Pobór w Kanadzie

W lutym 1942 roku sprawa poboru do wojska po raz drugi w ciągu ćwierćwiecza stała się w Kanadzie najważniejszym tematem polityki wewnętrznej. W niektórych kalendariach pod 19 lutego można przeczytać, że „uchwalono w Kanadzie ustawę o poborze wojskowym”. Tak się nie stało. Pobór do obrony kraju obowiązywał w Kanadzie od 1940 roku, a w lutym 1942 roku parlament w Ottawie zajmował się czymś innym: ustawą o ogólnokrajowym plebiscycie, w którym rząd premiera Williama Lyona Mackenziego Kinga prosił wyborców o zwolnienie z obietnicy, że nie wyśle poborowych do walki za oceanem. Ustawę, która na to pozwalała, parlament przyjął dopiero latem 1942 roku, a pierwszych poborowych skierowano do Europy w listopadzie 1944 roku.

Obietnica z 1939 roku

Pamięć pierwszej wojny światowej ciążyła nad kanadyjską polityką. W 1917 roku rząd Roberta Bordena wprowadził pobór do służby za oceanem. Kanadyjczycy francuskojęzyczni w ogromnej większości byli mu przeciwni, a wiosną 1918 roku w mieście Quebec doszło do zamieszek, w których od kul żołnierzy zginęły cztery osoby. Partia Liberalna rozpadła się wtedy na skrzydło anglojęzyczne i francuskojęzyczne, a King, który przeżył ten rozłam, uznał jedność kraju za najwyższą wartość swojej polityki.

Gdy we wrześniu 1939 roku Kanada wypowiedziała wojnę Niemcom, zarówno rząd, jak i opozycja konserwatywna zobowiązały się, że nie wprowadzą poboru do służby zamorskiej. Najdobitniej wyraził to w parlamencie przywódca liberałów z prowincji Quebec, minister sprawiedliwości Ernest Lapointe. Obietnica pomogła liberałom pokonać w październiku 1939 roku w wyborach prowincjonalnych przeciwnika wojny Maurice’a Duplessisa, a w marcu 1940 roku wygrać wybory federalne. King chciał wojny „ograniczonej”, opartej na lotnictwie, flocie, szkoleniu lotników i dostawach. Mimo to już w grudniu 1939 roku do Wielkiej Brytanii dotarła 1 Kanadyjska Dywizja Piechoty, złożona wyłącznie z ochotników.

Pobór do obrony kraju

Klęska Francji zmieniła sytuację. 21 czerwca 1940 roku parlament uchwalił ustawę o mobilizacji zasobów narodowych (National Resources Mobilization Act, NRMA). Dawała ona rządowi prawo dysponowania ludźmi i majątkiem obywateli na potrzeby obrony kraju i prowadzenia wojny, ale wyraźnie zastrzegała, że poborowych nie wolno wysyłać do służby poza Kanadą. W sierpniu 1940 roku przeprowadzono powszechną rejestrację mężczyzn i kobiet. Pierwsi poborowi odbywali 30-dniowe szkolenie, w 1941 roku wydłużone do czterech miesięcy, a potem zatrzymywano ich w wojsku na czas wojny. Burmistrz Montrealu Camillien Houde wezwał w sierpniu 1940 roku do bojkotu rejestracji i został na mocy przepisów nadzwyczajnych internowany bez procesu do 1944 roku.

Armia dzieliła się odtąd na dwie kategorie żołnierzy: ochotników, którzy zgłosili się do służby wszędzie, gdzie ich skierują, i poborowych NRMA, którzy pełnili służbę wyłącznie w kraju. Ochotnicy pogardliwie nazywali tych drugich „zombie”, bo byli żołnierzami, którzy nie mogli walczyć. Na poborowych wywierano stały nacisk, by „przeszli do czynnej służby”, i wielu z nich rzeczywiście się na to decydowało.

