Erwin Rommel

Erwin Rommel był niemieckim generałem, a od 1942 roku feldmarszałkiem, najsłynniejszym dowódcą polowym Wehrmachtu i jednym z najbardziej znanych żołnierzy II wojny światowej. Syn szwabskiego nauczyciela, spoza pruskiej arystokracji wojskowej, zdobył w I wojnie światowej order Pour le Mérite, a w latach 30. przychylność Adolfa Hitlera, któremu zawdzięczał dalszy awans. We wrześniu 1939 roku dowodził ochroną kwatery głównej Hitlera w Polsce. W maju 1940 roku jego 7 Dywizja Pancerna przeprawiła się przez Mozę pod Dinant i jako jedna z najszybszych niemieckich dywizji szła przez północną Francję. W Afryce Północnej jako „Lis Pustyni” dwukrotnie doprowadził Brytyjczyków na skraj klęski. W 1944 roku przygotowywał obronę wybrzeży przed inwazją aliantów. Uwikłany w spisek przeciwko Hitlerowi, został zmuszony do samobójstwa. Po wojnie stał się bohaterem legendy o „rycerskim” generale, którą historycy od lat poddają krytyce.

Młodość i I wojna światowa

Johannes Erwin Eugen Rommel urodził się 15 listopada 1891 roku w Heidenheim an der Brenz w Królestwie Wirtembergii. Był trzecim z pięciorga dzieci nauczyciela, później dyrektora szkoły realnej, także Erwina, i Heleny z domu von Luz. W 1910 roku wstąpił jako kandydat na oficera do 124 Wirtemberskiego Pułku Piechoty w Weingarten, a w 1911 roku skierowano go do szkoły wojennej w Gdańsku. Poznał tam mieszkającą w Gdańsku Lucię (Lucie) Marię Mollin, młodą kobietę o korzeniach włoskich i polskich, którą poślubił w listopadzie 1916 roku. W styczniu 1912 roku został podporucznikiem. Ze związku z Walburgą Stemmer z Weingarten miał córkę Gertrudę, urodzoną w grudniu 1913 roku, którą rodzina przedstawiała potem jako jego siostrzenicę. Jedyny syn z małżeństwa, Manfred, urodził się w grudniu 1928 roku.

W I wojnie światowej Rommel walczył od sierpnia 1914 roku w Lotaryngii i w Argonnach. Kilka razy był ranny, dostał Krzyż Żelazny obu klas. Jesienią 1915 roku przeszedł do Wirtemberskiego Batalionu Górskiego, z którym walczył w Wogezach, w Rumunii i na froncie włoskim. W bitwie pod Caporetto w październiku 1917 roku niewielki oddział pod jego dowództwem obszedł włoskie pozycje w górach, zdobył szczyt Matajur i wziął do niewoli około 9 tysięcy żołnierzy oraz 81 dział. W listopadzie przy zdobyciu Longarone poddała mu się cała włoska dywizja. W grudniu 1917 roku dostał najwyższe pruskie odznaczenie wojskowe, order Pour le Mérite. Ostatni rok wojny spędził jako kapitan w sztabie. Doświadczenia z Włoch, czyli zaskoczenie, szybkie obejście, prowadzenie oddziału z pierwszej linii i podejmowanie decyzji wbrew rozkazom, ukształtowały cały jego dalszy styl dowodzenia.

Między wojnami

Rommel pozostał w stutysięcznej Reichswehrze. W 1919 i 1920 roku jego kompania tłumiła rewolucyjne rozruchy w południowych Niemczech i w Zagłębiu Ruhry, przy czym, jak podkreślają biografowie, starał się unikać rozlewu krwi. Przez dziewięć lat dowodził kompanią w Stuttgarcie, w latach 1929–1933 uczył w szkole piechoty w Dreźnie. W 1933 roku jako podpułkownik objął batalion strzelców w Goslarze, gdzie we wrześniu 1934 roku po raz pierwszy spotkał Hitlera. Od 1935 roku wykładał w szkole wojennej w Poczdamie. W 1937 roku wydał książkę „Infanterie greift an” („Piechota atakuje”), opartą na wspomnieniach z wojny. Stała się bestsellerem i zwróciła na niego uwagę Hitlera.

