Bitwa pod Gazalą

Bitwa pod Gazalą była największym zwycięstwem gen. płk. Erwina Rommla i jedną z najcięższych klęsk armii brytyjskiej w II wojnie światowej. Przez cztery miesiące, od lutego do maja 1942 roku, brytyjska 8 Armia i niemiecko-włoska Armia Pancerna „Afryka” stały naprzeciw siebie na linii Gazali, około 60 km na zachód od Tobruku. Obie strony szykowały się do natarcia. Rommel był gotów pierwszy. Wieczorem 26 maja jego dywizje szybkie ruszyły w nocny marsz wokół południowego krańca brytyjskich pozycji, pod Bir al-Hakim (Bir Hakeim), i rano 27 maja uderzyły na tyły 8 Armii.

Plan Rommla zakładał rozbicie brytyjskich dywizji pancernych w ciągu jednego dnia. Nie powiódł się. Afrika Korps, zaskoczony siłą nowych amerykańskich czołgów Grant i oporem Wolnych Francuzów w Bir Hakeim, utknął za brytyjskimi polami minowymi bez paliwa i wody. Brytyjczycy nie potrafili jednak tego wykorzystać. Rommel przebił się przez własne tyły do swoich linii, zniszczył broniącą przejścia 150 Brygadę, odparł spóźnione i źle skoordynowane brytyjskie kontrnatarcie, wziął Bir Hakeim, a 12 i 13 czerwca rozbił resztę brytyjskich brygad pancernych. 8 Armia gen. por. Neila Ritchiego w pośpiechu opuściła linię Gazali, a 21 czerwca, po zaledwie jednym dniu szturmu, skapitulował Tobruk – twierdza, która w 1941 roku wytrzymała osiem miesięcy oblężenia.

Nazwa i daty

W literaturze polskiej bitwa występuje jako bitwa pod Gazalą lub pod Ajn al-Ghazalą, od nadmorskiej osady Ajn al-Ghazala, przy której zaczynała się brytyjska linia obrony. Nazwa jest umowna: walki toczyły się głównie kilkadziesiąt kilometrów dalej na południowy wschód, na pustyni między Bir Hakeim, El Adem i Tobrukiem. Niemcy nazwali całą operację kryptonimem „Theseus” (Tezeusz). „Venezia” było hasłem jednego z wariantów planu – obejścia całej linii od południa – i właśnie ten wariant wykonano, dlatego w literaturze anglojęzycznej cała ofensywa występuje często jako operacja „Venezia” (Unternehmen Venezia). Brytyjczycy nazwali rejon, w którym od 30 maja bronił się Afrika Korps, Kotłem (the Cauldron); Niemcy mówili o nim „Wurstkessel”.

Za początek uznaje się 26 maja 1942 roku, kiedy o 14.00 włoskie korpusy zaatakowały środek linii Gazali, a wieczorem dywizje szybkie ruszyły na południe. Co do tej daty źródła są zgodne. Koniec jest umowny. Większość opracowań kończy bitwę 21 czerwca, w dniu kapitulacji Tobruku. Walki o Tobruk (17–21 czerwca) bywają opisywane jako osobna bitwa, nazywana drugą bitwą o Tobruk, ale były bezpośrednim następstwem klęski pod Gazalą. Późniejszy pościg do Egiptu, walki pod Marsa Matruh i pierwsza bitwa pod El Alamein w lipcu to już osobne rozdziały kampanii.

Tło

Wyścig o zaopatrzenie

Na początku lutego 1942 roku druga ofensywa Rommla odepchnęła 8 Armię z zachodniej Cyrenajki na linię Gazala – Bir Hakeim. Obie strony były wyczerpane i obie wiedziały, że kolejną bitwę wygra ta, która pierwsza zgromadzi paliwo, amunicję i czołgi. O tym decydowało Morze Śródziemne. Od stycznia niemiecka 2 Flota Powietrzna feldmarsz. Alberta Kesselringa bombardowała Maltę z Sycylii tak skutecznie, że wyspa na kilka miesięcy niemal przestała zagrażać konwojom do Libii. Do maja dostawy dla wojsk Osi wynosiły przeciętnie około 60 tysięcy ton miesięcznie, a czołgi i działa przypływały niemal bez strat.

