Czarna sobota pod Gazalą

Sobota 13 czerwca 1942 roku przeszła do historii brytyjskiej 8 Armii jako „czarna sobota” (Black Saturday). W ciągu dwóch dni, 12 i 13 czerwca, niemieckie dywizje pancerne gen. płk. Erwina Rommla rozbiły między pudłem Knightsbridge a El Adem brytyjskie brygady pancerne, które wciąż jeszcze miały więcej czołgów niż przeciwnik. Wieczorem 13 czerwca z kilkuset brytyjskich czołgów zdolnych do walki zostało około siedemdziesięciu, a Afrika Korps panował nad polem bitwy. W nocy na 14 czerwca gwardziści opuścili Knightsbridge. Dwie dywizje, które od dwóch tygodni trzymały linię Gazali od morza w głąb pustyni – 1 Dywizja Południowoafrykańska i brytyjska 50 Dywizja – znalazły się w niebezpieczeństwie odcięcia.

Po upadku Bir Hakeim

W nocy z 10 na 11 czerwca Wolni Francuzi gen. Marie Pierre’a Kœniga wyrwali się z Bir Hakeim. Rommel, który od dwóch tygodni musiał zaopatrywać swoje wojska okrężną drogą i walczyć na tyłach linii przeciwnika, miał teraz wolne ręce. Wcześniej zniszczył 150 Brygadę i otworzył sobie krótką drogę przez pola minowe, a 5–6 czerwca odparł brytyjskie przeciwnatarcie na Kocioł, operację „Aberdeen”, w którym Brytyjczycy stracili sztaby, piechotę, cztery pułki artylerii i wiele czołgów.

Mimo to 11 czerwca brytyjski system obrony wciąż stał. Od morza do Alem Hamza pozycje 1 Dywizji Południowoafrykańskiej gen. mjr. Dana Pienaara i 50 Dywizji (Northumbryjskiej) gen. mjr. Williama Ramsdena były nienaruszone. Na wschód od nich, aż po Acromę, ciągnął się łańcuch nowych punktów oporu, każdy z batalionem piechoty i baterią. Skrzyżowanie szlaków Trigh Capuzzo i drogi z Bir Hakeim do Acromy, nazwane przez Brytyjczyków Knightsbridge od londyńskiej dzielnicy, trzymała 201 Brygada Gwardii (zmotoryzowana) bryg. Johna Marriotta, z batalionem 2 Scots Guards wysuniętym na grzbiet Rigel (Maabus er Rigel). Pudło pod El Adem, na południe od Tobruku, broniła 29 Brygada Indyjska.

Kłopot był z bronią pancerną. Dowódca 8 Armii gen. por. Neil Ritchie oceniał 10 czerwca, że ma około 250 czołgów pościgowych i 80 czołgów piechoty. Brytyjska historia oficjalna, pisana po wojnie na podstawie dzienników jednostek, ustaliła, że w trzech brygadach pancernych było naprawdę 77 amerykańskich Grantów, 52 Crusadery i 56 lekkich Stuartów, a w 32 Brygadzie Czołgów Armii 63 czołgi piechoty. Brygady uzupełniano w pośpiechu, łącząc szwadrony z różnych pułków i przesuwając pojedyncze wozy z jednostki do jednostki; każda z nich zmieniła od początku bitwy dywizję co najmniej dwa razy. Afrika Korps miał według tej samej historii 124 czołgi średnie, w tym 33 nowe wozy z długimi armatami, oraz 25 lekkich Panzer II, a włoski XX Korpus około 60 czołgów. Brytyjczycy mieli więc wciąż przewagę liczebną. Niemcy mieli lepsze czołgi, lepszą broń przeciwpancerną i jedno dowództwo.

