Początek bitwy pod Gazalą

26 maja 1942 roku, po prawie czterech miesiącach zastoju na linii Gazali, niemiecko-włoska Armia Pancerna „Afryka” gen. płk. Erwina Rommla przeszła do natarcia. Po południu włoska piechota zaatakowała od czoła środek brytyjskich pozycji, a po zmroku kolumny niemieckich i włoskich dywizji szybkich ruszyły na południe, by obejść linię za jej ostatnim punktem oporu, pod Bir Hakeim. Rano 27 maja wyszły na tyły brytyjskiej 8 Armii, rozbiły jedną brygadę, rozproszyły drugą i wzięły do niewoli dowódcę dywizji pancernej. Zaczęła się bitwa pod Gazalą, która w czerwcu przyniosła Rommlowi Tobruk i buławę feldmarszałka.

Przygotowania Rommla

Już na początku maja Rommel przygotowywał nową ofensywę. O kolejności działań na Morzu Śródziemnym przesądziło spotkanie Hitlera i Mussoliniego pod Salzburgiem 29–30 kwietnia: pod koniec maja Rommel miał rozbić 8 Armię i zdobyć Tobruk, zatrzymać się na granicy Egiptu, a potem lotnictwo miało przejść do desantu na Maltę. Plan ten forsowali szef włoskiego Naczelnego Dowództwa gen. Ugo Cavallero i dowódca niemieckich sił lotniczych na południu feldmarsz. Albert Kesselring, którego naloty na Maltę pozwoliły wiosną przewieźć do Libii więcej zaopatrzenia niż zimą: średnio około 60 tysięcy ton miesięcznie. Na początku maja Rommel dostał zgodę na natarcie i zaczął gromadzić paliwo, amunicję i wodę.

Całość operacji Niemcy nazwali „Theseus”. Rommel wiedział, że czas działa przeciw niemu, bo do Egiptu płynęły amerykańskie czołgi i działa, a Brytyjczycy szykowali własną ofensywę, do której Churchill przynaglał Auchinlecka. Postanowił uderzyć pierwszy i nie od czoła. Linia Gazali była łańcuchem ufortyfikowanych „pudeł” brygad piechoty, połączonych rozległymi polami minowymi, od nadmorskiej osady Ajn al-Ghazala na około 70 km w głąb pustyni. Na jej południowym krańcu, pod Bir Hakeim, stała 1 Brygada Wolnych Francuzów gen. Marie Pierre’a Kœniga. Dalej była już tylko otwarta pustynia.

Plan zakładał, że grupa gen. Ludwiga Crüwella – włoskie X i XXI Korpus z domieszką niemieckich oddziałów – zaatakuje od czoła środek i północ linii, by przekonać Brytyjczyków, że tam idzie główne uderzenie. Tymczasem siły ruchome: Afrika Korps z 15 i 21 Dywizją Pancerną, włoski XX Korpus z dywizją pancerną „Ariete” i zmotoryzowaną „Trieste” oraz niemiecka 90 Dywizja Lekka – obejdą Bir Hakeim od południa, skręcą na północ i w ciągu jednego dnia rozbiją brytyjskie dywizje pancerne na tyłach linii. 90 Dywizja Lekka miała pójść najszerszym łukiem na El Adem pod Tobrukiem, by odciąć dowóz i związać garnizon. Drugiego dnia pudła na linii miały zostać zaatakowane z dwóch stron, a potem miał paść Tobruk. Wariant obejścia od południa nosił kryptonim „Venezia”; według części opracowań było to też hasło, które wieczorem 26 maja uruchomiło marsz.

Siły i dowódcy

Armia Pancerna „Afryka” liczyła około 90 tysięcy żołnierzy i około 560 czołgów: ponad 330 niemieckich, w tym jedynie 19 nowych Panzer III z długą armatą 50 mm i około 40 Panzer IV, oraz około 230 słabszych czołgów włoskich. Brytyjczycy mieli przewagę liczebną. 8 Armia gen. por. Neila Ritchiego liczyła około 100–110 tysięcy żołnierzy i około 850 czołgów w pierwszej linii, a dalsze w odwodzie. Linię od wybrzeża trzymał XIII Korpus gen. por. Williama Gotta z 1 Dywizją Południowoafrykańską i brytyjską 50 Dywizją, za nią stał XXX Korpus gen. por. Willoughby’ego Norrie’ego z 1 i 7 Dywizją Pancerną. W Tobruku stała 2 Dywizja Południowoafrykańska, w odwodzie 5 Dywizja Indyjska.

Nowością po stronie brytyjskiej był sprzęt. Wiosną nadeszły 6-funtowe armaty przeciwpancerne i 167 amerykańskich czołgów średnich M3, w wersji brytyjskiej nazywanych Grant, z armatą 75 mm w kadłubie i 37 mm w wieży. Pierwszy raz Brytyjczycy mieli czołg, który mógł razić niemieckie wozy z odległości, z jakiej one same były groźne.