Plan dalszych działań uzgodnili Adolf Hitler i Benito Mussolini na spotkaniu pod Salzburgiem 29–30 kwietnia. Pod koniec maja Rommel miał zaatakować linię Gazali i zdobyć Tobruk, po czym zatrzymać się na granicy egipskiej. Lotnictwo miało wtedy wrócić na Sycylię i wesprzeć desant na Maltę, nazwany przez Niemców operacją „Herkules”, a przez Włochów C3. Dopiero po zdobyciu wyspy przewidywano marsz na Egipt. Formalnie Rommel podlegał gen. armii Ettore Bastico, włoskiemu naczelnemu dowódcy w Libii, i Comando Supremo marsz. Uga Cavallera, w praktyce jednak to on prowadził bitwę.

Po stronie brytyjskiej spór o termin natarcia ciągnął się od lutego. Premier Winston Churchill domagał się ofensywy, która odzyskałaby lotniska Cyrenajki i ulżyła Malcie, i ponaglał naczelnego dowódcę na Bliskim Wschodzie gen. Claude’a Auchinlecka. Ten chciał najpierw uzyskać wyraźną przewagę w czołgach. 10 maja Churchill przesłał mu depeszę, która była w praktyce rozkazem: 8 Armia ma zaatakować tak, by osłonić czerwcowy konwój na Maltę. Auchinleck się podporządkował, ale brytyjska ofensywa nie mogła ruszyć przed czerwcem. Tymczasem odczytywane w Bletchley Park depesze szyfrowane Enigmą dostarczały coraz wyraźniejszych sygnałów, że Rommel uderzy pierwszy, choć nie było wiadomo dokładnie kiedy i którędy.

Linia Gazali

Linia Gazali nie była ciągłym frontem. Ciągnęła się mniej więcej 70 km od wybrzeża w głąb pustyni i składała się z tzw. pudeł (boxes): okrężnych punktów oporu obsadzonych przez brygadę piechoty z artylerią, otoczonych drutem i polami minowymi. Między pudłami leżały rozległe, gęste pola minowe, a pustą przestrzeń dozorowały patrole. Najsilniej obsadzono północ, gdzie biegła nadmorska szosa do Tobruku: tam stała 1 Dywizja Południowoafrykańska gen. mjr. Dana Pienaara, a na południe od niej brytyjska 50 Dywizja (Northumbryjska). Jej 150 Brygada broniła pudła pod Sidi Muftah, około 20 km na północ od Bir Hakeim. Te dwie dywizje tworzyły XIII Korpus gen. por. Williama Gotta.

Na samym południu, w pudle wokół starego fortu i studni w Bir Hakeim, stała od połowy lutego 1 Brygada Wolnych Francuzów gen. bryg. Marie Pierre’a Kœniga – około 3,6 tysiąca ludzi, w tym legioniści 13 Półbrygady Legii Cudzoziemskiej, żołnierze piechoty morskiej oraz bataliony z Afryki Równikowej i Pacyfiku. Za linią główną Brytyjczycy zbudowali kolejne pudła: przy skrzyżowaniu pustynnych dróg zwanym Knightsbridge, pod Acromą, El Adem i Retmą. Za nimi stały w odwodzie dwie dywizje pancerne XXX Korpusu gen. por. Willoughby’ego Norriego: 1 Dywizja gen. mjr. Herberta Lumsdena i 7 Dywizja gen. mjr. Franka Messervy’ego. Tobruku bronił garnizon złożony głównie z 2 Dywizji Południowoafrykańskiej.

Linia miała dwie wady. Była nastawiona na obronę z miejsca, a jej południowy kraniec dało się obejść przez otwartą pustynię. Dywizje pancerne rozstawiono zaś tak, by mogły odpowiedzieć zarówno na uderzenie w środek, jak i na obejście, co w praktyce oznaczało, że brygady pancerne stały daleko od siebie.

Siły i plany

Pod koniec maja 8 Armia liczyła około 110 tysięcy żołnierzy – Brytyjczyków, Południowoafrykańczyków, Hindusów i Wolnych Francuzów – i według różnych zestawień około 850 czołgów. Około 170 z nich stanowiły nowe amerykańskie czołgi średnie M3, w wersji brytyjskiej nazywane Grant, z działem kalibru 75 mm w kadłubie, zdolnym niszczyć niemieckie czołgi z większej niż dotąd odległości i strzelać pociskami burzącymi do dział przeciwpancernych. Resztę stanowiły lekkie amerykańskie Stuarty, brytyjskie Crusadery i wolne czołgi piechoty Valentine i Matilda. Piechota zaczęła dostawać armaty przeciwpancerne kalibru sześciu funtów, wyraźnie skuteczniejsze od dotychczasowych dwufuntówek.