W 1937 roku Ministerstwo Wojny wyznaczyło go na oficera łącznikowego przy Hitlerjugend. Rommel chciał podporządkować szkolenie wojskowe młodzieży armii i popadł w konflikt z Baldurem von Schirachem, który doprowadził do jego odsunięcia. W sierpniu 1937 roku został pułkownikiem. Kilka razy dowodził batalionem ochrony Hitlera, m.in. w październiku 1938 roku, gdy Wehrmacht zajmował Sudety po układzie monachijskim. Od listopada 1938 roku był komendantem Terezjańskiej Akademii Wojskowej w Wiener Neustadt. W marcu 1939 roku towarzyszył Hitlerowi w Pradze i w Kłajpedzie. Nigdy nie wstąpił do NSDAP, ale zachwycał się Hitlerem. W listach do żony pisał o jego „magnetycznej, może hipnotycznej sile”, a w 1938 roku nazwał Wehrmacht „mieczem nowego niemieckiego światopoglądu”.

U boku Hitlera w Polsce

W sierpniu 1939 roku Hitler mianował go generałem majorem, z mocą od 1 sierpnia, i komendantem swojej kwatery głównej. Rommel odpowiadał za bezpieczeństwo Hitlera w czasie napaści na Polskę. 2 września pisał do żony: „To wspaniałe, że mamy tego człowieka”. Codziennie uczestniczył w odprawach u Hitlera i towarzyszył mu w podróżach na front, co pozwoliło mu z bliska oglądać działanie dywizji pancernych. Był z nim m.in. w Sopocie, gdzie Hitler w drugiej połowie września mieszkał w Kasino-Hotelu. Po kapitulacji Warszawy przygotowywał defiladę zwycięstwa, którą Hitler przyjął w stolicy 5 października. Do żony pisał wtedy, że mieszkańcy zrujnowanego miasta przyjęli okupację „z ulgą” i zostali „ocaleni”.

Polska wojna dotknęła też jego rodzinę. Wujem Lucie Rommel był według niemieckich biografów ks. Edmund Roszczynialski, proboszcz i dziekan w Wejherowie, kaszubski działacz społeczny. Gestapo aresztowało go 30 października 1939 roku, a 11 lub 12 listopada został zamordowany, według części źródeł w Piaśnicy. Rommel na prośbę żony próbował się dowiedzieć, co się z nim stało. Urzędy zbywały go przez rok, w końcu musiał przyznać, że niczego nie ustalił.

7 Dywizja Pancerna we Francji

Po kampanii polskiej Rommel zabiegał o dowództwo dywizji pancernej, choć nigdy nie służył w broni pancernej, a kadry wojsk lądowych proponowały mu dywizję górską. Dzięki poparciu Hitlera w połowie lutego 1940 roku objął 7 Dywizję Pancerną, wyposażoną głównie w lekkie czołgi czeskiej konstrukcji. Trzy miesiące intensywnie ją szkolił. 13 maja przeprawił się przez Mozę pod Dinant, osobiście kierując przeprawą pod ogniem. W nocy z 16 na 17 maja przebił się przez przedłużenie linii Maginota, minął Avesnes i rano stanął pod Le Cateau, daleko przed resztą własnej dywizji i wbrew rozkazowi zatrzymania. Dowództwo korpusu przez kilka godzin nie wiedziało, gdzie jest. Ta szybkość i nieuchwytność przyniosły jednostce przydomek „dywizji widmo” (Gespensterdivision). 18 maja zdobył Cambrai, a gdy 20 maja czołgi Guderiana doszły do morza, dywizja stała pod Arras.

21 maja brytyjski kontratak czołgów pod Arras rozbił jej kolumny i dywizję SS „Totenkopf”. Rommel, prowadząc obronę osobiście, zatrzymał go ogniem artylerii i dział przeciwlotniczych 88 mm. Jego adiutant zginął obok niego. Rommel ocenił siły Brytyjczyków na pięć dywizji, co wzmogło niepokój niemieckiego dowództwa w dniach przed zatrzymaniem czołgów pod Dunkierką. Pod koniec maja dostał Krzyż Rycerski, a jego dywizja wzięła udział w okrążeniu francuskich wojsk pod Lille. W czerwcu przeszła Sommę, 10 czerwca doszła do morza na wybrzeżu Normandii, a 12 czerwca w Saint-Valery-en-Caux przyjęła kapitulację brytyjskiej 51 Dywizji Szkockiej i francuskiego IX Korpusu. 19 czerwca Rommel przyjął kapitulację Cherbourga. Według jego zestawień dywizja, tracąc ponad 2100 ludzi i 42 czołgi, wzięła do niewoli blisko 100 tysięcy jeńców.