Dzięki rozszyfrowanym depeszom niemieckim i rozpoznaniu lotniczemu Brytyjczycy wiedzieli, że natarcie jest bliskie. Nie wiedzieli, gdzie padnie główny cios. Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie gen. Claude Auchinleck uważał za bardziej prawdopodobne uderzenie w środek linii, choć nie wykluczał obejścia; radził Ritchiemu trzymać dywizje pancerne razem. Ritchie rozstawił jednak brygady pancerne szeroko, by mogły odpowiedzieć na oba warianty, a skrajne południe osłaniały tylko wysunięte brygady zmotoryzowane 7 Dywizji Pancernej.

26 maja: pozorne natarcie i nocny marsz

Po południu 26 maja, po przygotowaniu artyleryjskim, około godziny 14 włoskie dywizje Crüwella ruszyły na pozycje Południowoafrykańczyków i 50 Dywizji. Natarcie było pozorne, ale przeprowadzone tak, by wyglądało na prawdziwe. W ciągu dnia główne siły Afrika Korps i XX Korpusu przesuwały się na oczach brytyjskich obserwatorów w stronę środka linii, by umocnić to wrażenie.

Po zmroku kolumny zawróciły. Około 10 tysięcy pojazdów ruszyło w pięciu zgrupowaniach na południowy wschód, z Rommlem w kolumnie Afrika Korps. Szły przez noc, w świetle księżyca zbliżającego się do pełni, po wyznaczonych azymutach. W literaturze anglojęzycznej marsz ten nazwano później „księżycową jazdą Rommla”. Brytyjskie samochody pancerne meldowały w nocy o ruchu wielkich kolumn na południu, ale meldunki te w sztabach odczytano jako manewr pozorny albo nie wyciągnięto z nich wniosków na czas.

27 maja: obejście

O świcie 27 maja siły ruchome Osi były już na południe i wschód od Bir Hakeim. Na ich drodze, kilka kilometrów na południowy wschód od francuskiego pudła, w rejonie zwanym Punktem 171, okopała się dzień wcześniej 3 Indyjska Brygada Zmotoryzowana bryg. A. A. E. Filose’a. O 6.30 Filose zameldował, że ma przed sobą „całą cholerną niemiecką dywizję pancerną”. W rzeczywistości była to „Ariete” z częścią 21 Dywizji Pancernej. Indyjskie pułki kawalerii zmotoryzowanej, które nie miały jeszcze wszystkich armat przeciwpancernych, broniły się kilka godzin i zniszczyły lub uszkodziły kilkadziesiąt czołgów, ale pozycja została rozjechana. Według włoskich danych „Ariete” straciła 23 czołgi, część z nich do naprawy. Straty brygady szacuje się na kilkuset zabitych i rannych i około tysiąca jeńców. Wśród wziętych do niewoli był siedemdziesięcioletni admirał sir Walter Cowan, który mimo wieku walczył jako ochotnik w jednym z pułków kawalerii indyjskiej.

Często pisze się, że Rommel wziął do niewoli około sześciuset Hindusów, a potem wypuścił ich na pustynię i że doszli do Bir Hakeim. Rzeczywiście, po około dwóch dobach Niemcy i Włosi, którym samym brakowało wody, puścili wolno około sześciuset jeńców z brygady, a ci dotarli do francuskiej pozycji. Kolejnych około dwustu odbiła brytyjska kolumna. Do brygady, odtwarzanej na tyłach, wróciło tak około ośmiuset ludzi.

Tego samego ranka jeden z batalionów czołgów „Ariete” natarł z marszu na samo Bir Hakeim. Wpadł na pola minowe i pod ogień francuskich armat 75 mm i stracił, według francuskich relacji, ponad 30 wozów. Pudło Kœniga, którego Rommel spodziewał się zdobyć w ciągu kilku godzin, miało się bronić do 11 czerwca.

Dalej na wschód 15 Dywizja Pancerna zderzyła się z 4 Brygadą Pancerną 7 Dywizji, wysłaną na pomoc Hindusom. Tu po raz pierwszy w boju wystąpiły Granty. Niemieccy czołgiści byli zaskoczeni zasięgiem i siłą ognia ich armat 75 mm, ale brytyjska brygada walczyła osobno, bez wsparcia sąsiadów. 8 pułk huzarów stracił niemal wszystkie czołgi, 3 batalion Królewskiego Pułku Czołgów kilkanaście Grantów, a resztki brygady odeszły na wschód, ku El Adem. Na skrajnym prawym skrzydle 90 Dywizja Lekka odrzuciła spod Retmy 7 Brygadę Zmotoryzowaną i rano natknęła się pod Bir Beuid na wysunięte stanowisko dowodzenia 7 Dywizji Pancernej. Sztab został rozproszony, a jego dowódca gen. mjr Frank Messervy trafił do niewoli. Zdjął dystynkcje, podał się za ordynansa i przy pierwszej okazji uciekł; do swoich wrócił następnego dnia. Przez dwie doby dywizja nie miała jednak sprawnego dowództwa. 90 Dywizja Lekka doszła do El Adem i zajęła tam składy zaopatrzenia.