Armia Pancerna „Afryka” liczyła około 90 tysięcy ludzi i około 560 czołgów, z czego mniej więcej 330 niemieckich, w większości Panzerkampfwagen III, i około 230 włoskich, słabszych M13/40 i M14/41. Trzonem były dwie dywizje pancerne Afrika Korps gen. por. Walthera Nehringa – 15 i 21 – oraz 90 Lekka Dywizja Afrika, a po stronie włoskiej XX Korpus Zmotoryzowany z dywizją pancerną „Ariete” i zmotoryzowaną „Trieste”. Słabsze włoskie dywizje piechoty X i XXI Korpusu, wzmocnione niemiecką piechotą, stały naprzeciw północnej części linii pod rozkazami gen. wojsk panc. Ludwiga Crüwella. Rommel miał mniej ludzi i czołgów, ale przewagę w doświadczeniu, w organizacji współdziałania czołgów z działami przeciwpancernymi, w tym z ciężkimi armatami przeciwlotniczymi kalibru 88 mm, i w szybkości dowodzenia. Pomagał mu też wywiad: od jesieni 1941 roku Włosi i Niemcy odczytywali szczegółowe raporty, które amerykański attaché wojskowy w Kairze płk Bonner Fellers wysyłał do Waszyngtonu szyfrem, uchodzącym za bezpieczny.

Plan Rommla był śmiały. Po południu 26 maja grupa Crüwella miała uderzyć frontalnie w środek i północ linii, by przekonać Brytyjczyków, że tam idzie główny atak. Kłęby kurzu, wzbijane przez ciężarówki z zamontowanymi silnikami lotniczymi, miały udawać koncentrację czołgów. Nocą dywizje szybkie – „Ariete”, 21 i 15 Dywizja Pancerna oraz 90 Lekka – miały obejść Bir Hakeim od południa, rano skręcić na północ, rozbić brytyjskie dywizje pancerne, wyjść do morza za plecami XIII Korpusu i odciąć go od Tobruku. „Ariete” miała przy okazji zająć Bir Hakeim, a „Trieste” przeciąć pola minowe w pobliżu Sidi Muftah, by otworzyć drogę zaopatrzenia. Na wszystko przewidziano jeden dzień, na zdobycie Tobruku – kolejne dwa.

Przebieg

26–27 maja: obejście

O 14.00 26 maja, po przygotowaniu artyleryjskim, włoskie dywizje grupy Crüwella zaatakowały środek linii Gazali. Część brytyjskich dowódców od dawna spodziewała się obejścia od południa, ale dowództwo 8 Armii długo nie miało pewności, gdzie idzie główne uderzenie. Wieczorem, przy blasku księżyca, kolumny liczące według części opracowań około 10 tysięcy pojazdów dywizji szybkich ruszyły na południowy wschód. Brytyjskie samochody pancerne meldowały o ruchu wielkich kolumn, ale meldunki te nie wywołały na czas właściwej reakcji.

O świcie 27 maja „Ariete” trafiła na 3 Indyjską Brygadę Zmotoryzowaną, która dopiero zajmowała stanowiska kilka kilometrów na południowy wschód od Bir Hakeim. Po zaciętej walce brygada została rozbita: straciła kilkaset zabitych i rannych i około tysiąca jeńców. Część z nich Niemcy i Włosi, nie mając ich czym wyżywić ani gdzie trzymać, wkrótce wypuścili na pustyni; około 600 dotarło potem do Bir Hakeim. Pierwszy atak włoskich czołgów na samo Bir Hakeim załamał się na minach i pod ogniem francuskich dział kalibru 75 mm; Włosi stracili kilkadziesiąt czołgów.

Dalej na wschód 15 Dywizja Pancerna natknęła się na brytyjską 4 Brygadę Pancerną. Niemcy wygrali to starcie, ale z zaskoczeniem przekonali się, jak daleko i celnie strzelają działa Grantów. 4 Brygada wycofała się ku El Adem. W tym samym czasie samochody pancerne 90 Lekkiej Dywizji rozbiły wysunięte stanowisko dowodzenia 7 Dywizji Pancernej. Gen. Messervy dostał się do niewoli, zerwał jednak dystynkcje, podał się za ordynansa i wkrótce uciekł. Przez dwa dni dywizja była praktycznie pozbawiona dowództwa.

