Claude Auchinleck

Claude Auchinleck, w armii nazywany po prostu „the Auk”, był żołnierzem armii indyjskiej, który w najtrudniejszym okresie wojny w Afryce Północnej dowodził wojskami brytyjskimi na Bliskim Wschodzie. W czerwcu 1941 roku Winston Churchill zamienił go stanowiskami z gen. Archibaldem Wavellem. W listopadzie 1941 roku Auchinleck rozpoczął ofensywę, która przyniosła odsiecz Tobrukowi, a latem 1942 roku, po klęsce pod Gazalą, osobiście objął dowództwo 8 Armii i zatrzymał Erwina Rommla pod El Alamein, w odległości około stu kilometrów od Aleksandrii. Mimo to Churchill odwołał go w sierpniu 1942 roku, a laury za zwycięstwo w Afryce zebrał jego następca. Auchinleck wrócił do Indii, gdzie jako naczelny dowódca zbudował zaplecze dla zwycięskiej kampanii w Birmie, a potem musiał podzielić armię, z którą był związany przez całe życie, między Indie i Pakistan.

Młodość i armia indyjska

Claude John Eyre Auchinleck urodził się 21 czerwca 1884 roku w Aldershot, w rodzinie protestanckiej, wywodzącej się z Ulsteru. Jego ojciec, pułkownik artylerii konnej, służył w Indiach i rodzina towarzyszyła mu w Bangalore. Zmarł w 1892 roku, zostawiając rodzinę w skromnych warunkach. Chłopiec uczył się dzięki stypendiom, najpierw w Wellington College, potem w Królewskim Kolegium Wojskowym w Sandhurst. W styczniu 1903 roku otrzymał stopień podporucznika armii indyjskiej, a w 1904 roku trafił do 62 Pułku Pendżabskiego. Szybko nauczył się kilku języków Indii i rozmawiał ze swoimi żołnierzami bez tłumacza. Z armią indyjską związał się na całe życie i do końca uważał ją za swój dom. Dwa lata spędził w Tybecie i Sikkimie.

I wojna światowa

Po wybuchu wojny 62 Pułk Pendżabski skierowano na Bliski Wschód. W lutym 1915 roku Auchinleck walczył z Turkami w obronie Kanału Sueskiego pod Ismailią, w lipcu tegoż roku pułk przerzucono do Adenu, a pod koniec 1915 roku do Mezopotamii. W kampanii mezopotamskiej brał udział w nieudanych natarciach na odsiecz okrążonej w Kut armii gen. Townshenda w 1916 roku i był jednym z niewielu brytyjskich oficerów pułku, którzy je przeżyli. W 1917 roku dowodził już batalionem w drugiej bitwie o Kut i przy zdobyciu Bagdadu. Otrzymał Order Wybitnej Służby, w 1918 roku awansował na majora, a w 1919 roku, po walkach w Kurdystanie, na podpułkownika. Wyniósł z wojny doświadczenie kampanii, w której brytyjskie wojska cierpiały przede wszystkim z powodu złego zaopatrzenia i opieki medycznej. Tej lekcji nie zapomniał.

Między wojnami

W latach 1920–1921 Auchinleck ukończył szkołę sztabową w Kwecie, krytykując ją za zbyt teoretyczny program. W 1921 roku ożenił się z Jessie Stewart, młodszą od niego o szesnaście lat córką armatora, urodzoną w Stanach Zjednoczonych. W 1927 roku ukończył Imperialną Akademię Obrony w Londynie, w 1929 roku objął dowództwo batalionu swojego pułku, a w latach 1930–1933 wykładał w Kwecie. W 1933 roku dowodził brygadą w Peszawarze i prowadził operacje przeciw plemionom Mohmandów na pograniczu północno-zachodnim, a w 1935 roku drugą kampanię mohmandzką, po której awansował na generała majora. W 1936 roku został zastępcą szefa sztabu generalnego w Delhi, a w 1938 roku przewodniczył komisji, która opracowała plan modernizacji armii indyjskiej. Jej zalecenia stały się podstawą reform, dzięki którym armia ta, licząca w 1939 roku niespełna dwieście tysięcy żołnierzy, rozrosła się w czasie wojny do ponad dwóch milionów – była to największa ochotnicza armia w historii.

Narwik i Anglia (1940)

Po wybuchu II wojny światowej Auchinleck objął dowództwo 3 Dywizji Indyjskiej, ale w styczniu 1940 roku wezwano go do Wielkiej Brytanii, gdzie dowodził IV Korpusem. W maju 1940 roku wysłano go do północnej Norwegii. 13 maja objął dowództwo alianckich wojsk lądowych pod Narwikiem, ale już kilka dni później Londyn zaczął się skłaniać ku ewakuacji, a 24 maja postanowiono opuścić Norwegię. Auchinleck przeprowadził ewakuację na początku czerwca, już po zdobyciu miasta. Churchill zapamiętał z tego okresu, że generał wydawał mu się zbyt ostrożny i zbyt przywiązany do „minimalnych wymagań”.

