Operacja „Kugelblitz”

Na początku grudnia 1943 roku niemiecka 2 Armia Pancerna gen. Lothara Rendulica rozpoczęła we wschodniej Bośni i w Sandżaku operację „Kugelblitz” („Piorun kulisty”) – najbardziej ambitne i największe pod względem użytych sił zimowe przedsięwzięcie Niemców w Jugosławii na przełomie 1943 i 1944 roku. Jej celem było okrążenie i zniszczenie II i III Korpusu Narodowej Armii Wyzwolenia Jugosławii, zanim partyzanci Josipa Broza Tity zdołają przejść przez Drinę do Serbii. Dokładna data rozpoczęcia jest w literaturze podawana różnie: niemieckie opracowania mówią o 2 grudnia, anglojęzyczne – o 3 grudnia, a historiografia jugosłowiańska, opisująca operację jako bitwę nad Limem i Driną, liczy ją od 4 grudnia, gdy uderzyły główne kolumny. Walki trwały do 16–18 grudnia. Niemcy zadali partyzantom ciężkie straty i zajęli szereg miast, ale główne siły obu korpusów wyślizgnęły się z okrążenia.

Jugosławia po kapitulacji Włoch

Od kwietnia 1941 roku Jugosławia była podzielona między państwa Osi i ich sojuszników. Przeciw okupantom walczyły dwa wrogie sobie ruchy: komunistyczni partyzanci Tity i serbscy nacjonaliści – czetnicy gen. Dragoljuba Mihailovicia, którzy coraz częściej współdziałali z Włochami i Niemcami przeciw komunistom. Wiosną 1943 roku Niemcy próbowali rozbić partyzantów w operacji „Schwarz”, zakończonej bitwą nad Sutjeską. Główna grupa Tity poniosła wówczas ogromne straty, ale przebiła się z okrążenia.

Kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku i niemiecka operacja „Achse” zmieniły sytuację na Bałkanach. Partyzanci uprzedzili Niemców w wielu miejscach dawnej strefy włoskiej, rozbroili część włoskich garnizonów i przejęli ogromne ilości broni, amunicji i zaopatrzenia. Część Włochów przeszła na ich stronę. Z resztek dywizji „Venezia” i „Taurinense”, które przyłączyły się do II Korpusu partyzantów, na początku grudnia 1943 roku utworzono włoską dywizję partyzancką „Garibaldi”; według jugosłowiańskich opracowań chodziło łącznie o około 11 tys. żołnierzy.

Jesienią II Korpus, wzmocniony 2 Dywizją Proletariacką, opanował Sandżak i północną Czarnogórę, wypierając czetników i muzułmańską milicję. III Korpus, z 5 Krajińską Dywizją przerzuconą ze środkowej Bośni, działał we wschodniej Bośni, zajął Višegrad i naciskał w stronę Serbii. Dla Niemców była to groźba poważna: Serbia, przez którą biegła linia kolejowa Belgrad–Saloniki, była zapleczem całej ich obrony na Bałkanach. Po 29 listopada partyzanci mieli też własny ośrodek władzy – w bośniackim Jajcach zebrało się drugie posiedzenie AVNOJ, które powołało rząd tymczasowy z Titą na czele.

Siły i plan

Niemcy byli w tym czasie słabi. W listopadzie 1943 roku na front wschodni odszedł III Korpus Pancerny SS, a przysłane w zamian dywizje piechoty były źle wyposażone. Trzy z nich, w tym silna 371 Dywizja Piechoty, zostały Rendulicowi tylko wypożyczone przez naczelne dowództwo na zimę i do końca marca 1944 roku miały wyjechać na inne fronty. Grudzień był więc ostatnią okazją, by użyć ich przeciw partyzantom.

Główny ciężar operacji spoczywał na V Górskim Korpusie SS gen. Artura Phlepsa. Jego dwie dywizje górskie, które już wcześniej walczyły nad Sutjeską – 7 Ochotnicza Dywizja Górska SS „Prinz Eugen” i 1 Dywizja Górska – miały nacierać z południa: „Prinz Eugen” z linii Gacko–Nevesinje w Hercegowinie, a 1 Dywizja Górska z 2 pułkiem jednostki specjalnej „Brandenburg” z rejonu Sjenicy w Sandżaku. Od zachodu, północy i wschodu linię blokady Sarajewo – Han Pijesak – Vlasenica – Srebrenica – Drina miały zamknąć oddziały 369 (chorwackiej) Dywizji Piechoty, 187 Dywizji Rezerwowej, kilka samodzielnych pułków, część niemieckiego pułku policji, Rosyjski Korpus Ochronny oraz bułgarska 24 Dywizja Piechoty, działająca z okupowanej Serbii. Uczestniczyły też chorwackie oddziały Niepodległego Państwa Chorwackiego i czetnicy.

