Wyzwolenie Homla

Rankiem 26 listopada 1943 roku oddziały radzieckiej 11 i 48 Armii weszły do Homla — dużego węzła kolejowego nad Sożem, w południowo-wschodniej części Białorusi. Niemcy, zagrożeni okrążeniem, opuścili miasto nocą. Był to pierwszy ośrodek obwodowy Białoruskiej SRR odzyskany przez Armię Czerwoną i zarazem uwieńczenie operacji homelsko-rzeczyckiej, prowadzonej od 10 listopada przez Front Białoruski generała armii Konstantego Rokossowskiego.

Popularne kalendaria podają pod tą datą jedynie ogólnikowe zdanie, że „trwa ofensywa Armii Czerwonej na Ukrainie”. Jest ono prawdziwe, ale niczego konkretnego nie opisuje, a najważniejsze wydarzenie tego dnia na froncie wschodnim rozegrało się nie na Ukrainie, lecz na Białorusi: było nim zdobycie Homla.

Tło: front nad Sożem i Dnieprem

Homel znalazł się w rękach niemieckich 19 sierpnia 1941 roku, gdy 2 Armia i grupa pancerna Guderiana, zawrócone na południe po bitwie pod Smoleńskiem, przetaczały się przez wschodnią Białoruś w drodze na Kijów. Przez ponad dwa lata miasto było zapleczem Grupy Armii „Środek”: działały tu niemieckie obozy przejściowe dla jeńców wojennych (Dulag 220 i Dulag 121), więzienie i obozy pracy przymusowej. Żydów Homla — przed wojną stanowili znaczną część mieszkańców — Niemcy zamknęli jesienią 1941 roku w czterech gettach, a 3–4 listopada 1941 roku wymordowali w masowych egzekucjach za miastem. Radziecka Nadzwyczajna Komisja Państwowa podawała około 4 tys. zamordowanych, ale późniejsze ustalenia, oparte na dokumentach z 1944 roku i kolejnych miejscach kaźni, wskazują, że ofiar było co najmniej 10 tys.

Po zwycięstwie na łuku kurskim i wyzwoleniu Orła Front Centralny Rokossowskiego ruszył 26 sierpnia 1943 roku na zachód, w lukę między Grupą Armii „Środek” a „Południe”. We wrześniu sforsował Desnę, zajął Czernihów i dotarł do Dniepru przy ujściu Prypeci. Na jego prawym skrzydle wojska radzieckie przekroczyły dawną granicę Białorusi — zajęły m.in. Komaryn i Dobrusz — i pod koniec września podeszły pod sam Homel. Tu natarcie utknęło: miasto było silnie umocnione i stanowiło jeden z punktów oparcia niemieckiego Wału Wschodniego, a w międzyrzeczu Soża i Dniepru Niemcy skupili znaczne siły.

10 października do Frontu Centralnego dołączyły armie rozwiązanego Frontu Briańskiego, w tym 11 Armia generała Iwana Fiediuninskiego i 3 Armia generała Aleksandra Gorbatowa, a 20 października front przemianowano na Białoruski. Po stronie niemieckiej Homla broniła 9 Armia, którą od listopada zamiast Waltera Modela dowodził generał Josef Harpe, a na południe od niej, ku Prypeci, rozciągała się 2 Armia generała Waltera Weissa. Dowódca Grupy Armii „Środek” feldmarszałek Günther von Kluge został pod koniec października ciężko ranny w wypadku samochodowym i dowództwo przejął feldmarszałek Ernst Busch.

Rokossowski uznał, że czołowe natarcie na Homel byłoby zbyt kosztowne. Postanowił obejść miasto: przerzucić skrycie siły na południe, sforsować Dniepr w rejonie Łojowa i uderzyć na Rzeczycę, by przeciąć linie kolejowe łączące Homel z zachodem i zagrozić okrążeniem całego zgrupowania niemieckiego.

Operacja homelsko-rzeczycka

Natarcie ruszyło 10 listopada z przyczółka pod Łojowem. Główny cios zadała 65 Armia generała Pawła Batowa, wspierana przez 1 Gwardyjski Doński i 9 Korpus Pancerny oraz dwa gwardyjskie korpusy kawalerii; obok niej nacierała część 48 Armii generała Prokofija Romanienki. Po kilku dniach ciężkich walk o poszerzenie przyczółka obrona niemiecka pękła na szerokim odcinku. W nocy z 14 na 15 listopada wojska radzieckie przecięły linię kolejową i szosę Homel – Kalinkowicze, a 16 listopada czołgi gwardyjskie i piechota 19 Korpusu Strzeleckiego doszły do przedmieść Rzeczycy. Miasto zostało zdobyte 18 listopada; tego wieczoru Moskwa po raz pierwszy oddała salut artyleryjski na cześć wyzwolenia miasta na Białorusi. Most kolejowy przez Dniepr, łączący Rzeczycę z niemieckim zgrupowaniem homelskim, Rosjanie opanowali 21 listopada.

Niemcy próbowali kontratakować. 18–19 listopada uderzyli czołgami i 192 Dywizją Piechoty pod Korowatyczami, na północ od Rzeczycy, i przez dwa dni toczyli tam zacięte walki, ale wyłomu nie zamknęli. Tymczasem 48 Armia sforsowała Berezynę przy jej ujściu do Dniepru i uchwyciła przyczółek na południe od Żłobina, a 61 Armia posuwała się w kierunku Mozyrza. Wyłom w niemieckiej obronie miał około stu kilometrów szerokości.

