William Lyon Mackenzie King

William Lyon Mackenzie King rządził Kanadą łącznie przez ponad 21 lat, dłużej niż którykolwiek inny premier w jej dziejach. Był politykiem ostrożnym aż do granic nieczytelności, mistrzem kompromisu i zwlekania, który za najważniejsze zadanie uważał utrzymanie jedności kraju podzielonego między ludność angielsko- i francuskojęzyczną. Dla historii drugiej wojny światowej ważny jest z dwóch powodów. W latach 30. należał do zwolenników polityki ustępstw, w 1937 roku rozmawiał z Adolfem Hitlerem i uznał go za człowieka pokoju, a jego rząd zamykał granice przed żydowskimi uchodźcami. Zarazem to on we wrześniu 1939 roku wprowadził Kanadę do wojny w sposób, który pokazał jej pełną suwerenność, a potem przeprowadził ją przez całą wojnę, unikając rozłamu, jaki przyniosła poprzednia.

Wnuk buntownika

Urodził się 17 grudnia 1874 roku w Berlinie w prowincji Ontario, mieście przemianowanym w 1916 roku na Kitchener. Jego dziadkiem ze strony matki był William Lyon Mackenzie, pierwszy burmistrz Toronto i przywódca rebelii w Górnej Kanadzie w 1837 roku. Pamięć o dziadku, a zwłaszcza głęboka więź z matką, towarzyszyły mu przez całe życie. Ojciec był adwokatem, który nigdy nie dorobił się majątku.

Studiował na Uniwersytecie w Toronto, gdzie zdobył trzy stopnie, a potem w Chicago, gdzie pracował w osiedlu społecznym Hull House, i na Harvardzie. W 1909 roku uzyskał tam doktorat jako pierwszy przyszły premier Kanady. Był gorliwym prezbiterianinem, przekonanym, że polityka powinna służyć reformom społecznym.

Specjalista od konfliktów pracy

W 1900 roku został wiceministrem w nowym federalnym departamencie pracy i zajmował się rozwiązywaniem sporów zbiorowych. W 1908 roku zdobył mandat w Izbie Gmin, a w 1909 roku premier Wilfrid Laurier uczynił go pierwszym w dziejach Kanady ministrem pracy. Po klęsce liberałów w 1911 roku stracił mandat. W 1914 roku John D. Rockefeller Jr. zatrudnił go w Fundacji Rockefellera jako doradcę w sprawach stosunków pracy po masakrze w Ludlow w Kolorado. Swoje poglądy na pojednanie pracy i kapitału wyłożył w książce „Industry and Humanity” z 1918 roku.

W czasie pierwszej wojny światowej pozostał wierny Laurierowi, który sprzeciwiał się poborowi do służby za oceanem. Kryzys poborowy z 1917 roku rozbił partię liberalną i kraj: Quebec głosował przeciw rządowi, który wysłał na front poborowych. Mackenzie King wyciągnął z tego wniosek, który kierował nim przez następne trzydzieści lat: pobór do wojny za oceanem może rozerwać Kanadę.

Premier lat 20.

W sierpniu 1919 roku, po śmierci Lauriera, został przywódcą Liberalnej Partii Kanady, a po wyborach w 1921 roku premierem. Konsekwentnie poszerzał samodzielność dominium. We wrześniu 1922 roku, w czasie kryzysu w Çanakkale, gdy Londyn zwrócił się do dominiów o żołnierzy przeciw Turkom, odpowiedział, że zdecyduje parlament, i Kanada nie wysłała nikogo. Kryzys zakończył rozejm w Mudanii. W 1923 roku Kanada po raz pierwszy samodzielnie podpisała traktat z państwem obcym, a na konferencji imperialnej w 1926 roku King należał do tych, którzy doprowadzili do uznania dominiów za równe Wielkiej Brytanii. Potwierdził to Statut westminsterski z 1931 roku.