Plan zakładał, że kolumny południowe rozbiją partyzantów i zepchną ich na północ od linii Višegrad–Pale, do kotła zamkniętego przez siły blokujące, gdzie miały zostać zniszczone 2, 5, 17 i 27 Dywizja partyzantów. Nazwa odzwierciedlała dwie fazy operacji: szybkie zamknięcie okrążenia („kula”) i uderzenie na okrążonych („piorun”).

Most w Prijepolju

Najgłośniejszym epizodem operacji był atak na most na Limie w Prijepolju. Zamiast zwykłego uderzenia na przednie pozycje Niemcy postanowili zdobyć go akcją komandosów tuż przed głównym natarciem. Przed świtem 4 grudnia przebrani żołnierze 2 pułku „Brandenburg”, prowadzeni przez przewodników z muzułmańskiej milicji, obeszli pozycje batalionu 2 Brygady Proletariackiej i opanowali most nienaruszony. Według jugosłowiańskich opracowań tylko tego dnia jednostki 2 Dywizji Proletariackiej straciły 395 zabitych i 13 jeńców. Dowódca batalionu, który zdobył most, kpt. Konrad Steidl, otrzymał Krzyż Rycerski. Nawet historiografia jugosłowiańska uznawała tę akcję za jedną z najlepiej przeprowadzonych niemieckich akcji taktycznych w Jugosławii, a porażkę tłumaczyła także zaniedbaniami w rozpoznaniu i dowodzeniu po stronie partyzanckiej.

Po przełamaniu frontu nad Limem 1 Dywizja Górska i „Brandenburczycy” posuwali się szybko. 5 grudnia zajęli Novą Varoš, a 6 grudnia Pljevlję, skąd część sił skręciła na Bijelo Polje. Dywizja „Prinz Eugen” przez Čajniče doszła do rejonu Ustiprača–Goražde nad Driną i 7 grudnia nawiązała łączność z 1 Dywizją Górską. Na północy niemieckie kolumny z Tuzli i Zvornika, wsparte czołgami, ruszyły na Kladanj i Vlasenicę, a z rejonu Sarajewa – na Sokolac.

Partyzanci się wymykają

Mimo tych sukcesów pierścień się nie zamknął. II Korpus zdołał oderwać się od nieprzyjaciela, zanim 1 Dywizja Górska połączyła się z „Prinz Eugen”. III Korpus, który najpierw bezskutecznie próbował przejść przez Drinę na wschód, zebrał się na płaskowyżu Romanija i w rejonie Rogaticy. Niemcy zamknęli okrążenie wokół 27 Dywizji, ale w nocy z 15 na 16 grudnia partyzanci niepostrzeżenie przeszli przez linię blokady 187 Dywizji Rezerwowej w pobliżu Han Pijesaka. 5 Krajińska Dywizja, zamiast czekać na uderzenie, sama ruszyła trzema kolumnami na południe, prosto na nacierające oddziały niemieckie, i przebiła się w okolicach Sjeverska. Szeroki teren, góry, zima i zbyt mała liczba żołnierzy, by szczelnie obsadzić linię okrążenia, sprawiły, że partyzanci przechodzili przez luki między niemieckimi zgrupowaniami.

Bilans obu stron jest trudny do ustalenia. Niemcy meldowali według niemieckich opracowań 2926 zabitych przeciwników, 1604 zdobyte karabiny i 107 karabinów maszynowych. Rozbieżność między liczbą „zabitych” a liczbą zdobytej broni, typowa dla niemieckich raportów z walk z partyzantami, każe przypuszczać, że w meldunkach liczono także ludzi spoza oddziałów zbrojnych. Niektóre opracowania szacują łączne straty partyzantów (zabitych, rannych i zaginionych) nawet na około 9 tys. ludzi; straty niemieckie podaje się na 106 zabitych, 535 rannych i 7 zaginionych. Najbardziej ucierpiały 2 Proletariacka i 5 Krajińska Dywizja. Hitler był według relacji wściekły, że partyzanci znów uszli z okrążenia.