Zima 1941/1942

Pod koniec 1941 roku zwolennicy poboru do służby zamorskiej przeszli do ofensywy. Według sondażu Gallupa z listopada 1941 roku około 60 procent Kanadyjczyków chciało wysyłania poborowych za ocean. 13 listopada przywódcą Partii Konserwatywnej został ponownie były premier Arthur Meighen, w 1917 roku jeden z autorów ustawy o poborze, który teraz domagał się „wojny totalnej”. Za poborem opowiadali się premierzy Ontario i Nowego Brunszwiku, a Legion Kanadyjski, największa organizacja weteranów, ogłosił manifest „Wezwanie do wojny totalnej”, poparty przez setki stowarzyszeń w anglojęzycznej Kanadzie.

Szokiem była kapitulacja Hongkongu w grudniu 1941 roku. W obronie kolonii walczyły dwa kanadyjskie bataliony, Winnipeg Grenadiers i Royal Rifles of Canada, łącznie blisko 2 tys. ludzi, wysłane jesienią mimo słabego wyszkolenia. Prawie 300 z nich poległo, a reszta trafiła do japońskiej niewoli, w której zmarło później ponad 260 kolejnych. Konserwatyści widzieli w tym dowód nieudolności rządu, a rząd powołał komisję królewską pod przewodnictwem prezesa Sądu Najwyższego Lymana Duffa, by zbadała okoliczności wysłania batalionów. Jednocześnie Kanada miała za oceanem pięć dywizji ochotników i nie brakowało jej jeszcze żołnierzy. Spór dotyczył więc nie tyle liczb, co zasad i przyszłości.

Plebiscyt zamiast ustawy

King znalazł wyjście, które pozwalało odłożyć decyzję. 22 stycznia 1942 roku mowa tronowa otwierająca nową sesję parlamentu zapowiedziała, że rząd zwróci się do wyborców o zwolnienie go z dawnych zobowiązań. Obietnicę złożoną narodowi miał uchylić sam naród, a nie gabinet. Zamysł był też taktyczny. Meighen, który zrzekł się mandatu senatora, ubiegał się w wyborach uzupełniających w okręgu York South w Toronto o miejsce w Izbie Gmin, a pobór był jego głównym hasłem. Liberałowie nie wystawili kandydata, ale nieoficjalnie wsparli nauczyciela z socjalistycznej Federacji Wspólnot Spółdzielczych, Josepha Noseworthy’ego. 9 lutego 1942 roku Noseworthy niespodziewanie pokonał Meighena. Tego samego miesiąca do Izby Gmin wszedł w wyborach uzupełniających w okręgu Quebec-Est następca zmarłego w listopadzie 1941 roku Lapointe’a w roli przywódcy liberałów z Quebecu, prawnik Louis St. Laurent.

W Quebecu zapowiedź plebiscytu odebrano jako przygotowanie do złamania obietnicy. Na przełomie stycznia i lutego nacjonaliści, wśród nich dziennikarz André Laurendeau, poseł Maxime Raymond i młody Jean Drapeau, założyli Ligę Obrony Kanady (Ligue pour la défense du Canada), która wzywała do głosowania na „nie”. Jej hasłem było „Nigdy, nigdy… – powiedział pan Lapointe”. 11 lutego na pierwszym wiecu Ligi w hali targowej Saint-Jacques w Montrealu przemawiał weteran walki z poborem z 1917 roku Henri Bourassa. Po wiecu doszło do starć z policją, a według części relacji część uczestników zaatakowała przechodniów i sklepy żydowskie. W ruchu przeciw poborowi nie brakowało sympatii dla Francji Vichy i nastrojów antysemickich, choć większość jego zwolenników kierowała się po prostu przekonaniem, że to nie jest wojna Kanadyjczyków francuskojęzycznych. Przeciw poborowi wypowiedział się też premier Quebecu Adélard Godbout, sojusznik Kinga.

