Kocioł pod Gazalą

31 maja 1942 roku, pięć dni po rozpoczęciu bitwy pod Gazalą, niemieckie i włoskie dywizje pancerne gen. płk. Erwina Rommla stały w płytkim zagłębieniu pustyni na tyłach brytyjskiej linii Gazali, oparte plecami o brytyjskie pola minowe. Brytyjczycy nazwali to miejsce „Kotłem” (the Cauldron), Niemcy – „Wurstkessel”. Tego dnia wojska Osi, które już wcześniej przebiły przez miny przejścia dla kolumn zaopatrzenia, natarły na jedyną przeszkodę, jaka je jeszcze dzieliła od własnych tyłów: pudło brytyjskiej 150 Brygady pod Sidi Muftah. Bitwa, która dla Rommla zaczęła się od niepowodzenia, zaczynała się odwracać na jego korzyść.

Odcięci za polami minowymi

Obejście Bir Hakeim w nocy 26/27 maja zaprowadziło siły ruchome Osi na tyły 8 Armii, ale ich nie zniszczyło. Po walkach 27 maja z brytyjskimi brygadami pancernymi, w których po raz pierwszy wystąpiły amerykańskie czołgi Grant, Rommel stracił znaczną część czołgów, a jego dywizje były rozrzucone między Bir Hakeim, Knightsbridge a El Adem. Drogą wokół Bir Hakeim, długą i atakowaną przez brytyjskie kolumny i lotnictwo, paliwo i amunicja docierały z trudem. Francuskie pudło gen. Marie Pierre’a Kœniga pod Bir Hakeim trzymało się, a krótsza droga, prosto przez linię brytyjską, prowadziła przez pola minowe.

28 maja był dla Osi najgorszy. 21 Dywizja Pancerna poszła na północ, ku skarpie nad nadmorską szosą, ale 15 Dywizja Pancerna stanęła bez paliwa, włoska „Ariete” walczyła z brytyjskimi czołgami pod Bir el Harmat, a 90 Dywizję Lekką odepchnięto spod El Adem. Rommel na pewien czas stracił łączność ze swoim sztabem. W nocy na 29 maja osobiście poprowadził kolumny zaopatrzenia przez przejście, które włoskie dywizje „Ariete” i „Trieste” utrzymywały na północ od Bir Hakeim, i rano paliwo i amunicja dotarły do Afrika Korps.

29 maja: Crüwell w niewoli, Rommel nie idzie na Bir Hakeim

W kalendariach pod 29 maja można przeczytać, że Rommel zwrócił się przeciw Bir Hakeim, by po jego zdobyciu pójść na północ i zniszczyć umocnienia linii Gazali. Taki był ogólny zamysł, ale nie wydarzenia tego dnia. 29 maja Afrika Korps, wyczerpany i wciąż bez pewnego zaopatrzenia, stoczył w burzy piaskowej ciężką walkę z brytyjską 2 i 22 Brygadą Pancerną na wschód od pól minowych, w rejonie, który od tej pory nazywano Kotłem. Na Bir Hakeim Rommel skierował 90 Dywizję Lekką i „Trieste” dopiero w nocy z 1 na 2 czerwca, po rozbiciu 150 Brygady, a francuska pozycja padła 10–11 czerwca.

Tego samego dnia strona niemiecka straciła dowódcę grupy, która atakowała linię od czoła. Gen. Ludwig Crüwell poleciał samolotem Fieseler Storch nad pozycje, które uważał za włoskie, i trafił nad brytyjskie pudło 150 Brygady. Według jednych relacji maszyna została zestrzelona, według innych pilot wylądował, myląc swoich z przeciwnikiem. Crüwell trafił do niewoli. Jego grupę tymczasowo objął przebywający akurat w Afryce feldmarsz. Albert Kesselring, który – jak wspominał – podporządkował się w ten sposób rozkazom Rommla, choć formalnie był od niego wyższy rangą.

Wieczorem 29 maja Rommel postanowił przejść do obrony. Następnego dnia Afrika Korps cofnął się na zachód, pod same pola minowe, i ustawił front ku wschodowi, wzmocniony ścianą dział przeciwpancernych, w tym przeciwlotniczych 88 mm. Z zachodu włoskie oddziały X Korpusu i saperzy oczyszczali dwa przejścia przez miny: na drodze Trigh el Abd i na Trigh Capuzzo, po obu stronach pudła 150 Brygady. Pola minowe, które miały chronić Brytyjczyków, zaczęły teraz osłaniać tyły Rommla.

