Japońska polityka żywnościowa na Malajach

Pod koniec listopada 1943 roku japońskie władze okupacyjne stanu Penang wprowadziły zarządzenie (Government Notification) nr 41, które nakazywało rodzinom uprawiać na własny użytek warzywa i inne rośliny jadalne. Według przytaczanego w chronologiach wojny tekstu rodziny, którym uprawy się udadzą, miały dostawać nagrody, a te, które zarządzenia nie wykonają albo zostawią swoje wolne grunty nieobsiane, miały być karane. Dokument podpisał 25 listopada „2603 roku” generał major w stanie spoczynku Masakichi Itami, japoński gubernator (shū chōkan) Penangu. Data 30 listopada, pod którą zarządzenie figuruje w chronologiach, jest zapewne dniem jego ogłoszenia; inne źródła jej nie potwierdzają. Trzeba też doprecyzować zasięg: było to zarządzenie władz jednego stanu, Penangu, a nie całych Malajów, choć podobne nakazy i kampanie wydawano wtedy w całym kraju.

Samo zarządzenie było drobnym aktem administracyjnym, ale dobrze pokazuje, w jakim położeniu znalazły się Malaje po niespełna dwóch latach japońskiej okupacji. Kraj, który przed wojną był jednym z najbogatszych terytoriów kolonialnych Azji, nie potrafił się wyżywić, a okupant przerzucał ciężar zdobywania żywności na samych mieszkańców.

Malaje pod japońską administracją

Japończycy opanowali Półwysep Malajski w ciągu dziesięciu tygodni, od desantu w Kota Bharu 8 grudnia 1941 roku do kapitulacji Singapuru 15 lutego 1942 roku. Sam Penang zajęli bez walki 19 grudnia 1941 roku, po tym jak Brytyjczycy potajemnie ewakuowali z wyspy Europejczyków, a mieszkańców azjatyckich zostawili samym sobie. Port w George Town stał się potem bazą japońskich, a od 1943 roku także niemieckich okrętów podwodnych działających na Oceanie Indyjskim.

Okupanci znieśli brytyjski podział na Straits Settlements, sfederowane i niesfederowane państwa malajskie. Singapur, przemianowany na Syonan („Światło Południa”), stał się miastem wydzielonym, a resztę kraju podzielono na dziesięć stanów (shū), na których czele stanęli japońscy gubernatorzy – zwykle generałowie w stanie spoczynku albo urzędnicy cywilni. Od kwietnia 1943 roku zarząd wojskowy Malajów podlegał osobnemu urzędowi (Marai Gunseikanbu) w Singapurze. Masakichi Itami, urodzony w 1883 roku oficer piechoty, przeniesiony do rezerwy w 1935 roku, był od marca 1942 roku gubernatorem Johoru, a w kwietniu 1943 roku objął Penang; urząd sprawował do lipca 1944 roku.

Okupant wprowadził też własną rachubę czasu. Dokumenty władz okupacyjnych datowano według ery kōki, liczonej od legendarnego założenia Japonii przez cesarza Jimmu w 660 roku p.n.e. (zob. kalendarz japoński); rok 1943 był rokiem 2603. Mieszkańcy uczyli się japońskiego w szkołach, musieli kłaniać się wartownikom i płacić japońskimi pieniędzmi okupacyjnymi, które od rysunku na banknotach nazywano „pieniędzmi bananowymi”.

Kraj bez ryżu

Gospodarka brytyjskich Malajów opierała się na dwóch towarach eksportowych: kauczuku i cynie. Malaje dawały przed wojną około 40 procent światowej produkcji kauczuku i dużą część światowej cyny, ale żywności produkowały za mało. Ryż, podstawę wyżywienia wszystkich grup ludności, w większości sprowadzano: według różnych szacunków od ponad połowy do około dwóch trzecich potrzeb pokrywał import z Birmy, Syjamu i Indochin. Za brytyjskich rządów ten układ działał, bo dochody z kauczuku i cyny z nawiązką opłacały zakupy ryżu.

Wojna go rozbiła. Japonia nie potrzebowała tyle kauczuku i cyny, ile Malaje wydobywały, a i tego, czego potrzebowała, nie miała czym wywieźć, bo alianckie okręty podwodne i lotnictwo topiły coraz więcej jej statków. Plantacje i kopalnie zwalniały robotników, a dochody kraju się załamały. Birma i Tajlandia miały nadwyżki ryżu, ale bez tonażu nie dało się go dowieźć. Ryż był odtąd racjonowany: w Singapurze przydział zaczynał się od 20 kati (około 12 kg) na osobę miesięcznie, a pod koniec okupacji spadł do 8 kati dla mężczyzn, 6 dla kobiet i 4 dla dzieci, przy czym nawet tych ilości często nie dało się kupić. Rósł czarny rynek, a władze, drukując pieniądze na pokrycie wydatków, wywołały inflację, która do końca wojny podniosła ceny na Malajach według przytaczanych szacunków nawet około 11 tysięcy razy.

