Tito ogłasza tymczasowy rząd

4 grudnia 1943 roku do opinii publicznej na świecie dotarła wiadomość, że jugosłowiańscy partyzanci Josipa Broza Tity powołali własny rząd tymczasowy i odmówili uznania rządu królewskiego na emigracji. Depesze agencyjne i ówczesne publikacje, oparte na komunikatach partyzanckich i audycjach radiostacji „Wolna Jugosławia”, przedstawiały to jako proklamację tego dnia „tymczasowego demokratycznego rządu Jugosławii”, niekiedy z dopiskiem, że na jego czele stanął Ivan Ribar. Obie informacje wymagają sprostowania. Rząd nie powstał 4 grudnia, lecz kilka dni wcześniej, w nocy z 29 na 30 listopada, na drugim posiedzeniu AVNOJ w bośniackim Jajcach, i nie był rządem emigracyjnym – przeciwnie, działał w kraju, na terenach opanowanych przez partyzantów, i występował przeciw rządowi królewskiemu przebywającemu w Kairze i Londynie. Jego przewodniczącym był sam Tito; Ribar przewodniczył natomiast prezydium AVNOJ, które pełniło funkcję zbiorowej głowy państwa.

Co postanowiono w Jajcach

Rada AVNOJ ogłosiła się najwyższym organem ustawodawczym i przedstawicielskim Jugosławii i powołała Narodowy Komitet Wyzwolenia Jugosławii (NKOJ) – organ wykonawczy o uprawnieniach rządu tymczasowego. Na jego czele stanął Tito, który objął też sprawy obrony; jednym z trzech wiceprzewodniczących został Edvard Kardelj, najbliższy współpracownik Tity w kierownictwie komunistów. Pozostałe stanowiska komisarzy (zwanych pełnomocnikami) obsadzono tak, by w rządzie znaleźli się przedstawiciele różnych narodów Jugosławii i ludzie spoza partii komunistycznej, choć o wszystkim decydowało kierownictwo komunistów. AVNOJ odebrała rządowi emigracyjnemu prawa legalnego rządu Jugosławii, zakazała królowi Piotrowi II powrotu do kraju do czasu, aż naród wypowie się o ustroju po wojnie, i zapowiedziała federacyjną budowę państwa. Tito otrzymał stopień marszałka Jugosławii.

Siedzibą NKOJ było początkowo Jajce, a później Drvar. Komitet nie dysponował stolicą ani stałym terytorium: w tych samych dniach, gdy świat dowiadywał się o jego powstaniu, niemiecka 2 Armia Pancerna prowadziła we wschodniej Bośni i Sandżaku operację „Kugelblitz” przeciw dwóm korpusom partyzantów. Pod względem wojskowym partyzanci byli jednak w tym czasie najsilniejszą siłą zbrojną w kraju – liczyli wówczas, zależnie od źródła, od ponad 100 tys. do około 300 tys. ludzi (wyższe liczby pochodzą z danych partyzanckich) i wiązali kilkanaście dywizji niemieckich i sojuszniczych.

Reakcja rządu królewskiego

Rząd emigracyjny premiera Božidara Purića, przebywający wraz z królem w Kairze, odpowiedział ostrym protestem. Uznał uchwały z Jajec za nielegalne, a Titę i jego ruch – za samozwańców, którzy chcą narzucić krajowi komunizm. Dla rządu, który wciąż formalnie uznawały wszystkie mocarstwa koalicji i w którym ministrem wojny był od 1942 roku gen. Dragoljub Mihailović, decyzje z Jajec były zakwestionowaniem jego prawa do reprezentowania Jugosławii. Król Piotr II liczył na poparcie Brytyjczyków, którzy od początku wojny udzielali mu gościny i pomocy.

Słabość pozycji rządu królewskiego była jednak widoczna. Gabinet był skłócony – spory między ministrami serbskimi i chorwackimi doprowadziły w 1943 roku do kilku zmian premiera – i nie miał wpływu na wydarzenia w kraju. Jego jedyną siłą zbrojną w Jugosławii byli czetnicy Mihailovicia, a o ich współpracy z Włochami i Niemcami przeciw partyzantom alianci wiedzieli coraz więcej.

