni wcześniej przybył z Iraku i rzucono go jako osłonę skrzydła, a potem, wraz z oddziałami spod Bir Hakeim i z samym Rommlem, rozproszyła wysunięte stanowiska dowodzenia 7 Dywizji Pancernej i 5 Dywizji Indyjskiej, sztab 9 Brygady Indyjskiej z dwoma jej batalionami i sztab 10 Brygady.

Łączność i dowodzenie załamały się całkowicie. Sztab Messervy’ego schronił się w pudle Knightsbridge, sztab Briggsa w El Adem. 22 Brygada Pancerna, atakowana przez 15 Dywizję Pancerną, wycofała się na wschód od drogi Trigh Bir Hakeim, tracąc w ciągu dnia około 60 czołgów. Wysłana jako posiłek 2 Brygada Pancerna otrzymywała od 7 Dywizji rozkazy, które się nawzajem znosiły. Ritchie dopiero koło północy zrozumiał, że silne uderzenie odrzuciło 5 Dywizję Indyjską, ale wciąż liczył, że zyska czas na reorganizację czołgów.

6 czerwca: zagłada w Kotle

W Kotle, w rejonie punktu oznaczonego na mapach B 180, zostały bez osłony pancernej oddziały, które w nocy tak łatwo doszły do celu: 4 batalion 10 pułku Beludżów, 2 batalion 4 pułku Gurkhów, 3 batalion 9 pułku Dżatów, 50 batalion rozpoznawczy oraz 4, 28 i 157 pułk artylerii polowej i 107 pułk Królewskiej Konnej Artylerii. 6 czerwca Niemcy i Włosi zaatakowali je po kolei. Najpierw padli Beludżowie, po południu Gurkhowie, a do wieczora batalion rozpoznawczy i cała artyleria. Brytyjska historia oficjalna nazwała ten dzień zarazem wspaniałą i tragiczną kartą dziejów Królewskiej Artylerii: kanonierzy strzelali do końca i ginęli przy działach. Z batalionów piechoty na wschód przedarły się tylko pojedyncze pododdziały i żołnierze. Bryg. Boucher dostał się do niewoli, a 10 Brygada Indyjska praktycznie przestała istnieć.

Pomoc nie nadeszła. Messervy otrzymał wreszcie jedyne dowództwo i 2 oraz 4 Brygadę Pancerną, ale w panującym chaosie nie zdołał wprowadzić ich do walki. Lotnictwo Air Vice-Marshala Arthura Coninghama, wciąż bez wyraźnej linii bombardowania i przy niskich chmurach, atakowało tylko kolumny na skraju pola bitwy. Brytyjczycy stracili w dwa dni kilka tysięcy żołnierzy, w dużej części wziętych do niewoli, i ponad sto czołgów – same 22 i 32 Brygada straciły 5 czerwca według brytyjskiej historii oficjalnej około 110 wozów. Dokładne liczby ludzi różnią się w zależności od źródła, a dane Rommla, jak zwykle u strony zwycięskiej, są wyższe niż brytyjskie.

Miejsce w wojnie

Historyk oficjalny podsumował „Aberdeen” surowo: Rommel trafnie ocenił, ilu sił potrzebuje do utrzymania Kotła, czekał, aż Brytyjczycy się wykrwawią, i błyskawicznie wykorzystał chwilę, gdy ich plan się posypał. System dowodzenia 8 Armii był zbyt skomplikowany, by poradzić sobie z niespodzianką, i nie mógł się równać z osobistym kierownictwem dowódcy niemieckiego, a ciężar spadł na dowódców dywizji, co sprawiło, że zmarnowano wielu dobrych żołnierzy. Przeciwnik – jak odnotowano – wyrażał podziw dla odwagi brytyjskich i indyjskich oddziałów.

Po klęsce w Kotle 8 Armia nie miała już siły, by odebrać Rommlowi inicjatywę. Rommel zwrócił się z całą mocą przeciw Wolnym Francuzom w Bir Hakeim, którzy wycofali się w nocy z 10 na 11 czerwca, a 12 i 13 czerwca rozbił resztę brytyjskich brygad pancernych pod Knightsbridge. 14 czerwca Ritchie zaczął wycofywać wojska z linii Gazali, a 21 czerwca skapitulował Tobruk. Wnioski z „Aberdeen” – potrzebę skupienia artylerii, nocnego włamania piechoty, jednego dowódcy i ścisłego współdziałania czołgów z piechotą – 8 Armia zaczęła wcielać w życie dopiero latem i jesienią 1942 roku pod El Alamein.