Japończycy zdobywają Lashio

29 kwietnia 1942 roku, wczesnym popołudniem, japoński 148 Pułk Piechoty po pięciogodzinnej walce zajął Lasho (ang. Lashio), miasto w północnych stanach Szan we wschodniej Birmie. Był to dzień urodzin cesarza Hirohito, a zdobycz godna tej okazji. W Lasho kończyła się linia kolejowa z Rangunu i zaczynała Droga Birmańska, szosa, która wiła się przez góry do Kunmingu w chińskiej prowincji Junnan. Odkąd Japończycy opanowali chińskie wybrzeże, a latem 1940 roku wymusili zamknięcie granicy z Indochinami, była to – obok długiej i coraz mniej używanej trasy z ZSRR przez Sinciang – ostatnia lądowa droga, którą mogła płynąć pomoc dla rządu Czang Kaj-szeka. Zdobycie Lasho przecięło ją na kilka lat. Przesądziło też o losie całej kampanii birmańskiej: wojska alianckie, które jeszcze broniły się w środkowej Birmie, miały teraz Japończyków głęboko na swoich tyłach.

Nazwę miasta polskie źródła piszą zwykle w formie Lasho; w literaturze anglojęzycznej jest to Lashio.

Droga do Chin

Drogę Birmańską zbudowało w latach 1937–1938, niemal gołymi rękami, według najczęściej podawanych danych około 200 tysięcy robotników, w większości chińskich. Liczyła około 1150 kilometrów, przechodziła przez głębokie wąwozy Saluinu i Mekongu, i nawet w porze suchej była trudna dla ciężarówek. Mimo to stała się arterią chińskiej wojny. Sprzęt i paliwo przypływały statkami do Rangunu, koleją jechały do Lasho, a stamtąd ciężarówkami do Kunmingu. Latem 1940 roku Wielka Brytania pod japońskim naciskiem zamknęła drogę na trzy miesiące, ale w październiku ją otworzyła, a od 1941 roku płynęły nią także amerykańskie dostawy w ramach Lend-Lease. Dlatego obrona Birmy była dla Czang Kaj-szeka sprawą życia i śmierci i dlatego wysłał tam swoje najlepsze dywizje, oddając je pod komendę generała Josepha Stilwella, który od lutego był jego szefem sztabu.

Po upadku Rangunu w marcu droga straciła port, ale nie znaczenie. W Birmie leżały wciąż dziesiątki tysięcy ton zgromadzonego zaopatrzenia, a w Lasho stały setki ciężarówek. Alianci liczyli, że utrzymają północną Birmę i że ładunki dowożone z Indii, samolotami i rzeką Irawadi, popłyną dalej Drogą Birmańską.

Japoński plan

Po zdobyciu Toungoo 30 marca dowództwo japońskiej 15 Armii generała porucznika Shōjirō Iidy postanowiło rozstrzygnąć kampanię jednym wielkim okrążeniem. Zdobyty pod Toungoo chiński dokument mówił, że Chińczycy zamierzają stoczyć decydującą bitwę na południe od Mandalaju. Plan wydany 3 kwietnia przewidywał więc, że 33 Dywizja pójdzie w górę Irawadi, 55 i 18 Dywizja uderzą na Mandalaj, a 56 Dywizja generała porucznika Masao Watanabe, która pod koniec marca wyładowała się w Rangunie, okrąży cały front od wschodu i wyjdzie na Lasho, odcinając Chińczykom drogę powrotu. Dywizję wzmocniono 14 Pułkiem Czołgów, artylerią i dużą liczbą ciężarówek, w dużej części zdobytych na Brytyjczykach; gdyby pozwoliła pogoda, Lasho miał zająć desant powietrzny.

