Drugie posiedzenie AVNOJ w Jajcach

Wieczorem 29 listopada 1943 roku w niewielkim bośniackim mieście Jajce, położonym nad Vrbasem, w sali miejscowego Sokoła zebrali się delegaci Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (AVNOJ). Obrady trwały do wczesnych godzin 30 listopada. W ich trakcie partyzancka rada, utworzona rok wcześniej przez komunistów Josipa Broza Tity, ogłosiła się najwyższym organem ustawodawczym i przedstawicielskim kraju, powołała rząd tymczasowy z Titą na czele, odebrała prawa legalnego rządu gabinetowi emigracyjnemu w Kairze i Londynie, zakazała królowi Piotrowi II powrotu do kraju i zapowiedziała, że powojenna Jugosławia będzie federacją równych narodów. Tito otrzymał stopień marszałka Jugosławii.

Jajce było wówczas stolicą rozległego obszaru zajętego przez partyzantów w środkowej i zachodniej Bośni, otoczonego przez wojska niemieckie i formacje Niepodległego Państwa Chorwackiego. Postanowienia drugiego posiedzenia nie były jeszcze ostatecznym rozstrzygnięciem – wymagały zwycięstwa w wojnie domowej i z okupantem, uznania przez aliantów i zatwierdzenia przez powojenne zgromadzenie konstytucyjne. Wyznaczyły jednak kierunek, w którym potoczyły się losy kraju, i z tego powodu Jugosławia Tity uznała 29 listopada za dzień swoich narodzin.

Rozbita Jugosławia i dwa ruchy oporu

W kwietniu 1941 roku Królestwo Jugosławii w ciągu kilkunastu dni uległo inwazji Niemiec, Włoch i Węgier, a król i rząd uszli za granicę. Zwycięzcy podzielili kraj: Słowenię rozebrali Niemcy, Włosi i Węgrzy, Chorwacja wraz z Bośnią i Hercegowiną stała się państwem ustaszy Ante Pavelicia, Serbia znalazła się pod niemiecką administracją wojskową, a Czarnogóra, Kosowo i większość Dalmacji – pod władzą lub wpływem włoskim. Bułgaria zajęła Macedonię.

Opór od początku rozwijał się w dwóch nurtach. Płk Dragoljub Mihailović skupił na Ravnej Gorze oficerów i żołnierzy królewskiej armii – czetników, którzy chcieli odbudowy monarchii i dominacji Serbów, a walkę na pełną skalę odkładali do chwili alianckiego desantu. Komunistyczna Partia Jugosławii pod kierunkiem Tity wezwała do powstania po napaści Niemiec na ZSRR i stworzyła ruch partyzancki, który przyjmował ludzi wszystkich narodowości i łączył walkę z okupantem z rewolucją. Jesienią 1941 roku oba ruchy starły się ze sobą i odtąd prowadziły wojnę domową równolegle z walką z Osią.

Rząd emigracyjny postawił na Mihailovicia. W styczniu 1942 roku premier Slobodan Jovanović mianował go ministrem wojska, marynarki i lotnictwa, a czetników oficjalnie nazwano Jugosłowiańską Armią w Ojczyźnie. Sam rząd był jednak skłócony: ministrowie serbscy spierali się z przedstawicielami Chorwackiej Partii Chłopskiej o odpowiedzialność za zbrodnie ustaszy i o kształt państwa, a Vladko Maček, przywódca tej partii, w ogóle nie wyjechał z kraju. Latem 1943 roku gabinety zmieniały się szybko, aż w sierpniu powstał urzędniczy rząd Božidara Puricia, w którym Mihailović zachował tekę ministra.

Od Bihacia do Jajec

Pierwsze posiedzenie AVNOJ odbyło się 26–27 listopada 1942 roku w Bihaciu, w zachodniej Bośni, gdzie partyzanci opanowali wtedy rozległy obszar obejmujący też Likę i część Dalmacji. Rada przyjęła zasadę wielonarodowej federacji, ale nie rozstrzygnęła ustroju przyszłego państwa. Przewodniczącym wybrano Ivana Ribara, przedwojennego polityka, w latach 1920–1921 przewodniczącego konstytuanty Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Utworzono też komitet wykonawczy, lecz Tito zastrzegł, że nie jest to rząd. Zgodnie z radami z Moskwy – Komintern zalecał, by nie drażnić zachodnich aliantów i nie występować otwarcie przeciw monarchii – AVNOJ nie zakwestionowała wówczas prawowitości rządu emigracyjnego. Do nazwy rady dodano słowo „antyfaszystowska”, by podkreślić, że jest to front walki z okupantem, a nie organ rewolucji.