Brytyjczycy, Rosjanie i Amerykanie

Najważniejsza była reakcja Wielkiej Brytanii, która od 1941 roku była głównym opiekunem jugosłowiańskiego rządu i jedynym mocarstwem z misjami wojskowymi zarówno u czetników, jak i u partyzantów. Od jesieni 1943 roku przy sztabie Tity działała misja brygadiera Fitzroya Macleana, osobistego wysłannika Winstona Churchilla, a wcześniej przebywał u partyzantów kpt. William Deakin, który był świadkiem walk nad Sutjeską. Raport Macleana z listopada 1943 roku przekonywał, że partyzanci są najskuteczniejszą siłą walczącą z Niemcami w Jugosławii i że to oni, a nie król, będą rządzić krajem po wojnie. Na konferencji teherańskiej trzy mocarstwa postanowiły 1 grudnia wspierać partyzantów w możliwie największym zakresie.

Wiadomość z Jajec nie wywołała więc w Londynie protestu. Churchill, który po Teheranie zatrzymał się w Kairze na kolejnych rozmowach z Rooseveltem i Turkami, w pierwszej połowie grudnia wysłuchał tam relacji Deakina i Macleana. Według relacji uczestników i późniejszych badań właśnie wtedy, około 10 grudnia, postanowił przestać wspierać Mihailovicia i postawić na Titę. Brytyjczycy domagali się odtąd, by król usunął Mihailovicia z rządu. 7 grudnia minister spraw zagranicznych Anthony Eden po raz pierwszy od Teheranu rozmawiał z premierem Puriciem. Rząd brytyjski nie uznał NKOJ, ale też nie zamierzał bronić rządu królewskiego przed Titą.

Moskwa zareagowała z opóźnieniem. Józef Stalin był niezadowolony, że Tito nie uprzedził go o swoich zamiarach, i obawiał się, że rewolucyjne posunięcia jugosłowiańskich komunistów zaniepokoją zachodnich sojuszników. Gdy okazało się, że Brytyjczycy nie protestują, ZSRR w połowie grudnia publicznie z uznaniem odniósł się do decyzji AVNOJ i zapowiedział wysłanie do sztabu Tity własnej misji wojskowej, która dotarła do Jugosławii w lutym 1944 roku. Stany Zjednoczone zachowały ostrożność: Amerykanie utrzymywali oficerów łącznikowych Office of Strategic Services u obu stron i nie chcieli przesądzać o ustroju Jugosławii przed końcem wojny.

Mihailović uznał uchwały z Jajec za spisek komunistów. Pod koniec stycznia 1944 roku czetnicy odpowiedzieli na nie zjazdem we wsi Ba w zachodniej Serbii, na którym przedstawili własny program powojennej monarchii federacyjnej. Nie zmieniło to już stanowiska aliantów.

Miejsce w wojnie

Ogłoszenie rządu Tity zakończyło okres, w którym alianci mogli traktować wojnę w Jugosławii jako spór dwóch ruchów oporu o sposób walki z okupantem. Od tej pory była to także rywalizacja dwóch rządów o władzę w powojennym państwie. Na początku stycznia 1944 roku Churchill napisał osobiście do Tity, a do misji Macleana dołączył jego syn Randolph. Wiosną 1944 roku Brytyjczycy wycofali swoich oficerów od czetników. Pod naciskiem Churchilla król Piotr II zastąpił na przełomie maja i czerwca 1944 roku Purića Ivanem Šubašiciem, który 16 czerwca zawarł z Titą na wyspie Vis porozumienie, które w praktyce uznawało władze powołane w Jajcach. W marcu 1945 roku NKOJ i rząd emigracyjny połączyły się we wspólny rząd tymczasowy z Titą jako premierem, a w listopadzie 1945 roku zgromadzenie konstytucyjne zniosło monarchię. Król Piotr II nigdy nie wrócił do kraju.