12 czerwca: pułapka między dwiema dywizjami

Rano 11 czerwca Rommel ruszył na północny wschód, ku El Adem, z 15 Dywizją Pancerną, 90 Dywizją Lekką i włoską „Trieste”, a 21 Dywizja Pancerna gen. mjr. Georga von Bismarcka pozorowała natarcie na północ z grzbietu Sidra. Dowódca XXX Korpusu gen. por. Willoughby Norrie uznał, że przeciwnik rozproszył siły na szerokim froncie i że nadarza się okazja, by go rozbić. Rano 12 czerwca chciał rzucić 2 i 4 Brygadę Pancerną na południe, a potem na wschód, na 15 Dywizję Pancerną.

Z tego zamiaru nic nie wyszło. Dowódca 7 Dywizji Pancernej gen. mjr Frank Messervy, który obawiał się rozdzielenia brygad, pojechał naradzić się z Norrie’em, natknął się pod El Adem na Niemców i przez kilka godzin nie miał łączności z nikim. Brygady stały w miejscu i czekały na rozkazy. Rommel tymczasem dowiedział się z przechwyconej brytyjskiej depeszy radiowej, że 4 Brygada Pancerna ma przejść do natarcia, i polecił 15 Dywizji Pancernej bronić się, by Brytyjczycy wykrwawili się, atakując. Gdy do południa nic się nie stało, sam przeszedł do ataku: 15 Dywizja Pancerna uderzyła na 2 i 4 Brygadę od czoła, a 21 Dywizja Pancerna od tyłu, od zachodu.

Norrie, nie mogąc odnaleźć Messervy’ego, podporządkował wszystkie trzy brygady pancerne 1 Dywizji Pancernej gen. mjr. Herberta Lumsdena. Lumsden ściągnął resztki 22 Brygady Pancernej pod Knightsbridge i zdążył zatrzymać grupę bojową 21 Dywizji Pancernej. Po południu 15 Dywizja obeszła jednak 2 Brygadę od wschodu i zepchnęła 4 Brygadę na północ, za skarpę. Brytyjska historia oficjalna pisze, że skąpe i sprzeczne zapisy nie pozwalają odtworzyć szczegółów tej walki. Jasny jest jej wynik: niemieccy artylerzyści, korzystając z mgiełki i kurzu, wysuwali śmiało działa przeciwpancerne, także przeciwlotnicze 8,8 cm, i niszczyli brytyjskie czołgi, które próbowały kontratakować. Do południa 13 czerwca Brytyjczycy naliczyli w trzech brygadach pancernych 105 utraconych czołgów, a w 32 Brygadzie Czołgów Armii 33.

W powietrzu był to również dzień ciężkich walk. Brytyjskie myśliwce wykonały 583 loty bojowe, a lotnictwo pustynne bombardowało 90 Dywizję Lekką pod El Adem około dwudziestu razy. Wieczorem nad El Adem doszło do największej bitwy powietrznej całej bitwy pod Gazalą. Rommel wspominał, że jego samochód przez kilka godzin leżał pod ogniem w otwartym terenie, a wieczorem zbombardowały go własne Stukasy, uciekające przed brytyjskimi myśliwcami.

Wieczorem Ritchie zrozumiał, że słabość jego broni pancernej pozwala Rommlowi pójść na północ, do morza, i odciąć dywizje na linii Gazali. Miał dwa wyjścia: bić się dalej albo wycofać całą armię na granicę egipską, co oznaczało trudny odwrót pod naciskiem i kłopotliwe pytanie, co zrobić z Tobrukiem. Postanowił walczyć. Gen. Claude Auchinleck, który akurat przebywał w jego kwaterze, zgodził się z nim. Premier Winston Churchill, gdy się o tym dowiedział, depeszował: „Wasza decyzja, by walczyć do końca, ma najserdeczniejsze poparcie. Poprzemy was bez względu na wynik. Odwrót byłby zgubny. To sprawa nie tylko pancerza, ale i siły woli”.