Owego dnia na Niemców i Włochów spadły też uderzenia, których się nie spodziewali. W południe ich czołówki zatrzymała 1 Dywizja Pancerna, a 90 Lekka Dywizja, która dotarła do El Adem i zajęła tam magazyny, została następnego dnia odepchnięta. Wieczorem 27 maja dywizje Rommla były rozproszone na wielkim obszarze, straciły około jednej trzeciej czołgów, a kolumny zaopatrzenia musiały okrążać Bir Hakeim, narażone na ataki z francuskiego pudła i brytyjskich grup ruchomych. Popularne kalendaria piszą pod 27 maja, że Brytyjczycy użyli przeciw Rommlowi amerykańskich czołgów Sherman. To pomyłka: w bitwie pod Gazalą debiutowały M3 Grant, a pierwsze Shermany weszły do walki dopiero w październiku 1942 roku pod El Alamein.

28 maja – 1 czerwca: Kocioł i 150 Brygada

28 i 29 maja walki pancerne trwały na północ od Bir Hakeim, wokół wzniesień Bir el-Harmat i Sidi Muftah. Brytyjczycy atakowali z północy i wschodu, ale pojedynczymi brygadami, nie skupiając sił. Niemieckie czołgi stały coraz częściej w miejscu, bo kończyło się paliwo i amunicja, a kolumny zaopatrzenia, okrążające Bir Hakeim od południa, ponosiły straty. Bywa, że pod 29 maja zapisuje się zwrot Rommla przeciw Bir Hakeim. W rzeczywistości tego dnia Afrika Korps był unieruchomiony na wschód od pól minowych z braku paliwa, a główne siły Rommla zajęte były walką z brytyjskimi brygadami pancernymi i ratowaniem własnego zaopatrzenia. Rozprawa z Bir Hakeim przyszła później, w czerwcu. 29 maja nad pozycjami 150 Brygady zestrzelono samolot łącznikowy Fieseler Storch, którym leciał gen. Crüwell; dowódca grupy północnej dostał się do brytyjskiej niewoli. Jego obowiązki przejął na kilka dni Kesselring, który akurat przebywał w kwaterze armii.

Rommel podjął wtedy decyzję, która uratowała jego armię. Zamiast wycofywać się tą samą drogą wokół Bir Hakeim, 30 maja ściągnął dywizje pancerne na zachód i oparł je o brytyjskie pola minowe, tworząc obronny półokrąg naprzeciw przejść, które od zachodu przecinali włoscy saperzy przy dawnych pustynnych szlakach Trigh Capuzzo i Trigh el-Abd. Brytyjskie pola minowe osłaniały teraz Niemców. Dowództwo 8 Armii uznało, że przeciwnik jest w potrzasku, i nazwało ten rejon Kotłem. W istocie Rommel stworzył sobie bazę w samym środku brytyjskiej obrony.

Na drodze stała tylko 150 Brygada w pudle pod Sidi Muftah (Got el-Ualeb). Odcięta od pomocy, broniła się od 30 maja przed atakami Afrika Korps, 90 Lekkiej Dywizji i włoskiej „Trieste”; 31 maja Niemcy ruszyli do generalnego szturmu, którym Rommel osobiście kierował. Brytyjskie dywizje pancerne nie przyszły jej z pomocą. Po południu 1 czerwca, po nalotach bombowców nurkujących Junkers Ju 87, pudło padło. Dowódca brygady bryg. Cecil Haydon zginął, a według Rommla do niewoli trafiło około 3 tysięcy żołnierzy, zniszczono lub zdobyto ponad sto czołgów i wozów pancernych i ponad 120 dział. Od tej chwili zaopatrzenie docierało do Kotła krótką drogą, przez pola minowe.

Bir Hakeim

Bir Hakeim było teraz ostatnim punktem brytyjskiej linii, który zagrażał Rommlowi. Francuski garnizon od pierwszego dnia robił więcej, niż od niego oczekiwano: patrole na transporterach Bren Carrier wychodziły z pudła, niszczyły niemieckie i włoskie pojazdy na szlakach zaopatrzenia, 31 maja kolumna ciężarówek dowiozła wodę i zabrała rannych oraz jeńców. 2 czerwca Bir Hakeim zostało otoczone przez 90 Lekką Dywizję i „Trieste”. Dwaj włoscy oficerowie przynieśli żądanie kapitulacji; Kœnig odmówił.