Na północ od Homla przeszły do natarcia kolejne armie frontu. 11 Armia Fiediuninskiego od 12 listopada przebijała się przez umocnienia nad Sożem na północnych przedpolach miasta, a 22 listopada wraz z 63 Armią przerwała obronę w rejonie Kostiukowki i wyszła na linię kolejową i szosę Homel – Żłobin. 3 i 50 Armia, nacierając jeszcze dalej na północ, zajęły Propojsk i 25 listopada doszły do Dniepru w rejonie Nowego Bychowa. Wieczorem 25 listopada wojska radzieckie podchodziły do Homla z trzech stron.

26 listopada

Groźba okrążenia zmusiła dowództwo niemieckie do odwrotu. W nocy z 25 na 26 listopada oddziały 9 Armii zaczęły opuszczać miasto i międzyrzecze Soża i Dniepru; część z nich, kierując się ku Rzeczycy, wpadła na pozycje 48 Armii. Rano do Homla weszły od północy i wschodu 217 i 96 Dywizja Strzelecka 11 Armii, a od południowego wschodu — 7 i 102 Dywizja Strzelecka. Według radzieckich relacji czerwoną flagę zatknięto na budynku miejskiej elektrowni i na wieży strażackiej. Wieczorem Moskwa uczciła zdobycie Homla salutem z 224 dział.

Miasto, które wojska radzieckie odzyskały, było ruiną. Według powojennych danych zniszczeniu uległo około 80 procent zabudowy, a z około 144 tys. mieszkańców z 1940 roku zostało niespełna 15 tys. Wycofujący się Niemcy wysadzali zakłady, mosty i urządzenia kolejowe, a według radzieckich relacji część ludności zdolnej do pracy wywieźli na zachód. Białoruscy partyzanci, bardzo liczni w lasach Polesia, przez cały czas operacji niszczyli tory i atakowali wycofujące się transporty.

Operacja homelsko-rzeczycka trwała do 30 listopada. Wojska Frontu Białoruskiego posunęły się w niej na głębokość do 130 kilometrów i wyszły na linię na wschód od Rohaczowa i na południe od Nowego Bychowa, zagrażając południowemu skrzydłu Grupy Armii „Środek” i utrudniając jej łączność z Grupą Armii „Południe”. Według zestawień zespołu generała Grigorija Kriwoszejewa straty radzieckie wyniosły około 21,6 tys. zabitych i zaginionych oraz około 66,5 tys. rannych i chorych. Niemieckie meldunki sanitarne, przytaczane w literaturze, wykazują dla armii broniących się na tym odcinku w dniach 11–30 listopada około 3,2 tys. zabitych i 12 tys. rannych; liczby te nie obejmują zaginionych i jeńców.

Front na Ukrainie pod koniec listopada

Ogólnikowe zdanie o „ofensywie na Ukrainie” dobrze oddaje jednak obraz całego południowego odcinka frontu. Po wyzwoleniu Kijowa 6 listopada 1 Front Ukraiński generała Nikołaja Watutina szybko posuwał się na zachód: zajął Fastów, 12 listopada Żytomierz, a 17 listopada Korosteń. Feldmarszałek Erich von Manstein, dowódca Grupy Armii „Południe”, zebrał jednak w 4 Armii Pancernej świeże dywizje pancerne, w tym Leibstandarte SS „Adolf Hitler”, i od połowy listopada wyprowadził kontrnatarcie. XLVIII Korpus Pancerny generała Hermanna Balcka odbił 19 listopada Żytomierz, a 23 listopada Brusiłów; pod Żytomierzem okrążone oddziały radzieckiej 60 Armii przebiły się do swoich dopiero 20 listopada. Pod koniec miesiąca Niemcy odzyskali też Korosteń. Ostatniego dnia listopada front ustalił się na linii Czerniachów – Radomyśl – Stawiszcze. Manstein odepchnął wojska Watutina, ale nie zdołał ich rozbić ani zbliżyć się do Kijowa.

Dalej na południe 2 Front Ukraiński generała Iwana Koniewa, który po zdobyciu Dniepropetrowska przez sąsiedni front nacierał z przyczółków na prawym brzegu Dniepru ku Krzywemu Rogowi i Kirowohradowi, 13 listopada sforsował rzekę pod Czerkasami i rozpoczął wielotygodniowe walki o miasto. Na dolnym Dnieprze Niemcy utrzymywali przyczółek nikopolski, a 17 Armia na Krymie od początku listopada była odcięta od lądu; na Półwyspie Kerczeńskim wojska radzieckie wysadziły desanty. We wszystkich tych miejscach walki trwały bez przerwy, choć jesienne roztopy i wyczerpanie obu stron spowalniały działania.

Znaczenie

Zdobycie Homla, podobnie jak wcześniejsze wyzwolenie Smoleńska, oznaczało, że Armia Czerwona przeszła od walk o Rosję i Ukrainę do walk o Białoruś. Dla Grupy Armii „Środek” była to zapowiedź poważnego zagrożenia: jej południowe skrzydło wisiało teraz nad bagnami Polesia, a połączenie z Grupą Armii „Południe” było coraz słabsze. Operacja wiązała też siły niemieckie, które nie mogły zostać przerzucone pod Kijów w czasie kontrnatarcia Mansteina.

Zimą 1943/1944 roku Front Białoruski prowadził dalsze, kosztowne i tylko częściowo udane natarcia w rejonie Kalinkowicz, Mozyrza, Rohaczowa i Żłobina; w lutym 1944 roku przemianowano go na 1 Front Białoruski. Decydujący cios na Białorusi przyszedł dopiero latem 1944 roku w operacji „Bagration”, która rozbiła Grupę Armii „Środek” i wyprowadziła wojska Rokossowskiego nad Wisłę. Homel, odbudowywany od pierwszych tygodni po wyzwoleniu, od grudnia 1943 do lipca 1944 roku był tymczasową siedzibą rządu Białoruskiej SRR, zanim ten wrócił do wyzwolonego Mińska.