W 1926 roku przeżył kryzys konstytucyjny. Gubernator generalny Julian Byng odmówił mu rozwiązania parlamentu i powierzył rząd konserwatyście Arthurowi Meighenowi. Gabinet Meighena upadł po kilku dniach, a King wygrał wybory, przedstawiając sprawę jako obronę kanadyjskiego samorządu przed ingerencją przedstawiciela Londynu. Na początku wielkiego kryzysu, w 1930 roku, przegrał wybory z konserwatystami. Do władzy wrócił w październiku 1935 roku.

Ustępstwa wobec Hitlera

Druga kadencja Kinga przypadła na lata, w których Europa zmierzała do wojny. Kanadyjski premier uważał, że Kanada nie powinna dać się wciągnąć w spory europejskie. W marcu 1936 roku, po remilitaryzacji Nadrenii, dał Londynowi do zrozumienia, że w razie wojny o Nadrenię Kanada pozostanie neutralna. Na konferencji imperialnej w 1937 roku popierał Neville’a Chamberlaina, który właśnie objął urząd premiera, w polityce porozumienia z Niemcami.

29 czerwca 1937 roku Mackenzie King spotkał się w Berlinie z Adolfem Hitlerem. W czasie tej wizyty rozmawiał także z Hermannem Göringiem. Według jego relacji powiedział Hitlerowi, że jeśli Niemcy zaatakują Wielką Brytanię, Kanada stanie po jej stronie. Rozmowa wywarła na nim jednak ogromne wrażenie. W dzienniku zanotował, że Hitler naprawdę kocha swoich bliźnich, i przewidywał, że kiedyś zostanie zaliczony, obok Joanny d’Arc, do wybawców swojego narodu, choć zarazem pisał, że nie może się pogodzić z prześladowaniem Żydów i z okrucieństwem reżimu. We wrześniu 1938 roku przyjął układ monachijski z wielką ulgą.

Najciemniejszą kartą tych lat była polityka wobec uchodźców. Na konferencji w Évian w 1938 roku Kanada, podobnie jak inne państwa, nie zgodziła się przyjąć więcej uciekinierów z Niemiec i Austrii. Rząd Kinga, liczący się z nastrojami w Quebecu i z antysemityzmem części urzędników, przyjął w latach 1933–1945 zaledwie kilka tysięcy żydowskich uchodźców. W czerwcu 1939 roku Kanada odmówiła przyjęcia pasażerów statku „St. Louis”, który wrócił z nimi do Europy. Do historii przeszła odpowiedź przypisywana jednemu z wysokich urzędników na pytanie, ilu Żydów Kanada przyjmie po wojnie: „żadnego to za dużo”.

Wrzesień 1939

Mimo to King nie miał wątpliwości, że jeśli Wielka Brytania znajdzie się w wielkiej wojnie, Kanada do niej przystąpi. W maju i czerwcu 1939 roku towarzyszył w podróży po kraju królowi Jerzemu VI. 1 września, gdy Niemcy napadły na Polskę, jego rząd postawił siły zbrojne w stan czynnej służby i zapowiedział, że jeśli Wielka Brytania przystąpi do wojny, zwróci się do parlamentu o zgodę na współpracę u jej boku. Nie ogłosił jednak wojny 3 września, razem z Londynem. Parlament zebrał się 7 września, minister sprawiedliwości Ernest Lapointe obiecał w imieniu rządu, że nie będzie poboru do służby za oceanem, a 9 września obie izby poparły udział w wojnie. 10 września Jerzy VI, działając jako król Kanady na wniosek kanadyjskich ministrów, zatwierdził proklamację o stanie wojny. Kanada przystąpiła do wojny jako ostatnie z dominiów, które to zrobiły, i jako pierwsze, które tak wyraźnie pokazało, że decyduje samo.