Kampania przyniosła mu sławę, także dzięki propagandzie. Rommel chętnie współpracował z fotografami i reporterami, a jego oficerem był jeden z ludzi Josepha Goebbelsa, Karl Hanke. Przełożeni, m.in. dowódca 4 Armii gen. Günther von Kluge, zarzucali mu, że przypisuje sobie zasługi sąsiadów i lotnictwa. Kampania ma też ciemną stronę. Historyk Raffael Scheck udokumentował, że żołnierze 7 Dywizji Pancernej w czerwcu 1940 roku nad Sommą, m.in. w walkach pod Airaines, mordowali wziętych do niewoli czarnoskórych żołnierzy francuskich wojsk kolonialnych. Nie ma dowodu, by Rommel wydał taki rozkaz, ale działo się to w jego dywizji.

Afryka Północna

Po klęsce Włochów w operacji Compass Hitler wysłał do Libii niemiecki korpus ekspedycyjny. 6 lutego 1941 roku Rommel został dowódcą Afrika Korps, a 12 lutego przyleciał do Trypolisu. Formalnie podlegał Włochom i miał się bronić, ale już 24 marca, wbrew instrukcjom, ruszył do natarcia i w niecałe trzy tygodnie odzyskał niemal całą Cyrenajkę. Nie zdołał jednak zdobyć Tobruku, którego bronili Australijczycy, potem Brytyjczycy i od sierpnia 1941 roku żołnierze polskiej Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Brytyjska operacja Crusader w listopadzie i grudniu 1941 roku zmusiła go do odwrotu.

W styczniu 1942 roku Rommel znów zaatakował, a 26 maja rozpoczął bitwę pod Gazalą. 21 czerwca zdobył Tobruk, biorąc do niewoli ponad 30 tysięcy żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej, a następnego dnia Hitler mianował go feldmarszałkiem. Miał wtedy 50 lat i był najmłodszym feldmarszałkiem w niemieckich wojskach lądowych. Pościg za 8 Armią zatrzymał się w lipcu pod El Alamein, niespełna sto kilometrów od Aleksandrii. Rommel był mistrzem walki manewrowej, ale lekceważył zaopatrzenie, które musiało przypływać z Europy przez morze kontrolowane przez Brytyjczyków, a jego sukces pod Tobrukiem przyczynił się do zarzucenia planu zdobycia Malty. Natarcie pod Alam Halfa na przełomie sierpnia i września się nie powiodło. W drugiej bitwie pod El Alamein, rozpoczętej 23 października 1942 roku, 8 Armia gen. Bernarda Montgomery’ego przełamała front. 3 listopada Hitler zakazał odwrotu, Rommel zwlekał dobę, zanim wbrew rozkazowi zaczął się wycofywać.

Odwrót przez Libię do Tunezji był jednym z jego najsprawniejszych osiągnięć, ale zarazem zerwał jego zaufanie do Hitlera. W lutym 1943 roku pobił Amerykanów na przełęczy Kasserine i objął dowództwo Grupy Armii Afryka. Po nieudanym natarciu pod Medenine w marcu 1943 roku chory i wyczerpany wyjechał do Niemiec. Nie wrócił już do Afryki, gdzie w maju skapitulowało około 250 tysięcy żołnierzy niemieckich i włoskich. Wojna w pustyni, bez ludności cywilnej i zaplecza SS, przyniosła mu opinię rycerskiego przeciwnika, który traktował jeńców zgodnie z prawem wojny. Historycy zwracają jednak uwagę, że za jego armią miał wkroczyć do Egiptu oddział SS przeznaczony do mordowania Żydów, a w Tunezji, poza jego kompetencjami, Żydów zmuszano do pracy przymusowej. Nie ma dowodów, by Rommel o tym wiedział.

Włochy i Normandia

Latem 1943 roku Rommel objął Grupę Armii B w północnych Włoszech, która po kapitulacji Włoch we wrześniu rozbroiła tamtejsze wojska włoskie w ramach operacji Achse. Rozkaz podpisany przez niego i Alberta Kesselringa, mówiący, że „sentymentalizm” wobec niedawnych sojuszników jest nie na miejscu, był według części historyków, m.in. Gerharda Schreibera, jednym z dokumentów brutalizujących okupację Włoch. Hitler przyznał dowództwo na półwyspie Kesselringowi, a Rommela w listopadzie 1943 roku wysłał do Francji jako inspektora umocnień wybrzeża. Od stycznia 1944 roku Rommel dowodził Grupą Armii B od Holandii po Loarę. Kazał rozbudować Wał Atlantycki, postawić miliony min i zapory na plażach. Spierał się z Gerdem von Rundstedtem i Guderianem o użycie dywizji pancernych. Uważał, że przy panowaniu alianckiego lotnictwa inwazję trzeba odeprzeć na samych plażach, bo odwody z głębi nie zdążą dojechać.