Przez następne dziewięć dni pudło było bombardowane przez niemieckie i włoskie lotnictwo – według zestawień przytaczanych w literaturze naloty bombowców nurkujących zdarzały się kilka razy dziennie – i ostrzeliwane przez artylerię. Kolejne szturmy piechoty, saperów i czołgów załamywały się na minach i w dobrze przygotowanych stanowiskach. Brytyjskie lotnictwo pustynne Air Vice-Marshala Arthura Coninghama przechwytywało naloty i zrzucało obrońcom zaopatrzenie. 8 czerwca Rommel skierował przeciw Bir Hakeim część 15 Dywizji Pancernej i sam dowodził atakiem od północy. 9 i 10 czerwca, przy coraz większych stratach i kończącej się amunicji, Francuzi utracili część stanowisk.

W nocy z 10 na 11 czerwca, za zgodą brytyjskiego dowództwa, brygada wyrwała się z okrążenia przez wąskie przejście w polach minowych, pod ogniem i w zamieszaniu, ku punktowi zbornemu, gdzie czekały brytyjskie ciężarówki i karetki. Kœnig jechał na czele kolumny w samochodzie prowadzonym przez Angielkę Susan Travers. Z około 3,6 tysiąca żołnierzy garnizonu wyszło około 2,7 tysiąca, w tym 200 rannych. Kilkuset, w większości rannych, trafiło rano 11 czerwca do niewoli, gdy pozycję zajęła 90 Lekka Dywizja. Według amerykańskiego historyka Douglasa Porcha Hitler polecił rozstrzeliwać schwytanych w Legii niemieckich emigrantów politycznych, a Rommel tego rozkazu nie wykonał.

Bitwa o Bir Hakeim nie zmieniła wyniku bitwy pod Gazalą, ale przez dwa tygodnie zmuszała Rommla do okrężnego zaopatrywania wojsk, wiązała jego siły i dała 8 Armii czas. Dla Wolnej Francji była pierwszym dużym starciem z Niemcami od 1940 roku i dowodem, że jej żołnierze są pełnowartościowymi sojusznikami. Gen. Charles de Gaulle wykorzystał ją w polityce wobec Londynu i Waszyngtonu, a Auchinleck pisał 12 czerwca, że Narody Zjednoczone winne są francuskim żołnierzom i ich dzielnemu generałowi podziw i wdzięczność.

5–6 czerwca: operacja „Aberdeen”

Auchinleck, z Kairu, naciskał na Ritchiego, by wykorzystał rzekome osłabienie Niemców i uderzył wzdłuż wybrzeża na zachód. Ritchie zdecydował się na atak na sam Kocioł. Operacja „Aberdeen” ruszyła o 2.50 5 czerwca. 7 Dywizja Pancerna i 5 Dywizja Indyjska miały uderzyć od wschodu, 32 Brygada Czołgów Armii od północy. Przygotowanie artyleryjskie, które miało zniszczyć niemiecką zaporę przeciwpancerną, z powodu błędu w ustaleniu jej położenia spadło za daleko na wschód. 22 Brygada Pancerna weszła prosto pod ogień dział przeciwpancernych, a 32 Brygada straciła rano około 50 z 70 czołgów.

Po południu Rommel przeszedł do kontrataku. „Ariete” i 21 Dywizja Pancerna uderzyły na wschód, 15 Dywizja Pancerna wyszła z Kotła na północ. Rozbito stanowiska dowodzenia dwóch brytyjskich dywizji i dwóch brygad indyjskich, a pozostawione bez wsparcia czołgów trzy bataliony indyjskie, pułk rozpoznawczy i cztery pułki artylerii zostały 6 czerwca kolejno zniszczone. Brytyjczycy stracili w ciągu dwóch dni według różnych szacunków kilka tysięcy ludzi, w dużej części jeńców, i ponad sto czołgów. Inicjatywa wróciła do Rommla.

11–13 czerwca: Knightsbridge i „czarna sobota”

Po upadku Bir Hakeim Rommel ruszył z całą siłą na wschód i północ, ku El Adem i pudłu Knightsbridge, bronionemu przez 201 Brygadę Gwardii. 12 czerwca niemieckie dywizje pancerne zaatakowały brytyjskie brygady pancerne, które znów wchodziły do walki pojedynczo. Niemcy łączyli czołgi z działami przeciwpancernymi, wciągali brytyjskie czołgi pod ich ogień i dobijali je; korzystali też z nasłuchu brytyjskiej łączności radiowej.