Premier wojenny

King nie był przywódcą porywającym tłumy i nie próbował nim być. Chciał wojny „ograniczonej”, w której Kanada dostarczałaby przede wszystkim żywności, surowców, uzbrojenia i lotników. Z Halifaksu wypływały konwoje HX, a w grudniu 1939 roku Kanada zgodziła się prowadzić Program Szkolenia Lotniczego Wspólnoty Brytyjskiej, w którym wyszkolono ponad 130 tysięcy lotników. W październiku 1939 roku liberałowie pokonali w Quebecu przeciwnika wojny Maurice’a Duplessisa, a w marcu 1940 roku King wygrał wybory federalne z największą wówczas przewagą w dziejach kraju.

Po klęsce Francji Kanada stała się drugą co do znaczenia siłą Wspólnoty Brytyjskiej. W sierpniu 1940 roku King zawarł z Franklinem Delano Rooseveltem porozumienie w Ogdensburgu o wspólnej obronie Ameryki Północnej, a w 1941 roku umowę o współpracy gospodarczej. Był łącznikiem między Rooseveltem a Winstonem Churchillem i gospodarzem obu konferencji w Quebecu w 1943 i 1944 roku, choć w samych naradach strategicznych mocarstw miał niewiele do powiedzenia. Po ataku na Pearl Harbor jego rząd przesiedlił z wybrzeża Kolumbii Brytyjskiej ponad 20 tysięcy Kanadyjczyków pochodzenia japońskiego, internował ich i odebrał im majątki, choć wojsko i policja nie widziały w nich zagrożenia.

Najtrudniejszą sprawą był pobór. W 1940 roku wprowadzono go wyłącznie do obrony kraju. W kwietniu 1942 roku King w plebiscycie poprosił obywateli o zwolnienie z obietnicy z 1939 roku. Kraj jako całość się zgodził, ale Quebec w ogromnej większości głosował przeciw. King określił wówczas swoją politykę słynną formułą: „niekoniecznie pobór, ale pobór, jeśli będzie konieczny”. Konieczny okazał się jesienią 1944 roku, po stratach w Normandii i we Włoszech. King usunął ministra obrony, który domagał się poboru, ale w listopadzie sam zgodził się na wysłanie za ocean około 16 tysięcy poborowych. Za ocean wypłynęło ich niespełna 13 tysięcy, a na front trafiło około 2,5 tysiąca. Kryzys był ostry, ale kraj, inaczej niż w 1917 roku, nie rozpadł się na dwie wrogie części.

Ostatnie lata

W czerwcu 1945 roku liberałowie ponownie wygrali wybory, choć King stracił własny mandat i wrócił do Izby Gmin w wyborach uzupełniających. Jesienią 1945 roku wybuchła afera Igora Guzenki, szyfranta radzieckiej ambasady w Ottawie, który ujawnił siatkę szpiegowską ZSRR w Kanadzie, co uczyniło ją jednym z pierwszych frontów zimnej wojny. 15 listopada 1948 roku King przekazał urząd Louisowi St. Laurentowi. Zmarł na zapalenie płuc 22 lipca 1950 roku w swojej posiadłości Kingsmere w Quebecu.

Nigdy się nie ożenił. Dopiero po jego śmierci, z dzienników prowadzonych przez ponad pół wieku, wyszło na jaw, że uczestniczył w seansach spirytystycznych i wierzył, że rozmawia z duchami zmarłej matki, Lauriera i Roosevelta.

Znaczenie

Mackenzie King nie zapisał się w historii wielkimi przemówieniami ani śmiałymi decyzjami. Jego zasługą było to, czego udało mu się uniknąć: rozpadu Kanady w czasie wojny, która zmobilizowała ponad milion jej obywateli. Na drodze do drugiej wojny światowej należał do polityków, którzy nie docenili Hitlera, i do tych, którzy nie otworzyli granic przed jego ofiarami. We wrześniu 1939 roku pokazał jednak, że samodzielność dominiów, wywalczona w latach 20., nie oznacza odejścia od Wielkiej Brytanii, i doprowadził do tego, że Kanada weszła do wojny z wyboru, a nie z obowiązku.