6 czerwca 1944 roku, w dniu lądowania w Normandii, był w domu w Herrlingen na urodzinach żony. Po powrocie nie zdołał zepchnąć aliantów do morza. 17 czerwca pod Margival ostrzegał Hitlera, że front się załamie, a 15 lipca napisał do niego, że wojsko walczy heroicznie, ale „nierówna walka zbliża się do końca”, i dodał: „Moim zdaniem trzeba z tej sytuacji wyciągnąć wnioski”. 17 lipca jego samochód ostrzelały alianckie myśliwce pod Sainte-Foy-de-Montgommery. Rommel z ciężkimi obrażeniami czaszki trafił do szpitala.

Spisek i śmierć

Udział Rommela w spisku przeciwko Hitlerowi pozostaje przedmiotem sporu. Wiosną 1944 roku jego szef sztabu gen. Hans Speidel, gen. Carl-Heinrich von Stülpnagel i nadburmistrz Stuttgartu Karl Strölin wciągali go w plany zakończenia wojny na zachodzie. Rommel, jak się wydaje, poparł zamiar zawarcia rozejmu z aliantami zachodnimi i odsunięcia Hitlera, choć na początku sprzeciwiał się jego zabiciu i wolał aresztowanie i proces. W zamachu 20 lipca nie uczestniczył, bo leżał wtedy w szpitalu. Nowsze badania, m.in. Petera Lieba, wskazują, że wiedział o planach spiskowców i je wspierał. Jego nazwisko padło w zeznaniach Stülpnagla i Caesara von Hofackera, a Carl Goerdeler widział w nim kandydata na stanowisko w nowym państwie.

Hitler nie chciał stawiać przed Trybunałem Ludowym najpopularniejszego generała Rzeszy. 14 października 1944 roku do domu Rommela w Herrlingen przyjechali generałowie Wilhelm Burgdorf i Ernst Maisel. Postawili go przed wyborem: proces i represje wobec rodziny i współpracowników albo samobójstwo, po którym rodzina dostanie rentę, a on pogrzeb państwowy. Rommel pożegnał się z żoną i synem, wsiadł do samochodu i kilka minut później, za wsią, zażył truciznę. Oficjalnie ogłoszono, że zmarł na skutek obrażeń odniesionych w Normandii. 18 października w Ulm odbył się pogrzeb państwowy. Mowę wygłosił, nie wiedząc o okolicznościach jego śmierci, Rundstedt, który w tekście przygotowanym w ministerstwie propagandy mówił, że serce zmarłego „należało do Führera”.

Mit Rommla

Rommel stał się legendą jeszcze za życia, dzięki propagandzie Goebbelsa, ale także brytyjskiej prasie i dowódcom, którym łatwiej było tłumaczyć porażki geniuszem przeciwnika. Po wojnie biografia Desmonda Younga (1950), film „Lis Pustyni” (1951) i wydane przez Basila Liddella Harta „Rommel Papers” (1953) utrwaliły obraz apolitycznego, rycerskiego żołnierza i ofiary Hitlera. Obraz ten pasował do potrzeb zachodnich Niemiec, które budowały Bundeswehrę i wchodziły do NATO. Kluczową rolę odegrali w tym jego dawni współpracownicy, zwłaszcza Speidel, później jeden z najwyższych dowódców NATO. Imię Rommla nosiły koszary Bundeswehry i niszczyciel niemieckiej marynarki. Syn Manfred Rommel przez 22 lata był nadburmistrzem Stuttgartu.

Historycy oceniają go dziś bardziej krytycznie. Nie podważają jego odwagi, intuicji i talentu taktycznego, ale wskazują, że jako dowódca operacyjny lekceważył logistykę i szerszą strategię, dowodził z przodu nawet wtedy, gdy powinien panować nad całą armią, i chętnie zabiegał o sławę. Przypominają, że przez większość wojny był lojalnym wykonawcą woli Hitlera i nie protestował przeciw zbrodniom reżimu, który go wyniósł. Z drugiej strony nie udowodniono mu osobiście zbrodni wojennych, nie wykonał rozkazu o komandosach i jako jeden z nielicznych feldmarszałków zażądał od Hitlera politycznego zakończenia przegranej wojny. Z punktu widzenia historii wojny jest przede wszystkim symbolem maja 1940 roku: generałem, który wraz z Guderianem pokazał, jak dywizje pancerne prowadzone z pierwszej linii mogą w kilka dni rozbić armię uchodzącą za najsilniejszą w Europie.