Czetnicy i cywile

W operacji po stronie niemieckiej walczyły oddziały czetnickie. Czetnicy mjr. Vojislava Lukačevicia, który jesienią 1943 roku zawarł z Niemcami lokalny rozejm, nacierali razem z grupą bojową 1 Dywizji Górskiej. 22 grudnia jej dowódca, płk Remold, pochwalił ich w rozkazie jako „wiernych towarzyszy broni” w walce z komunistami. Także w innych miejscach czetnicy i muzułmańska milicja współdziałali z Niemcami przeciw partyzantom. Był to jeden z dowodów kolaboracji, które w tych tygodniach Brytyjczycy zbierali przeciw Mihailoviciowi.

Ludność cywilna znalazła się między walczącymi stronami. Niemieckie operacje przeciw partyzantom w Jugosławii łączyły się z paleniem wsi uznanych za partyzanckie, rozstrzeliwaniem zakładników i podejrzanych oraz wywózkami do obozów; historycy niemieckiej polityki okupacyjnej na Bałkanach zaliczają do tego wzoru także zimowe operacje 1943/1944. Po wkroczeniu Niemców do Prijepolja muzułmańska milicja i miejscowi czetnicy aresztowali 5 grudnia 16 sympatyków partyzantów, Serbów i Muzułmanów, i wydali ich okupantom; sześciu z nich zginęło w niemieckich obozach. Na terenach, przez które przechodził front, dochodziło też do porachunków między czetnikami, ustaszami i partyzantami, których ofiarą padali cywile różnych narodowości.

Miejsce w wojnie

„Kugelblitz” był pierwszą i najważniejszą z serii operacji 2 Armii Pancernej, które historiografia jugosłowiańska nazwała szóstą ofensywą nieprzyjaciela. Jeszcze w czasie walk Niemcy przygotowali kolejne uderzenie. Operacja „Schneesturm” („Zamieć”), prowadzona od 18 do 27 grudnia tymi samymi siłami, była wymierzona w partyzantów działających dalej na zachód, w rejonie Vareša i Kakanja. Tym razem Niemcy próbowali okrążać pojedyncze bataliony i pułki zamiast całych dywizji. Mimo to partyzanci w nocy z 25 na 26 grudnia przebili się z kotła i zebrali na Romaniji. Równolegle Niemcy prowadzili mniejsze operacje w Hercegowinie, zachodniej Chorwacji i na wyspach dalmatyńskich.

W styczniu 1944 roku operacja „Waldrausch” w środkowej Bośni przyniosła Niemcom zdobycie Jajec, gdzie przed kilkoma tygodniami obradowała AVNOJ, ale partyzanci znowu wymknęli się z okrążenia. 5 Krajińska Dywizja już w pierwszej połowie stycznia odzyskała Foču, Čajniče, Goražde i Kalinovik, odtwarzając wolne terytorium. Gdy wypożyczone dywizje niemieckie odeszły na inne fronty, 2 Armia Pancerna nie miała już sił na podobne przedsięwzięcia. W maju 1944 roku Niemcy spróbowali innej metody: zrzucili spadochroniarzy na kwaterę Tity w Drvarze. Tito ocalał.

Zimowe operacje 1943/1944 pokazały, że Niemcy potrafili wygrywać pojedyncze bitwy, ale nie mogli rozbić armii partyzanckiej, która rosła, zdobywała broń i doświadczenie i za każdym razem uchodziła z pułapki. Dla Brytyjczyków, którzy właśnie decydowali, kogo wspierać w Jugosławii, był to kolejny argument za Titą: to jego oddziały wiązały kilkanaście dywizji niemieckich i sojuszniczych, podczas gdy czetnicy coraz otwarciej walczyli u boku okupanta. Grudniowe walki w Bośni i Sandżaku poprzedziły więc zwrot aliantów ku partyzantom w pierwszej połowie 1944 roku. Jesienią tego roku partyzanci wspólnie z Armią Czerwoną wyzwolili Belgrad.