Rok 1943 przyniósł partyzantom najcięższe próby. Zimą Niemcy, Włosi, ustasze i czetnicy w operacji „Weiss” wyparli ich z Bihacia; w lutym i marcu nad Neretwą partyzanci wyrwali się z okrążenia i rozbili sprzymierzonych z Włochami czetników. W maju ruszyła operacja „Schwarz”, a główne siły Tity przebiły się z kotła nad Sutjeską, tracąc co trzeciego żołnierza. Przetrwanie tych ofensyw przekonało jednak zarówno Niemców, jak i Brytyjczyków, że ruch Tity jest najpoważniejszą siłą zbrojną w kraju.

Przełomem okazała się kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku. Niemcy w operacji „Achse” rozbroili większość włoskich garnizonów na Bałkanach, ale partyzanci zdążyli przejąć broń i sprzęt kilku włoskich dywizji, na pewien czas opanowali znaczną część wybrzeża Dalmacji z wyspami, a do ich szeregów wstąpili ochotnicy z terenów anektowanych przez Włochy, zwłaszcza z Istrii i Słowenii. Według danych jugosłowiańskich pod koniec 1943 roku Narodowa Armia Wyzwolenia liczyła około 300 tysięcy żołnierzy; historycy traktują te liczby ostrożnie, zgodnie jednak przyjmują, że w ciągu kilku miesięcy ruch Tity urósł kilkakrotnie.

Brytyjskie misje i zmiana frontu

Równolegle zmieniała się polityka Wielkiej Brytanii. Do 1943 roku Londyn wspierał Mihailovicia, którego propaganda aliancka przedstawiała jako bohatera europejskiego oporu. Odszyfrowane niemieckie depesze i meldunki oficerów łącznikowych pokazywały jednak, że czetnicy unikają walki z Niemcami, a w wielu miejscach współdziałają z Włochami, a nawet z Niemcami przeciw partyzantom. W maju 1943 roku do sztabu Tity zrzucono misję Kierownictwa Operacji Specjalnych z kpt. Williamem Deakinem, która przeżyła z partyzantami bitwę nad Sutjeską. We wrześniu dołączył do nich brygadier Fitzroy Maclean, osobisty wysłannik Winstona Churchilla, któremu premier polecił ustalić, kto naprawdę zabija najwięcej Niemców, i nie zajmować się przyszłym ustrojem Jugosławii. Na początku listopada Maclean przedstawił w Kairze raport, według którego partyzanci byli jedyną liczącą się siłą oporu, a ich ruch miał przesądzić o powojennych losach kraju bez względu na to, czy alianci go poprą.

Tito liczył się wówczas z możliwością alianckiego desantu na wybrzeżu Adriatyku i chciał, by przybywający alianci zastali w kraju gotową władzę. W październiku kierownictwo partii przygotowało projekt Narodowego Komitetu Wyzwolenia jako ogólnojugosłowiańskiego organu wykonawczego, a regionalne rady antyfaszystowskie wybierały delegatów na drugie posiedzenie.

Obrady w Jajcach

Zgromadzenie zwołano w warunkach wojennych. Według zestawień jugosłowiańskich z planowanych ponad 300 delegatów do Jajec dotarło 142, a w sali zasiedli także zastępcy. Najsłabiej reprezentowana była wschodnia część kraju: w okupowanej Serbii nie dało się przeprowadzić wyborów, więc jej delegatów wyznaczyły oddziały partyzanckie pochodzące z Serbii, a z Macedonii i Sandżaku nikt nie zdążył przybyć. Obradom przewodniczył Ivan Ribar. Kilka dni wcześniej, 27 listopada, na lotnisku polowym na Glamočkim polu zginął od bomby niemieckiego samolotu jego starszy syn Ivo Lola Ribar, jeden z najbliższych współpracowników Tity, który miał właśnie odlecieć na czele pierwszej partyzanckiej misji wojskowej do alianckiego dowództwa w Kairze. Zginęli z nim dwaj oficerowie brytyjskiej misji. Młodszy syn Ribara, Jurica, poległ w październiku w Czarnogórze.

Delegaci wysłuchali referatu Tity o przebiegu walki i przyjęli serię uchwał, które w Jugosławii nazywano później fundamentem nowego państwa:

• AVNOJ ogłosiła się najwyższym organem ustawodawczym i wykonawczym, przedstawicielem suwerenności narodów Jugosławii;
• Narodowy Komitet Wyzwolenia Jugosławii (NKOJ) otrzymał uprawnienia rządu tymczasowego; jego przewodniczącym został Tito, a wiceprzewodniczącymi komunistów Edvard Kardelj i Vladislav Ribnikar oraz Božidar Magovac z Chorwackiej Partii Chłopskiej;
• rządowi emigracyjnemu odebrano prawa legalnego rządu Jugosławii, a zawarte przez niego umowy międzynarodowe miały zostać poddane rewizji;
• królowi Piotrowi II zakazano powrotu do kraju do czasu, gdy po wyzwoleniu naród sam rozstrzygnie sprawę monarchii; formalnie pytanie o ustrój pozostawiono więc otwarte;
• przyszła Jugosławia miała być demokratyczną federacją równoprawnych narodów, złożoną z Serbii, Chorwacji, Słowenii, Bośni i Hercegowiny, Macedonii i Czarnogóry;
• rada oświadczyła, że Jugosławia nigdy nie uznała rozbioru z 1941 roku, i poparła przyłączenie do niej ziem anektowanych po I wojnie światowej przez Włochy, w tym Istrii i Słoweńskiego Przymorza.