W drugiej połowie lutego Izba Gmin debatowała nad ustawą o plebiscycie. Posłowie z Quebecu przekonywali, że obietnica z 1939 roku została złożona ich prowincji i tylko ona może z niej zwolnić, a konserwatyści, że plebiscyt to wybieg, bo rząd mógł sam zmienić ustawę. Według kanadyjskich kalendariów Izba przyjęła ustawę pod koniec lutego, a na początku marca otrzymała ona sankcję królewską. Data 19 lutego przypada więc na czas tej debaty, nie na uchwalenie poboru.

Tło lutowych sporów tworzyły klęski na Dalekim Wschodzie. Singapur skapitulował przed Japończykami, a strach przed atakiem na wybrzeże Pacyfiku ogarnął Kolumbię Brytyjską. Tego samego 19 lutego prezydent Roosevelt podpisał w Waszyngtonie rozporządzenie wykonawcze 9066, a 24 lutego rząd w Ottawie nakazał usunięcie wszystkich osób pochodzenia japońskiego ze stumilowego pasa wybrzeża Kolumbii Brytyjskiej. Ponad 20 tys. ludzi, w większości obywateli kanadyjskich, trafiło do obozów i osiedli w głębi kraju, wbrew opiniom Królewskiej Kanadyjskiej Policji Konnej, która nie uważała ich za zagrożenie.

Miejsce w wojnie

Plebiscyt odbył się 27 kwietnia 1942 roku. Na pytanie, czy wyborcy zgadzają się zwolnić rząd „z wszelkich zobowiązań wynikających z dawnych przyrzeczeń ograniczających sposoby powoływania ludzi do służby wojskowej”, w całym kraju według różnych zestawień od 64 do 66 procent głosujących odpowiedziało „tak”, przy frekwencji około 71 procent. W Quebecu „nie” powiedziało około 72 procent. King odpowiedział na ten rozłam formułą, która przeszła do historii: „niekoniecznie pobór, ale pobór, jeśli będzie konieczny”. Latem 1942 roku parlament przyjął ustawę nr 80, która skreśliła z NRMA zakaz wysyłania poborowych za granicę. Na znak protestu z rządu odszedł minister robót publicznych Arthur Cardin, a jesienią część nacjonalistów założyła w Quebecu partię Bloc populaire canadien. Minister obrony James Ralston, zwolennik poboru, złożył dymisję, której King nie przyjął.

Poborowi NRMA po raz pierwszy wyszli poza Kanadę w sierpniu 1943 roku, gdy brygada złożona w większości z nich wylądowała na opuszczonej przez Japończyków wyspie Kiska w Aleutach. Kryzys przyszedł jesienią 1944 roku, gdy ciężkie straty piechoty we Włoszech, w Normandii i w bitwie o Skaldę wyczerpały rezerwy ochotników. 1 listopada King zdymisjonował Ralstona i powierzył resort obrony generałowi Andrew McNaughtonowi, przeciwnikowi poboru, ale ochotników nadal brakowało. 22 listopada 1944 roku rząd postanowił wysłać do Europy 16 tys. poborowych. Za ocean popłynęło niespełna 13 tys., a na front dotarło około 2,5 tys. z nich, z których kilkudziesięciu poległo. Liberałowie stracili część posłów z Quebecu, ale rząd przetrwał, a partia nie rozpadła się, jak w 1917 roku.

Kanadyjska droga do poboru była najdłuższa wśród wielkich sojuszników. Wielka Brytania wprowadziła pobór jeszcze przed wojną, Stany Zjednoczone w 1940 roku, a Kanada przez całą wojnę wystawiała na frontach armię niemal wyłącznie ochotniczą. Na tle tego, co działo się w lutym 1942 roku na Pacyfiku, spór o pobór może wydawać się sprawą wewnętrzną, ale dotyczył pytania zasadniczego dla wielonarodowego dominium: czy anglojęzyczna większość może narzucić francuskojęzycznej mniejszości obowiązek walki w wojnie, której ta za swoją nie uważała. Odpowiedź Kinga, polegająca na odkładaniu decyzji do ostatniej chwili, zachowała jedność kraju kosztem wielu miesięcy niepewności w armii.