Ludzie przechodzili na tańsze i łatwiejsze w uprawie rośliny: maniok (ubi kayu), bataty i pochrzyn. Taka dieta syciła, ale była uboga w białko i witaminy. Szerzyły się choroby z niedożywienia, zwłaszcza beri-beri, a także malaria i czerwonka, na które brakowało leków. Na Malajach nie doszło do klęski głodu na miarę tej, która w 1943 roku zabijała ludzi w Bengalu, ale śmiertelność wyraźnie wzrosła: według danych przytaczanych przez Bibliotekę Narodową Singapuru liczba zgonów w mieście w latach 1942–1945 wzrosła ponad dwukrotnie.

„Uprawiaj więcej żywności”

Odpowiedzią władz okupacyjnych była samowystarczalność. Władze prowadziły kampanie pod hasłem „Grow More Food” („Uprawiaj więcej żywności”), które w miarę pogarszania się sytuacji transportowej w 1943 roku nabierały coraz bardziej przymusowego charakteru. Władze urządzały wystawy rolnicze, rozdawały albo tanio sprzedawały nasiona, a gazety i radio podawały szczegółowe porady o uprawie. Boiska szkolne zamieniano w ogródki warzywne, w których pracowały dzieci; w Singapurze obsadzono maniokiem nawet słynny Padang przed ratuszem. Mieszkańców miast, często bez żadnego doświadczenia rolniczego, nakłaniano, a potem zmuszano, by obsiewali każdy skrawek wolnej ziemi albo przenosili się na wieś. Właścicielom ugorów groziły kary i konfiskata gruntu. Na tym tle zarządzenie nr 41 z Penangu, łączące nagrody z karami, było typowym przykładem polityki okupanta.

Japońska administracja próbowała też zwiększyć produkcję ryżu: rozszerzała areał pól, próbowała wprowadzać nowe odmiany ryżu z Tajwanu i obiecywała chłopom pomoc. Efekty były skromne. Brakowało nawozów, narzędzi i bydła roboczego, a rolnicy nie mieli powodu sprzedawać ryżu po urzędowych cenach za pieniądze, które z miesiąca na miesiąc traciły wartość.

Północne stany oddane Tajlandii

Położenie Penangu pogorszyła jeszcze decyzja polityczna podjęta kilka tygodni wcześniej. Japonia nagradzała sojuszników kosztem podbitych ziem: 1 sierpnia 1943 roku ogłosiła niepodległość Birmy, kraju zajętego po upadku Rangunu w marcu 1942 roku, a Tajlandii, która w styczniu 1942 roku wypowiedziała wojnę aliantom, obiecała zwrot ziem utraconych na rzecz Brytyjczyków. W lipcu 1943 roku premier Hideki Tōjō zapowiedział w Bangkoku, że Tajlandia otrzyma cztery północne stany malajskie – Kedah, Perlis, Kelantan i Terengganu, które Syjam oddał Wielkiej Brytanii w 1909 roku – oraz dwa księstwa w birmańskim stanie Szan, w tym Kengtung. Układ w tej sprawie podpisano w Bangkoku 20 sierpnia 1943 roku, a od 18 października Tajowie administrowali przyłączonymi stanami jako swoimi prowincjami. Był to sukces premiera Plaeka Pibulsongkrama, choć w stanach nadal stacjonowały wojska japońskie i działała Kempeitai.

Dla Penangu oznaczało to, że Kedah i Perlis, najważniejsze obszary uprawy ryżu na zachodnim wybrzeżu półwyspu i jego naturalne zaplecze żywnościowe, znalazły się za nową granicą. Wyspa i leżąca naprzeciw niej Prowincja Wellesley musiały odtąd jeszcze bardziej polegać na tym, co mieszkańcy sami wyhodują, co tłumaczy, dlaczego władze stanu sięgnęły pod koniec listopada po nakazy i kary.

Przesiedlenia: Endau i Bahau

Najdalej idącą formą tej polityki było wysiedlanie ludności z przeludnionych miast do osad rolniczych. Najwięcej głodnych gąb było w Singapurze, do którego w czasie wojny napłynęli uchodźcy z całych Malajów; w 1943 roku japoński urząd badań szacował jego ludność na około 900 tysięcy. W sierpniu 1943 roku władze wojskowe nakazały zmniejszyć liczbę mieszkańców miasta. Sprawą zajął się Mamoru Shinozaki, japoński urzędnik miejski, który wcześniej ratował wielu Chińczyków przed Kempeitai. Wspólnie z kontrolowanym przez Japończyków Stowarzyszeniem Chińczyków Zamorskich założył w Johorze osadę Endau, nazwaną Nowym Syonanem. Pierwsi osadnicy przybyli tam we wrześniu 1943 roku; po roku osada liczyła około 12 tysięcy mieszkańców, miała szkołę, szpital i tartak i uchodziła za najbardziej udaną z tych akcji.