30–31 maja: atak na 150 Brygadę

Rommel nie wiedział przed bitwą o tym pudle. Pozycję pod Sidi Muftah, nazywaną przez Niemców Got el Ualeb, trzymała 150 Brygada z 50 Dywizji (Northumbryjskiej) bryg. C. W. Haydona: batalion East Yorkshire i dwa bataliony Green Howards z artylerią, saperami i częścią 1 Brygady Czołgów Armii, około trzydziestoma czołgami piechoty. Od najbliższych sąsiadów dzieliło ją kilkanaście kilometrów na północ i ponad dwadzieścia na południe. 28 maja Haydon ściągnął swój południowy batalion i przygotował obronę okrężną.

30 maja pierwszy atak oddziałów Afrika Korps został odparty. Po południu Rommel sam rozpoznał pozycję i wyznaczył do natarcia oddziały Afrika Korps, 90 Dywizji Lekkiej i włoskiej „Trieste”. 31 maja ruszyły rano. Rommel wspominał, że jego oddziały posuwały się krok po kroku wobec wyjątkowo twardego oporu, a niemieckie meldunki określały obronę jako umiejętną i upartą. Wieczorem wojska Osi wdarły się w pozycję, ale jej nie zdobyły. Rommel w pewnej chwili sam poprowadził do ataku pluton grenadierów pancernych.

Brytyjczycy patrzyli na to bezczynnie. 150 Brygada przez trzy doby broniła się bez pomocy. W sztabie 8 Armii przez kilka dni panowało przekonanie, że Rommel jest w potrzasku i że cofnięcie się Afrika Korps pod pola minowe oznacza początek odwrotu. Gen. Claude Auchinleck, opierając się na zawyżonych meldunkach o niemieckich stratach w czołgach, naciskał na gen. por. Neila Ritchiego, by uderzył wzdłuż wybrzeża na tyły przeciwnika. Ritchie, bardziej zaniepokojony o Tobruk, umacniał pudła na tyłach i przygotowywał natarcie na Kocioł, ale do 1 czerwca nie podjął żadnej skoordynowanej próby odsieczy. Brytyjskie brygady pancerne – część z nich miała Granty – atakowały pozycje w Kotle osobno i ponosiły straty od ognia przeciwpancernego.

1 czerwca: koniec 150 Brygady

Pod 31 maja sytuację opisuje się zwykle trafnie: natarcie Rommla utknęło daleko przed Tobrukiem dzięki oporowi brytyjskiej 1 i 7 Dywizji Pancernej, a Rommel przebił przez pola minowe dwa przejścia po obu stronach pozycji 150 Brygady, skracając drogę zaopatrzenia, okrążając brygadę i zamieniając brytyjskie miny w swoją osłonę. Nie zakończył jednak gromadzenia sił 31 maja; walka o pudło trwała jeszcze dzień.

1 czerwca, po nalotach bombowców nurkujących Ju 87 i z udziałem 21 Dywizji Pancernej, natarcie ruszyło ponownie. Wczesnym popołudniem obrona została rozbita, bryg. Haydon zginął, a ocaleli trafili do niewoli. Rommel podawał, że wziął około 3 tysięcy jeńców i zniszczył lub zdobył 101 czołgów i samochodów pancernych oraz 124 działa. Brygada nie została już odtworzona.

Miejsce w wojnie

Kocioł pod Gazalą był punktem zwrotnym bitwy. Rommel, który 28 maja był bliski klęski, zamienił niebezpieczne położenie za liniami przeciwnika w silną pozycję obronną z pewną drogą zaopatrzenia, a 8 Armia straciła kilka dni na pojedyncze ataki i wahanie. 5 czerwca brytyjskie przeciwnatarcie na Kocioł, nazwane operacją „Aberdeen”, załamało się w ogniu niemieckich dział przeciwpancernych, a kontrnatarcie Rommla rozbiło sztaby dwóch dywizji i zniszczyło kilka batalionów piechoty i pułków artylerii. Uwolniony od zagrożenia na tyłach, Rommel zwrócił się przeciw Bir Hakeim, które Wolni Francuzi opuścili w nocy z 10 na 11 czerwca, a 12–13 czerwca pod Knightsbridge rozbił brytyjskie brygady pancerne. 21 czerwca zdobył Tobruk.

Kocioł stał się w brytyjskiej historii wojskowej przykładem rozpraszania sił: liczniejsza 8 Armia, z nowymi czołgami i działami, pozwoliła przeciwnikowi odbudować się na swoich tyłach i niszczyć swoje brygady jedna po drugiej. Klęska pod Gazalą kosztowała Ritchiego dowództwo w czerwcu, a w sierpniu odejść musiał także Auchinleck, choć to on w lipcu zatrzymał Rommla pod El Alamein.