Plebiscyt w Kanadzie w sprawie poboru

W poniedziałek 27 kwietnia 1942 roku wyborcy w całej Kanadzie odpowiadali na jedno pytanie: „Czy zgadzasz się zwolnić rząd z wszelkich zobowiązań wynikających z dawnych przyrzeczeń ograniczających sposoby powoływania ludzi do służby wojskowej?”. Popularne kalendaria piszą, że plebiscyt „przeszedł na korzyść poboru”. To uproszczenie. Głosowanie nie wprowadzało poboru do służby za oceanem, tylko uwalniało rząd premiera Williama Lyona Mackenziego Kinga od obietnicy, że takiego poboru nie będzie. Pierwszych poborowych wysłano do walk w Europie dopiero w listopadzie 1944 roku. Prawdą jest natomiast, że głównymi przeciwnikami byli Kanadyjczycy francuskojęzyczni, choć nie tylko oni.

Obietnica do uchylenia

We wrześniu 1939 roku, gdy Kanada wypowiedziała wojnę Niemcom, rząd liberałów i konserwatywna opozycja zapewniły, że nie wprowadzą poboru do służby zamorskiej. Pamięć kryzysu z 1917 roku, gdy pobór podzielił kraj według języka, była wciąż żywa, a obietnicę składano przede wszystkim mieszkańcom Quebecu. Ustawa o mobilizacji zasobów narodowych z czerwca 1940 roku wprowadziła pobór, ale tylko do obrony kraju. Za ocean jechali wyłącznie ochotnicy.

Na przełomie 1941 i 1942 roku nacisk zwolenników „wojny totalnej” stał się tak silny, że King postanowił oddać sprawę wyborcom. Zapowiedź plebiscytu, porażka przywódcy konserwatystów Arthura Meighena w wyborach uzupełniających w Toronto i spory w parlamencie o ustawę plebiscytową wypełniły zimę 1942 roku. Pytanie celowo nie wspominało o poborze ani o Europie. Rząd prosił tylko o swobodę decyzji, nie mówiąc, czy i kiedy z niej skorzysta.

Kampania

Za odpowiedzią „tak” opowiadali się liberałowie i konserwatyści, prasa anglojęzyczna oraz organizacje weteranów. W Toronto działał tak zwany Komitet Dwustu, grupa zamożnych obywateli, którzy finansowali ogłoszenia w gazetach na rzecz „wojny totalnej”. Za „tak” agitowała nawet zdelegalizowana w 1940 roku Komunistyczna Partia Kanady, która po niemieckim ataku na ZSRR stała się gorliwą zwolenniczką wojny i tworzyła komitety noszące imię swojego przywódcy Tima Bucka. Rząd prowadził w Quebecu kampanię informacyjną, ale formalnie nie agitował, bo musiałby wtedy dać równe środki stronie przeciwnej.

Po stronie „nie” stanęła Liga Obrony Kanady (Ligue pour la défense du Canada), założona na początku roku przez nacjonalistów z Quebecu. Jej sekretarzem był dziennikarz André Laurendeau, a na wiecach przemawiał weteran walki z poborem z 1917 roku Henri Bourassa. Liga drukowała ulotki w obu językach urzędowych, a jej poglądy głosił montrealski dziennik „Le Devoir”. Publiczne radio Radio-Canada nie dało jej czasu antenowego, bo nie była partią polityczną, więc Liga wykupywała audycje w rozgłośniach prywatnych. Jej hasło przypominało słowa zmarłego w 1941 roku ministra Ernesta Lapointe’a, który w 1939 roku zapewniał, że pobór do służby zamorskiej nie zostanie wprowadzony „nigdy”. Premier Quebecu Adélard Godbout, liberał i sojusznik Kinga, publicznie skłaniał się ku odpowiedzi „nie” i został za to upomniany przez kolegów z Ottawy. Większość francuskojęzycznych ministrów federalnych broniła odpowiedzi „tak” bez większego zapału.

W tle kampanii była fatalna wiosna na Pacyfiku. Japończycy opanowali Holenderskie Indie Wschodnie, w kwietniu ich lotniskowce zaatakowały Cejlon, a 9 kwietnia na Filipinach skapitulowali obrońcy Bataanu. Kanadyjczycy pamiętali dwa bataliony stracone w grudniu 1941 roku w Hongkongu, a w Kolumbii Brytyjskiej obawiano się ataku na wybrzeże. Dla anglojęzycznej większości argument, że rząd nie może mieć związanych rąk, był w tej sytuacji oczywisty. Dla wielu Kanadyjczyków francuskojęzycznych wojna pozostawała sprawą Wielkiej Brytanii, a obietnica z 1939 roku była umową zawartą z ich prowincją, której reszta kraju nie miała prawa uchylić większością głosów.