13 czerwca: czarna sobota

Plan Rommla na 13 czerwca był prosty: 15 Dywizja Pancerna miała iść na zachód wzdłuż wzniesień Hagiag er Raml, a 21 Dywizja Pancerna na wschód wzdłuż grzbietu Rigel, tak by odciąć Knightsbridge. Ritchie przekazał tymczasem 1 Dywizję Pancerną pod rozkazy dowódcy XIII Korpusu gen. por. Williama Gotta, ale Lumsden, bez łączności z nowym przełożonym, dostał rozkazy dopiero rano. Miał utrzymać obszar Acroma–Knightsbridge–Rigel i atakować przeciwnika przy każdej okazji.

Rano 2 i 22 Brygada Pancerna oraz kilka czołgów piechoty z trudem utrzymały się na wschód od Knightsbridge. Po południu 21 Dywizja Pancerna natarła na zachodni koniec grzbietu Rigel, gdzie stali gwardziści 2 Scots Guards z baterią 11 Pułku Królewskiej Artylerii Konnej i 6 Baterią Polową artylerii południowoafrykańskiej. Około 15.00 sytuacja była tak groźna, że na pomoc wezwano 2 i 4 Brygadę Pancerną. Ostatnia walka dnia rozegrała się w ogonie burzy piaskowej, która momentami ograniczała widoczność prawie do zera, i trwała do zmroku. Południowoafrykańscy artylerzyści strzelali do niemieckich czołgów na wprost, dopóki nie zniszczono wszystkich ośmiu dział; około połowy obsług zginęło lub zostało rannych, a resztę wzięto do niewoli. Zachodnia część pozycji gwardzistów przeszła w ręce Niemców. Za postawę tego dnia i wcześniejszych dni ppłk Henry Foote z 7 Królewskiego Pułku Czołgów, który wyprowadzał czołgi i osłaniał odwrót gwardzistów, dostał Krzyż Wiktorii.

Rommel opisywał ten dzień jako ciągłą „rzeź brytyjskich czołgów”: zwarte brytyjskie zgrupowania dostawały się pod ogień z kilku stron, a ich kontrataki słabły z każdą godziną. Burze piaskowe uziemiły tymczasem większość lotnictwa obu stron; lotnisko w Gambucie przez większą część dnia było nieczynne.

Wieczorem bilans był druzgocący. Według brytyjskiej historii oficjalnej z broni pancernej 8 Armii zostało około 50 czołgów pościgowych i 20 czołgów piechoty. Często cytowane zestawienie, że w ciągu tych dni liczba brytyjskich czołgów spadła z około 300 do około 70, odnosi się do wszystkich wozów zdolnych do walki, nie tylko pościgowych. Przypis redakcyjny do wydanych przez Basila Liddella Harta zapisków Rommla stwierdza, że Niemcy mieli teraz ponad dwukrotną przewagę w czołgach zdolnych do walki. Ważniejsze było jednak co innego: kto panował nad polem bitwy, ten zabierał z niego uszkodzone czołgi. Brytyjskie zespoły ewakuacyjne do 13 czerwca ściągnęły z pola i naprawiały ponad 400 uszkodzonych wozów pancernych. Od tej chwili nie mogły już tego robić, a Niemcy mogli.

Opuszczenie Knightsbridge

Wieczorem 13 czerwca pudło Knightsbridge było prawie okrążone i Gott rozkazał je opuścić. 201 Brygada Gwardii wycofała się w nocy z 13 na 14 czerwca. Wyparcie Brytyjczyków z Knightsbridge datuje się zwykle na 12 czerwca, choć część źródeł wskazuje 13 czerwca. Rozstrzygające walki o to pudło trwały 12 i 13 czerwca, a samo wycofanie nastąpiło w nocy po czarnej sobocie, więc obie daty mają swoje uzasadnienie. Rommel pisał, że gwardziści przez cały ranek byli pod ogniem wszystkich dział, jakie mógł na nich skierować, i nazwał brygadę „żywym uosobieniem zalet i wad brytyjskiego żołnierza: ogromnej odwagi i wytrwałości połączonych ze sztywnym brakiem ruchliwości”. Większość wspierających ją czołgów zniszczono tego dnia albo podczas nocnego odwrotu.