Latem 1940 roku, w czasie, gdy spodziewano się niemieckiej inwazji na Anglię, Auchinleck dowodził krótko V Korpusem, a potem całym Dowództwem Południowym, odpowiedzialnym za obronę południowego wybrzeża. Jego podwładnym był wtedy gen. Bernard Montgomery, który nie znosił oficerów armii indyjskiej. „Nie przypominam sobie, żebyśmy w czymkolwiek się zgodzili” – pisał później Montgomery. W grudniu 1940 roku Auchinleck awansował na generała i otrzymał nominację na naczelnego dowódcę w Indiach, którą objął w styczniu 1941 roku.

Indie i Irak (1941)

Na nowym stanowisku Auchinleck szybko pokazał inicjatywę. Gdy 1 kwietnia 1941 roku w Bagdadzie władzę przejęli proniemieccy oficerowie z Raszidem Alim al-Kilanim, Wavell, zajęty Libią i Grecją, nie miał wojsk dla Iraku. Auchinleck od razu zaproponował wysłanie brygady, która miała właśnie płynąć z Karaczi na Malaje, i przerzut piechoty drogą powietrzną. 18 kwietnia indyjska brygada wylądowała w Basrze, a w wojnie brytyjsko-irackiej Auchinleck konsekwentnie popierał zdecydowane działanie. Churchill zapamiętał tę gotowość i po klęsce operacji „Battleaxe” w czerwcu 1941 roku postanowił, że Auchinleck zastąpi Wavella na Bliskim Wschodzie.

Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie

5 lipca 1941 roku Auchinleck objął w Kairze dowództwo obszaru od Libii po Irak i od Syrii po Afrykę Wschodnią. Kilka dni później zakończyła się kampania w Syrii i Libanie. Od początku pozostawał pod presją Churchilla, który domagał się szybkiej ofensywy na pustyni, póki Niemcy walczyli w Rosji. Auchinleck uważał, że najpierw trzeba zabezpieczyć tyły i wyszkolić nowe dywizje, i w lipcu poleciał do Londynu, by przekonać premiera i szefów sztabów. Postawił na swoim: ofensywa miała ruszyć dopiero jesienią. W sierpniu, na żądanie rządu Australii, zaczęto wymieniać wyczerpany garnizon Tobruku. Jako pierwsza przypłynęła do twierdzy polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego. Polski rząd na uchodźstwie odznaczył później Auchinlecka Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

18 listopada 1941 roku nowo utworzona 8 Armia gen. Alana Cunninghama rozpoczęła operację „Crusader”. Po kilku dniach brytyjskie brygady pancerne zostały rozbite pod Sidi Rezegh, a Cunningham zaczął rozważać przerwanie ofensywy. 23 listopada Auchinleck przyleciał do jego kwatery i kazał walczyć dalej, a gdy Rommel ruszył rajdem ku granicy egipskiej, nie dał się wytrącić z równowagi. 26 listopada zastąpił Cunninghama swoim zastępcą szefa sztabu, gen. mjr. Neilem Ritchiem. Brytyjski historyk Basil Liddell Hart uznał, że to właśnie „interwencja i stanowczość Auchinlecka wydobyły zwycięstwo z klęski”. Tobruk został uwolniony, a Rommel do początku stycznia 1942 roku wycofał się do El Agheila, na granicę Trypolitanii.

Gazala i El Alamein

Sukces okazał się nietrwały. Auchinleck przecenił wyczerpanie przeciwnika i jeszcze 12 stycznia 1942 roku pisał, że siły Osi są „mocno przyciśnięte”. Kilka dni później Rommel, wzmocniony dostawami, uderzył na rozproszone wojska brytyjskie i do początku lutego odepchnął je, odbierając po drodze Bengazi, aż na linię Gazali, na zachód od Tobruku. Tam front zastygł na cztery miesiące. 26 maja 1942 roku Rommel rozpoczął bitwę pod Gazalą. Auchinleck z Kairu podsuwał Ritchiemu rady, ale nie przejął dowództwa, a 8 Armia, źle rozmieszczona i dowodzona, poniosła ciężką klęskę. 21 czerwca 1942 roku, w 58. urodziny Auchinlecka, Niemcy zdobyli Tobruk, biorąc ponad 30 tysięcy jeńców.