W nocy z 29 na 30 listopada prezydium AVNOJ – według relacji uczestników na wniosek delegacji słoweńskiej – nadało Ticie stopień marszałka Jugosławii; część źródeł datuje tę decyzję na 30 listopada. Tito był jedynym człowiekiem, który kiedykolwiek nosił ten tytuł. Nowo wybrane prezydium AVNOJ liczyło 63 członków, a obok komunistów zasiedli w nim też przedstawiciele Chorwackiej Partii Chłopskiej i przedwojennej Samodzielnej Partii Demokratycznej, co miało świadczyć o szerokim, ponadpartyjnym charakterze ruchu. Wśród wiceprzewodniczących znalazł się m.in. Moša Pijade, jeden z ideologów partii.

Reakcje

Uchwały z Jajec zaskoczyły wszystkich trzech wielkich sojuszników. Zapadły w dniach, gdy w Teheranie trwała konferencja Roosevelta, Churchilla i Stalina. Najostrzej zareagował Józef Stalin: Tito nie uprzedził Moskwy, a powołanie rządu tymczasowego, odrzucenie gabinetu emigracyjnego i tytuł marszałka były sprzeczne z radzieckimi zaleceniami, by nie ujawniać przed Zachodem rewolucyjnych celów ruchu. Według relacji jugosłowiańskich i późniejszych badań Kreml początkowo wstrzymał się z oceną i dopiero po pewnym czasie, gdy okazało się, że Brytyjczycy nie protestują, publicznie poparł decyzje AVNOJ.

Wielka Brytania przyjęła je z zaskakującym spokojem. Dla Churchilla najważniejsze było wiązanie jak największej liczby dywizji niemieckich na Bałkanach. W ustaleniach wojskowych konferencji teherańskiej, przyjętych 1 grudnia, trzy mocarstwa postanowiły wspierać partyzantów jugosłowiańskich w możliwie największym zakresie dostawami, sprzętem i operacjami komandosów. Rząd emigracyjny i król, przebywający w Kairze, zaprotestowali, ale nie mieli już środków nacisku. Czetnicy odpowiedzieli na Jajce w styczniu 1944 roku zjazdem we wsi Ba w Serbii, na którym przedstawili własną wizję powojennej monarchii federacyjnej i oskarżyli AVNOJ o spisek komunistów i ustaszy przeciw Serbom.

Znaczenie

Drugie posiedzenie AVNOJ przesądziło o ustroju powojennej Jugosławii na długo przed końcem wojny. W 1944 roku Brytyjczycy wycofali misje łącznikowe od Mihailovicia i przestali go wspierać. Pod naciskiem Churchilla król powołał na premiera Ivana Šubašicia, który 16 czerwca 1944 roku zawarł z Titą na wyspie Vis porozumienie uznające w praktyce władze utworzone w Jajcach w zamian za odłożenie decyzji o ustroju do końca wojny. W październiku 1944 roku partyzanci i Armia Czerwona wyzwolili Belgrad, a w marcu 1945 roku powstał wspólny rząd z Titą jako premierem. Trzecie posiedzenie AVNOJ w sierpniu 1945 roku przekształciło radę w tymczasowe zgromadzenie narodowe. Po wyborach z 11 listopada 1945 roku, zbojkotowanych przez opozycję, w których startowała tylko lista Frontu Ludowego kierowanego przez komunistów, zgromadzenie konstytucyjne 29 listopada – w drugą rocznicę obrad w Jajcach – zniosło monarchię i proklamowało Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii. Mihailović, schwytany w marcu 1946 roku, został skazany i rozstrzelany w lipcu tego roku.

Federacja sześciu republik ustanowiona w Jajcach przetrwała do lat 90. XX wieku, a 29 i 30 listopada obchodzono w niej jako Dzień Republiki. Wyznaczone wtedy wewnętrzne granice, nazywane „granicami AVNOJ”, w zamyśle miały mieć charakter administracyjny. Po rozpadzie Jugosławii stały się jednak granicami niepodległych państw, a ich zakwestionowanie przez serbskich nacjonalistów było jedną z przyczyn wojen w Chorwacji i Bośni. Budynek, w którym obradowano, mieści dziś muzeum.