Wschodnią flankę aliantów, góry stanów Karenni (Kaja) i Szan, trzymała chińska 6 Armia generała Gan Lizhu. Jej dywizje stały rozrzucone na setkach kilometrów: Tymczasowa 55 Dywizja wzdłuż drogi z Mawchi przez Bawlake do Loikaw (Lwaingkaw), 49 Dywizja w Mong Pan, 93 Dywizja w Kengtung przy granicy z Tajlandią. Chińczyków trzymała tam obawa przed rzekomo 50-tysięczną armią japońsko-tajską w północnej Tajlandii, której w rzeczywistości nie było. Brytyjski oficer łącznikowy zwracał uwagę, że armia nie ma odwodu, ale Gan odpowiadał, że rozmieszczenie ustaliła wyższa władza.

Rozpad 6 Armii

Na początku kwietnia Japończycy wyparli chińską kompanię z Mawchi. Początkowo nikt się nie przejął, bo oddział wydawał się niewielki. W sztabie Stilwella dopiero jego szef wywiadu, pułkownik Roberts, zauważył, że nie można odnaleźć jednego z pułków japońskich, i przy posiłku zasugerował, że idzie on właśnie na Lasho. Stilwell od razu dostrzegł zagrożenie, ale jeszcze 21 kwietnia jego wywiad oceniał siły japońskie na tym kierunku na wzmocniony batalion.

Tymczasowa 55 Dywizja przez kilka dni stała bezczynnie na pozycjach nad potokiem Htu Chaung, cierpiąc z braku wody, a amerykańscy oficerowie łącznikowi na próżno namawiali Gana do kontrataku. Japończycy wykorzystali ten czas, przeprowadzając kompanię za kompanią lasem równolegle do drogi. Po ataku frontalnym 16 kwietnia, 17 kwietnia uderzyli z flank na całej długości drogi. W nocy z 18 na 19 kwietnia łączność z dywizją się urwała; według amerykańskiej historii oficjalnej rozpadła się ona po prostu, a jej żołnierze rozbiegli się po górach. Japończycy minęli Loikaw i pomaszerowali na północ, przez Laihka i Loilem, w stronę Lasho. Droga przed nimi była praktycznie otwarta.

Wyścig, który przegrali Chińczycy

Stilwell zareagował rozkazem: „Pierwszy priorytet: zatkać wyłom pod Loikaw!”. Chińską 200 Dywizję, bohaterów obrony Toungoo, zawrócono z drogi na Yenangyaung, gdzie płonęły właśnie pola naftowe, i rzucono na wschód. Japończycy zdążyli tymczasem zająć Taunggyi, stolicę stanów Szan. 25 kwietnia rano Stilwell zastał oddziały chińskie zatrzymane przed pierwszymi japońskimi placówkami i osobiście nakazał natarcie; dowódca chińskich wojsk w Birmie, generał Luo Zhuoying, obiecał żołnierzom 50 tysięcy rupii nagrody za zdobycie miasta. Późnym popołudniem 25 kwietnia (część źródeł podaje 24 kwietnia) Taunggyi odbito z rąk niewielkiego japońskiego garnizonu, a 29 kwietnia 200 Dywizja doszła do Loilem. Było już za późno: Japończycy byli dawno dalej na północy.

Inne próby zawiodły. Chińska 49 Dywizja, która zbliżyła się do Japończyków od wschodu, 23 kwietnia dostała od dowódcy 6 Armii zakaz ataku i rozkaz odwrotu; jej dowódca, generał Peng Bisheng, przez trzy godziny rozważał otwarte nieposłuszeństwo, ale w końcu się podporządkował. Z trzech dywizji chińskiej 66 Armii, która dopiero wchodziła do Birmy, 28 Dywizja, skierowana 22 kwietnia na drogi na południe od Lasho, w nocy z 28 na 29 kwietnia była rozciągnięta wzdłuż kolei od Maymyo (Pyin U Lwin) po przedpola miasta, a czołowy pułk 29 Dywizji wszedł do Lasho akurat w dniu jego upadku. Stilwell nie mógł przerzucić wojsk, bo chińskie władze w Lasho, dysponujące około 850 ciężarówkami z amerykańskich dostaw, na jego prośbę o 150 przysłały 22. Piloci amerykańskiej grupy ochotniczej, Latających Tygrysów, 24 i 25 kwietnia ostrzeliwali japońskie kolumny na drogach, spalili wiele cystern z paliwem, ale przez błędne informacje o położeniu wojsk zaatakowali też oddziały chińskie.