Wieczorem 13 czerwca brytyjskie dywizje pancerne, które dwa tygodnie wcześniej miały kilkaset czołgów, dysponowały według brytyjskich zestawień około 70 sprawnymi wozami. Afrika Korps miał przewagę w czołgach i panował nad polem bitwy. W nocy gwardziści opuścili Knightsbridge. W 8 Armii dzień ten nazwano „czarną sobotą” (Black Saturday).

14–17 czerwca: odwrót z Gazali

14 czerwca Auchinleck zgodził się na wycofanie dywizji z linii Gazali, zanim zostaną odcięte. 1 Dywizja Południowoafrykańska odeszła nocą nadmorską szosą prawie nienaruszona. Dwie brygady 50 Dywizji, dla których nie było miejsca na drodze, przebiły się na zachód przez linie włoskich dywizji „Brescia” i „Pavia”, zawróciły przez pustynię na południe i okrężną drogą dotarły do granicy egipskiej. Ten pośpieszny odwrót żołnierze nazwali „Gazala Gallop” – galopem spod Gazali.

Tobruk znalazł się w centrum sporu. W lutym brytyjscy naczelni dowódcy w Kairze uzgodnili, że twierdza nie powinna wytrzymywać drugiego oblężenia, a jej umocnienia od czasu oblężenia w 1941 roku zaniedbano i rozebrano część min na potrzeby linii Gazali. Churchill jednak przywiązywał do Tobruku ogromną wagę symboliczną i jeszcze przed decyzją o odwrocie telegrafował, że odwrót „byłby fatalny”, a 14 czerwca pytał, czy na pewno nie ma mowy o oddaniu Tobruku. Auchinleck polecił Ritchiemu utrzymać linię od Acromy przez El Adem do Bir el-Gubi, która osłaniałaby twierdzę od zachodu i południa. Linia ta nie wytrzymała. 15 i 16 czerwca Niemcy zdobyli kolejne pudła, a w nocy z 16 na 17 czerwca Brytyjczycy opuścili El Adem. 17 czerwca Afrika Korps rozbił pod Sidi Rezegh ostatnie brytyjskie oddziały pancerne w rejonie i wyszedł do morza pod Gambutem. Ritchie wycofał resztę armii ku granicy egipskiej, a Tobruk został odcięty.

20–21 czerwca: upadek Tobruku

Garnizonem Tobruku dowodził od 15 czerwca gen. mjr Hendrik Klopper, od miesiąca dowódca 2 Dywizji Południowoafrykańskiej, oficer bez doświadczenia w dowodzeniu dużym związkiem w boju. Pod jego rozkazami było około 33 tysięcy ludzi: dwie brygady południowoafrykańskie, 201 Brygada Gwardii, 11 Brygada Indyjska, 32 Brygada Czołgów Armii z kilkudziesięcioma czołgami i artyleria, ale też tysiące żołnierzy służb tyłowych i robotników. Obwód twierdzy liczył ponad 50 km.

Rommel zaatakował według planu przygotowanego jeszcze jesienią 1941 roku – od południowego wschodu, gdzie teren był płaski. O 5.20 20 czerwca na wąski odcinek obwodu bronionego przez 11 Brygadę Indyjską spadły bomby niemieckiego i włoskiego lotnictwa; samoloty Luftwaffe wykonały tego dnia, według brytyjskich zestawień, blisko 600 lotów bojowych. Saperzy przerzucili mosty przez rów przeciwczołgowy, a dywizje Afrika Korps i „Ariete” weszły do twierdzy. Brytyjskie kontrnatarcie czołgów przyszło za późno i zbyt małymi siłami. Wieczorem Niemcy byli w porcie, a saperzy brytyjscy palili zapasy paliwa i magazyny. Południowoafrykańskie brygady na zachodzie twierdzy prawie nie walczyły.