Wynik

Do urn poszło około 70 procent uprawnionych. Zestawienia wyników różnią się nieco w zależności od tego, czy uwzględniają głosy żołnierzy i jakie poprawki do nich wprowadzono: na „tak” odpowiedziało od około 64 do 66 procent głosujących, czyli blisko 3 mln osób, na „nie” nieco ponad 1,5 mln. Głosy oddane w wojsku, w kraju i za oceanem, były w około 80 procentach na „tak”.

Za tymi liczbami krył się głęboki rozłam. W Ontario za zwolnieniem rządu z obietnicy głosowało 84 procent, w Kolumbii Brytyjskiej i Manitobie po około 80, na Wyspie Księcia Edwarda prawie 83 procent. W Quebecu „nie” odpowiedziało około 72–73 procent głosujących, blisko milion ludzi. Ponieważ anglojęzyczne okręgi Montrealu i wschodnich kantonów głosowały na „tak”, wśród francuskojęzycznych mieszkańców prowincji sprzeciw był jeszcze silniejszy. Poza Quebekiem na „nie” głosowało sześć okręgów z przewagą ludności francuskojęzycznej w Nowym Brunszwiku i Ontario, a także kilka okręgów prerii zamieszkanych w dużej części przez imigrantów niemieckiego i ukraińskiego pochodzenia, m.in. Vegreville w Albercie i Rosthern w Saskatchewan. Quebec był jedyną prowincją, która jako całość odrzuciła prośbę rządu.

King liczył na to, że „tak” zwycięży we wszystkich dziewięciu prowincjach. Wynik go zaniepokoił: zgodnie z prawem uzyskał swobodę działania, ale politycznie dostał dowód, że kraj w sprawie poboru dzieli się dokładnie tak, jak w 1917 roku. Liga Obrony Kanady ogłosiła, że Kanadyjczycy francuskojęzyczni nie zwolnili rządu z obietnicy, którą złożono właśnie im.

Następstwa

W maju 1942 roku rząd wniósł do parlamentu ustawę nr 80, skreślającą z ustawy o mobilizacji zakaz wysyłania poborowych poza Kanadę. Na znak protestu z gabinetu odszedł minister robót publicznych Arthur Cardin. W czerwcu King streścił w Izbie Gmin swoją politykę formułą, która przeszła do historii: „niekoniecznie pobór, ale pobór, jeśli będzie konieczny”. W lipcu ustawa przeszła przez Izbę Gmin stosunkiem głosów 158 do 58, a latem otrzymała sankcję królewską. Minister obrony James Ralston, zwolennik poboru, uznał postępowanie premiera za zbyt ostrożne i złożył list z rezygnacją. King go nie przyjął, ale zatrzymał na później. Jesienią część przeciwników poboru, wśród nich poseł Maxime Raymond i Laurendeau, założyła w Quebecu partię Bloc populaire canadien.

Miejsce w wojnie

Plebiscyt odsunął kryzys o dwa i pół roku. Armia kanadyjska walczyła w tym czasie na Sycylii, we Włoszech i w Normandii wyłącznie siłami ochotników, a poborowi z ustawy o mobilizacji po raz pierwszy wyszli poza kraj w sierpniu 1943 roku, w wyprawie na opuszczoną przez Japończyków wyspę Kiska w Aleutach. Gdy jesienią 1944 roku ciężkie straty piechoty wyczerpały rezerwy, King najpierw przyjął leżącą od 1942 roku rezygnację Ralstona, a 22 listopada zgodził się wysłać do Europy kilkanaście tysięcy poborowych. Do jednostek frontowych dotarło ich niewielu, zanim wojna się skończyła.

27 kwietnia 1942 roku był więc dniem, w którym anglojęzyczna większość dała rządowi mandat, a francuskojęzyczna mniejszość wyraźnie powiedziała, że go nie daje. King postanowił z tego mandatu nie korzystać, dopóki nie będzie absolutnie musiał. Ta taktyka kosztowała armię miesiące niepewności, ale pozwoliła uniknąć powtórki z 1917 roku: Kanada przeszła przez wojnę bez rozłamu partii rządzącej i bez krwawych zamieszek, a jej wysiłek zbrojny, ochotniczy niemal do końca, był jednym z największych wśród państw koalicji.