Pierwsze rozczarowanie Rommla

Po południu 27 maja szczęście się odwróciło. Dywizje pancerne Afrika Korps, idąc na północ ku drodze Trigh Capuzzo i skrzyżowaniu zwanemu Knightsbridge, natrafiły na 1 Dywizję Pancerną i czołgi piechoty 1 Brygady Czołgów Armii. W walkach z 2 i 22 Brygadą Pancerną, która sama straciła kilkadziesiąt czołgów, Niemcy ponieśli duże straty. Według niektórych szacunków pierwszego dnia Rommel stracił nawet jedną trzecią czołgów. Wieczorem jego siły były rozrzucone na kilkudziesięciu kilometrach na tyłach brytyjskiej linii, oddzielone od własnego zaopatrzenia polami minowymi i niezdobytym Bir Hakeim, a kolumny z paliwem i amunicją, które musiały iść tym samym okrężnym szlakiem, były atakowane przez brytyjskie kolumny i lotnictwo. Rommel przyznał potem we wspomnieniach, że plan zniszczenia brytyjskich sił pancernych pierwszego dnia się nie powiódł.

Brytyjczycy nie wykorzystali tej chwili. Ich brygady pancerne weszły do walki po kolei, a nie razem, a wieczorem 27 maja w sztabie 8 Armii przeważało przekonanie, że Rommel wpadł w pułapkę. Był to początek walk, które Brytyjczycy nazwali wkrótce „Kotłem” (the Cauldron).

Granty, nie Shermany

Pod 27 maja niektóre kalendaria zapisują, że Brytyjczycy użyli przeciw Rommlowi amerykańskich czołgów Sherman. To pomyłka. Pod Gazalą zadebiutowały amerykańskie M3 – Granty i nieliczne Lee – a nie M4 Sherman. Shermanów w maju 1942 roku w Afryce jeszcze nie było. Kilkaset tych czołgów Roosevelt obiecał Churchillowi w czerwcu, gdy w Waszyngtonie nadeszła wiadomość o upadku Tobruku, a pierwszy raz poszły one do boju w szeregach 8 Armii w drugiej bitwie pod El Alamein w październiku 1942 roku.

Grant był wozem przejściowym: wysokim, z główną armatą osadzoną w sponsonie kadłuba o ograniczonym polu ostrzału, przez co musiał się odsłaniać, by strzelać. Mimo to jego 75-milimetrowe działo strzelające także pociskami burzącymi dało Brytyjczykom to, czego im brakowało w czasie operacji „Crusader” i drugiej ofensywy Rommla: możliwość podjęcia walki z niemieckimi czołgami i działami przeciwpancernymi na dużą odległość.

Miejsce w wojnie

Pierwsze dwa dni bitwy pokazały obie twarze Gazali. Rommel zaskoczył przeciwnika, rozbił wysunięte brygady i sztab dywizji, ale nie osiągnął głównego celu: brytyjskie siły pancerne nie zostały zniszczone, Bir Hakeim się trzymało, a jego dywizje znalazły się na tyłach nieprzyjaciela bez pewnej drogi zaopatrzenia. W następnych dniach musiał przejść do obrony w „Kotle” i otworzyć sobie przejścia przez brytyjskie pola minowe. Ponieważ Ritchie nie zdołał skupić swojej przewagi, Rommel odzyskał inicjatywę. 1 czerwca zniszczył brytyjską 150 Brygadę, 5–6 czerwca odparł brytyjskie przeciwnatarcie, 11 czerwca zajął opuszczone przez Francuzów Bir Hakeim, a 12–13 czerwca rozbił brytyjskie brygady pancerne pod Knightsbridge. 21 czerwca zdobył Tobruk, wziął około 33 tysięcy jeńców i został feldmarszałkiem.

Zamiast zatrzymać się na granicy, jak uzgodniono w kwietniu, Rommel ruszył w głąb Egiptu, a desant na Maltę odłożono. Auchinleck odebrał Ritchiemu dowództwo i sam zatrzymał Armię Pancerną „Afryka” w lipcu pod El Alamein. Atak 26 maja był więc początkiem ostatniego wielkiego zwycięstwa Osi w Afryce Północnej i zarazem marszu, który zaprowadził ją na kraniec jej możliwości – około 100 km od Aleksandrii, na końcu linii zaopatrzenia jeszcze dłuższej niż ta, która zatrzymała ją zimą pod Gazalą.