Upadek Lasho

29 kwietnia japońska kolumna stanęła przed Lasho. Dwa chińskie bataliony zagrodziły drogi na południe od miasta, a amerykański pułkownik Haydon Boatner kazał wysadzić mosty, ale opóźniło to Japończyków tylko o kilka godzin. Po pięciu godzinach walki 148 Pułk wszedł do miasta, a za nim drugi pułk dywizji. Amerykanie i Brytyjczycy zniszczyli, co zdołali, i wywieźli samolotami tyle kobiet i dzieci, ile się dało, mimo to według amerykańskiej historii oficjalnej w ręce zwycięzców wpadło 44 tysiące ton chińskich zapasów wojskowych. Część z nich Chińczycy odzyskali trzy lata później.

Upadek miasta nie był zaskoczeniem dla dowódców. 25 kwietnia, po naradzie ze Stilwellem, generał Harold Alexander, dowódca wojsk brytyjskich w Birmie, nakazał odwrót na północny brzeg Irawadi, a 26 kwietnia uznał, że Lasho padnie lada dzień. Tego samego dnia, 29 kwietnia, Alexander, Stilwell i Luo Zhuoying postanowili spróbować utrzymać linię od Kalewy przez Katha po Bhamo, a w razie niepowodzenia wycofać Brytyjczyków do Indii. Na tyłach rozpoczynał się już chaos: ciężarówki chińskiej 5 Armii jechały bez rozkazu Stilwella przez Lasho do Chin, mijając żołnierzy 66 Armii, którzy dopiero maszerowali do Birmy.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Lasho rozstrzygnęło kampanię. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja Brytyjczycy wysadzili most Ava na Irawadi pod Mandalajem, a 1 maja Japończycy weszli do ruin miasta. Z Lasho zmotoryzowane kolumny 56 Dywizji ruszyły dalej: jedna Drogą Birmańską na wschód, aż w pierwszych dniach maja zatrzymała się nad wąwozem Saluinu na terytorium chińskim, gdzie Chińczycy wysadzili most; druga na północ, na Bhamo (Banmaw) i Myitkyinę, zajętą 8 maja. Chińskie dywizje, odcięte od domu, przedzierały się przez dżunglę do Junnanu albo do Indii, tracąc tysiące ludzi, a Stilwell ze swoim sztabem przeszedł w maju pieszo do Indii.

Chiny zostały zablokowane od lądu i morza. Jedynym połączeniem ze światem pozostał most powietrzny nad wschodnimi Himalajami, nazwany przez lotników „Garbem” (The Hump). Pierwszy lot odbył się 8 kwietnia 1942 roku z lotniska Dinjan w Asamie; dwa samoloty przewiozły paliwo dla bombowców, które po rajdzie na Japonię miały lądować w Chinach. Początki były skromne: według danych amerykańskiego lotnictwa w pierwszych dwóch miesiącach przewieziono nieco ponad 800 ton ładunków. Dopiero w latach 1943–1945 most powietrzny rozrósł się do rozmiarów, które pozwoliły przewieźć łącznie około 650 tysięcy ton, za cenę setek rozbitych samolotów. Aby odzyskać połączenie lądowe, Amerykanie zaczęli budować z Asamu przez północną Birmę drogę Ledo; pierwszy konwój dotarł nią do Kunmingu dopiero na początku 1945 roku.

Przecięcie Drogi Birmańskiej miało też skutki polityczne. Czang Kaj-szek obarczył winą za klęskę Brytyjczyków i Stilwella, Stilwell – chińskich generałów i samego Czanga, który dowodził z Chongqingu ponad jego głową. Spór o to, jak odzyskać Birmę i ile pomocy należy się Chinom, zatruwał stosunki chińsko-amerykańskie aż do odwołania Stilwella w 1944 roku. Lasho wróciło w ręce aliantów w marcu 1945 roku.