25 czerwca wieczorem Auchinleck osobiście objął dowództwo 8 Armii. Porzucił plan obrony pod Marsa Matruh, uznając, że armię trzeba zachować w ruchu, i wycofał ją na pozycję pod El Alamein, między morzem a depresją Kattara. W lipcowej pierwszej bitwie pod El Alamein zatrzymał wyczerpane wojska Rommla. Sam Rommel pisał, że Auchinleck dowodził „z bardzo dużą umiejętnością” i lepiej niż Ritchie, i że zachowywał zimną krew, nie dając się zmusić do rozwiązań połowicznych. Kolejne brytyjskie kontrnatarcia w lipcu, źle przygotowane i niezgrane, przyniosły jednak tylko ciężkie straty. Krytykowano też jego dobór współpracowników, zwłaszcza zaufanie do kontrowersyjnego gen. mjr. Erica Dorman-Smitha. Dowódcy z dominiów, jak Australijczyk Leslie Morshead, sprzeciwiali się dzieleniu ich dywizji na luźne grupy bojowe.

Odwołanie

Na początku sierpnia 1942 roku Churchill i szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke przylecieli do Kairu. Uznali, że Auchinleck stracił zaufanie podwładnych i nie jest w stanie szybko wznowić ofensywy. 8 sierpnia Churchill zawiadomił go o odwołaniu i zaproponował mu nowe Dowództwo Persji i Iraku. Auchinleck odmówił, uważając wydzielenie tego obszaru za strategicznie błędne. 15 sierpnia dowództwo na Bliskim Wschodzie objął gen. Harold Alexander, a 8 Armię – Montgomery. Brooke, który miał do Auchinlecka wiele zastrzeżeń, zapisał w dzienniku, że mógł on być „jednym z najlepszych dowódców”, ale nie umiał dobierać ludzi. Montgomery przypisywał sobie później ocalenie Egiptu i twierdził, że Auchinleck szykował dalszy odwrót, co wielu historyków uważa za niesprawiedliwe: obrona, na której Montgomery wygrał w sierpniu i październiku 1942 roku, opierała się na pozycjach i doświadczeniach z lipca.

Znów w Indiach (1943–1947)

Prawie rok Auchinleck pozostawał bez przydziału. W czerwcu 1943 roku, gdy Wavell został wicekrólem, Auchinleck ponownie objął stanowisko naczelnego dowódcy w Indiach. Prowadzenie wojny z Japonią przejęło wkrótce Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej lorda Louisa Mountbattena, ale na Auchinlecku spoczywały szkolenie, zaopatrzenie i drogi komunikacyjne dla wojsk walczących w Birmie. Dowódca 14 Armii gen. William Slim pisał, że bez niego i bez armii indyjskiej jego wojska „nie mogłyby istnieć, a co dopiero zwyciężyć”. W 1944 roku żona Auchinlecka odeszła od niego do marszałka lotnictwa Richarda Peirse’a, a w 1946 roku małżeństwo rozwiązano.

Po wojnie Auchinleck przeżywał rozpad armii, którą budował. Pod koniec 1945 roku proces oficerów Indyjskiej Armii Narodowej, którzy walczyli po stronie Japonii, wywołał w Indiach falę protestów, a nastroje udzieliły się także żołnierzom. Auchinleck, z obawy o lojalność armii, złagodził zasądzone wyroki. 1 czerwca 1946 roku został marszałkiem polnym. W 1947 roku, sprzeciwiając się podziałowi, przygotowywał mimo to rozdział armii między Indie i Pakistan. Od 15 sierpnia 1947 roku był najwyższym dowódcą wszystkich wojsk brytyjskich w obu nowych państwach, w czasie krwawych zamieszek, w których zginęły setki tysięcy ludzi. Jego kwaterę zlikwidowano pod koniec listopada 1947 roku, a 1 grudnia opuścił Indie. Odmówił przyjęcia tytułu parowskiego, by nie łączono go z polityką podziału, którą uważał za niehonorową.

Ostatnie lata

Na emeryturze Auchinleck mieszkał w Londynie, zajmował się działalnością charytatywną i malował akwarele. Od 1960 roku mieszkał w Beccles w Suffolk, a w wieku 84 lat przeniósł się do Marrakeszu, gdzie zmarł 23 marca 1981 roku, w wieku 96 lat. Pochowano go na cmentarzu wojennym Wspólnoty Narodów w Casablance.

Znaczenie

Auchinleck należał do pokolenia brytyjskich generałów, którzy przyjmowali na siebie ciężar wojny w latach, gdy Wielka Brytania miała za mało wojsk, czołgów i samolotów, a premier domagał się szybkich zwycięstw. Jego bilans jest niejednoznaczny. Był odważny w chwilach kryzysu – pod Sidi Rezegh w listopadzie 1941 roku i pod El Alamein w lipcu 1942 roku jego decyzje uratowały 8 Armię – ale źle dobierał podwładnych, zbyt długo pozostawiał Ritchiego na stanowisku, którego ten nie udźwignął, i przeceniał słabość przeciwnika. Wielu historyków uważa dziś, że to on zatrzymał marsz Rommla na Kanał Sueski, a Montgomery zebrał owoce jego pracy. Dla Indii był postacią szczególną: brytyjskim oficerem, który kochał żołnierzy armii indyjskiej i jako ostatni dowodził nią przed jej podziałem.