Po odejściu gwardzistów linia od Gazali do Tobruku miała jeszcze kilka pojedynczych punktów oporu: pozycje Południowoafrykańczyków pod Eluet et Tamar, wzgórze 187 z batalionem pułku Worcestershire i małe załogi pod Acromą. Resztki broni pancernej zebrały się na południe i zachód od Acromy. Między dywizjami na linii Gazali a ich drogą odwrotu na wschód nie było już siły, która mogłaby powstrzymać niemieckie czołgi.

Jak Rommel wygrał bitwę pancerną

Rommel walczył tak samo jak w Kotle: czołgi i działa przeciwpancerne działały razem, a brytyjskie brygady wchodziły do walki pojedynczo i szły prosto na ekran dział. Niemieccy dowódcy dywizji wiedzieli, czego chce dowódca armii, i działali szybko. Po brytyjskiej stronie dowodzenie było rozbite między dwa korpusy i trzech dowódców dywizji, rozkazy docierały z opóźnieniem, a dowódca korpusu zmieniał podporządkowanie brygad w trakcie walki. Lekkie Stuarty uważano już tylko za wozy rozpoznawcze, a armaty 2-funtowe Crusaderów i czołgów piechoty nie przebijały z bezpiecznej odległości czołowego pancerza niemieckich wozów. Grant się sprawdził, ale jego 75-milimetrowa armata, umieszczona w kadłubie, miała ograniczony kąt ostrzału, a Grantów było za mało.

Rommel korzystał też z dobrego rozpoznania. Niemiecka kompania nasłuchu radiowego przy sztabie armii czytała nieostrożną brytyjską łączność taktyczną, a według historyków wywiadu Niemcy aż do końca czerwca odczytywali raporty amerykańskiego attaché wojskowego w Kairze płk. Bonnera Fellersa, przesyłane do Waszyngtonu złamanym szyfrem Departamentu Stanu. Raporty te zawierały szczegółowe dane o stanie i zamiarach 8 Armii. Brytyjczycy z kolei, mimo dostępu do części niemieckich depesz szyfrowanych Enigmą, nie przekuli tej wiedzy w szybkie decyzje na polu bitwy.

Miejsce w wojnie

Czarna sobota rozstrzygnęła bitwę pod Gazalą. Do 12 czerwca 8 Armia, choć pobita w Kotle, wciąż miała siłę, by walczyć o pole bitwy. Po 13 czerwca już jej nie miała. Wieczorem Ritchie doszedł do wniosku, że dywizje z linii Gazali trzeba wycofać, zanim zostaną odcięte, i 14 czerwca rano wydał rozkazy. 1 Dywizja Południowoafrykańska wycofała się nadmorską szosą, a 50 Dywizja przebiła się na zachód przez włoskie linie i okrężną drogą przez pustynię dotarła do granicy egipskiej. Tobruk, którego w lutym brytyjscy dowódcy w Kairze postanowili nie bronić w drugim oblężeniu, stał się przedmiotem sporu między Auchinleckiem a Churchillem. 17 czerwca został otoczony, a 21 czerwca skapitulował z garnizonem około 33 tysięcy żołnierzy. Rommel został feldmarszałkiem i ruszył do Egiptu, Ritchie stracił dowództwo 25 czerwca, a 8 Armię zatrzymano dopiero w lipcu pod El Alamein.

Dla brytyjskiej armii klęska pod Knightsbridge była jedną z najcięższych lekcji tej wojny. Pokazała, że przewaga liczebna w czołgach nic nie znaczy, gdy brygady pancerne walczą osobno, bez wsparcia artylerii i piechoty, przeciw przeciwnikowi, który łączy czołgi z działami przeciwpancernymi. Wnioski wyciągnięto latem i jesienią 1942 roku: skupienie broni pancernej, artyleria pod jednym dowództwem, nowe 6-funtowe działa przeciwpancerne i amerykańskie Shermany, które w październiku walczyły w drugiej bitwie pod El Alamein.