W nocy Klopper rozważał wyrwanie się z okrążenia, ale jego dywizja nie miała dość pojazdów, a główne składy amunicji były już w rękach przeciwnika. Rano 21 czerwca postanowił skapitulować; Ritchie, nie znając sytuacji, pozostawił mu decyzję. Klopper poddał się Rommlowi na szosie Via Balbia na zachód od miasta. Część oddziałów, która nie otrzymała rozkazu, walczyła jeszcze do wieczora, a nieliczne grupy przebiły się na wschód. Do niewoli trafiło około 33 tysięcy żołnierzy, w tym ponad 10 tysięcy Południowoafrykańczyków. Była to największa kapitulacja wojsk brytyjskich w tej wojnie po kapitulacji Singapuru. Niemcy i Włosi zdobyli ponadto ponad tysiąc sprawnych pojazdów, kilka tysięcy ton żywności i około 1400 ton paliwa – zapasy, które pozwoliły Rommlowi iść dalej.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i sposobu liczenia. Według zestawień przytaczanych w literaturze 8 Armia straciła w całej bitwie około 50 tysięcy ludzi zabitych, rannych i wziętych do niewoli, w tym około 33–35 tysięcy jeńców w Tobruku, a także wiele setek czołgów, z których część udało się ewakuować i naprawić. Pod koniec czerwca miała w Egipcie niespełna 200 sprawnych czołgów. Straty niemieckie szacuje się na około 3,3–3,4 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych, włoskie na około 3 tysiące; 30 czerwca Afrika Korps meldował, że ma sprawnych zaledwie kilkadziesiąt czołgów. Wolni Francuzi stracili w Bir Hakeim według części opracowań około 140 zabitych, ponad 200 rannych i kilkuset jeńców.

Znaczenie

Bitwa pod Gazalą przyniosła Rommlowi szczyt sławy. 22 czerwca Hitler mianował go feldmarszałkiem; Rommel miał później powiedzieć żonie, że wolałby dostać jeszcze jedną dywizję. Klęska była też ciosem dla Churchilla, który o upadku Tobruku dowiedział się 21 czerwca w Białym Domu, od prezydenta Franklina Delano Roosevelta. Na pytanie Roosevelta, jak może pomóc, poprosił o jak najwięcej nowych czołgów Sherman; w lipcu Amerykanie wysłali do Egiptu około 300 Shermanów i 100 dział samobieżnych – i to te czołgi, a nie żadne pod Gazalą, walczyły jesienią pod El Alamein. W kraju premier musiał stawić czoło wnioskowi o wotum nieufności, który Izba Gmin odrzuciła na początku lipca przytłaczającą większością głosów.

Zwycięstwo przekreśliło plan uzgodniony pod Salzburgiem. Rommel, powołując się na zdobyte w Tobruku zapasy i na pesymistyczne raporty płk. Fellersa, przekonał Hitlera, że może dojść do Kanału Sueskiego, zanim Brytyjczycy się pozbierają. Hitler, nieufny wobec desantu na Maltę, zgodził się, a Mussolini uległ. Operację „Herkules” odłożono, a później porzucono. Lotnictwo, które miało osłaniać desant, poszło za Rommlem do Egiptu.

25 czerwca Auchinleck odwołał Ritchiego i sam objął dowództwo 8 Armii. Nie bronił Marsa Matruh do końca – w walkach pod tym portem 26–29 czerwca X Korpus stracił tysiące jeńców – i wycofał armię na pozycję pod El Alamein, zaledwie około 100 km od Aleksandrii, między morzem a niedostępną depresją Kattara. W lipcu, w pierwszej bitwie pod El Alamein, zatrzymał wyczerpaną Armię Pancerną „Afryka”, której czołgi i ludzie topniały na końcu linii zaopatrzenia długiej na ponad tysiąc kilometrów. W sierpniu Churchill zastąpił Auchinlecka gen. Haroldem Alexandrem, a dowództwo 8 Armii objął – po śmierci Gotta w zestrzelonym samolocie – gen. por. Bernard Montgomery.

Gazala odsłoniła słabości armii brytyjskiej w 1942 roku: rozpraszanie brygad pancernych, złe współdziałanie czołgów z piechotą i artylerią, powolne i rozdzielone dowodzenie między Kairem a kwaterą 8 Armii. Brytyjczycy mieli więcej ludzi i czołgów, a mimo to zostali pobici po kolei. Jednocześnie sukces Rommla zawierał zalążek klęski. Rezygnacja z zajęcia Malty pozwoliła wyspie odżyć, a jej okręty podwodne i samoloty znów zaczęły topić konwoje Osi. Armia Pancerna „Afryka” stanęła pod El Alamein u progu delty Nilu, ale wyczerpana i odcięta od portów. W październiku i listopadzie 1942 roku przegrała tam drugą bitwę, która zakończyła jej marsz na Egipt.