Drugą osadę, nazwaną po japońsku Fuji-gō, przeznaczono dla katolików, głównie Eurazjatów i Chińczyków, z którymi Shinozaki porozumiał się przez katolickiego biskupa Singapuru Adriena Devalsa. Wyznaczono ją w dżungli koło Bahau w stanie Negeri Sembilan, na terenie, który wcześniej odrzucili i japońscy wojskowi, i chińscy osadnicy z obawy przed malarią. Pierwsi osadnicy, wśród nich sam biskup, wyruszyli z Singapuru pod koniec grudnia 1943 roku. Bahau okazało się katastrofą: ziemia była jałowa, brakowało wody, a mieszczanie nie umieli uprawiać roli. Z około 3 tysięcy przesiedlonych według szacunków historyczki Fiony Hodgkins zmarło w latach 1944–1945 około 500 osób, w tym biskup Devals. Osadę wyzwolił dopiero 3 września 1945 roku brytyjski oddział specjalny.

Chińczycy pod okupacją

Polityka żywnościowa nie była neutralna wobec różnych grup ludności. Najciężej doświadczyli okupacji Chińczycy, których Japończycy uważali za wrogów z powodu wojny w Chinach i poparcia, jakiego chińska diaspora udzielała przed 1941 rokiem rządowi w Chongqingu. W lutym i marcu 1942 roku, zaraz po kapitulacji Singapuru, Kempeitai i wojsko przeprowadziły Sook Ching – masowe „oczyszczanie”, w którym rozstrzelano tysiące chińskich mężczyzn; japońskie dowództwo przyznało po wojnie około 5–6 tysięcy ofiar, szacunki singapurskie i chińskie mówią o kilkudziesięciu tysiącach. Następnie wspólnoty chińskie zmuszono do złożenia okupantowi „daru” w wysokości 50 milionów dolarów malajskich.

Dla wielu chińskich rodzin z miast wyjazd na wieś był więc nie tylko sposobem na przeżycie, lecz także ucieczką spod oka Kempeitai. Tysiące ludzi osiedlały się bez żadnego tytułu prawnego na skraju dżungli, gdzie karczowały ziemię pod maniok i warzywa. Te same okolice były zapleczem antyjapońskiej partyzantki, którą tworzyła głównie Komunistyczna Partia Malajów; partyzanci atakowali także Endau, dopóki Shinozaki nie wynegocjował z nimi spokoju w zamian za ryż.

Miejsce w wojnie

Zarządzenie z Penangu było jednym z tysięcy podobnych aktów, ale dobrze pokazuje, jak pod koniec 1943 roku wyglądała w praktyce japońska Strefa Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej. Japonia zdobyła kraje bogate w surowce, lecz nie miała floty handlowej, która mogłaby powiązać je w jedną gospodarkę. Każde terytorium musiało się więc wyżywić samo, a ciężar tej samowystarczalności spadał na mieszkańców – w postaci nakazów upraw, kar, przesiedleń i pracy przymusowej. Z Malajów wywieziono do budowy Kolei Birmańskiej według szacunków około 73 tysięcy robotników, z których zginęło około 25 tysięcy.

W 1944 i 1945 roku sytuacja jeszcze się pogorszyła. Amerykańskie okręty podwodne i lotnictwo niszczyły resztki japońskiej żeglugi, alianckie samoloty zaczęły bombardować cele na Malajach, w tym Penang, a racje żywnościowe dalej malały. Kampanie upraw i osady w rodzaju Endau i Bahau pozwoliły części ludności przetrwać, ale nie zapobiegły niedożywieniu i chorobom. Okupacja skończyła się dopiero po kapitulacji Japonii: Brytyjczycy wrócili do Penangu na początku września 1945 roku, a 12 września przyjęli w Singapurze kapitulację japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej. Tajlandia musiała oddać cztery stany malajskie, a niedobory ryżu trwały jeszcze kilka lat po wojnie.

Skutki tej polityki sięgnęły daleko w okres powojenny. Setki tysięcy ludzi, w większości Chińczyków, którzy w czasie okupacji osiedlili się na skraju dżungli, zostały tam po wojnie jako dzicy osadnicy bez prawa do ziemi. Gdy w 1948 roku Komunistyczna Partia Malajów podjęła walkę zbrojną z Brytyjczykami, to właśnie te osady stały się zapleczem partyzantów, a władze kolonialne odpowiedziały przesiedleniem ich mieszkańców do strzeżonych „nowych wsi”. Głód okupacyjnych lat pozostał też w pamięci pokolenia, które go przeżyło – w Singapurze i na Malajach do dziś opowiada się o latach manioku i batatów.