Kapitulacja Hongkongu

W czwartek 25 grudnia 1941 roku po południu gubernator Hongkongu sir Mark Aitchison Young i dowódca garnizonu generał major Christopher Maltby uznali, że dalszy opór nie ma sensu. Nad resztkami brytyjskich pozycji na wyspie Hongkong podniesiono białe flagi, a wieczorem Young przeprawił się przez port do Koulunu i w hotelu Peninsula, gdzie mieściła się japońska kwatera główna, poddał kolonię generałowi porucznikowi Takashiemu Sakaiemu, dowódcy 23 Armii. Po raz pierwszy w historii brytyjska kolonia koronna skapitulowała przed najeźdźcą. Mieszkańcy Hongkongu nazywają ten dzień „Czarnym Bożym Narodzeniem”.

Kapitulacja zakończyła osiemnastodniową bitwę. Japończycy uderzyli na kolonię 8 grudnia, w pięć dni zajęli Nowe Terytoria i Koulun, a 13 i 17 grudnia dwukrotnie wzywali obrońców do poddania się. Young dwa razy odmówił. Na wyspie, ostrzeliwanej z lądu i bombardowanej z powietrza, garnizon złożony z Brytyjczyków, Kanadyjczyków, żołnierzy z Indii i miejscowych ochotników czekał na desant.

Desant na wyspę (18 grudnia)

18 grudnia japońska artyleria wzmogła ostrzał północnego brzegu wyspy, podpalając zbiorniki paliwa. Wieczorem pierwsza fala 38 Dywizji generała porucznika Tadayoshiego Sano zaczęła przeprawę przez wąski w tym miejscu port na łodziach i pontonach. Reflektory oświetliły łodzie, a Radżputowie z 5 batalionu 7 pułku, obsadzający schrony na brzegu, otworzyli ogień. Obaj dowódcy batalionów pierwszej fali zostali ranni i dowództwo przejął pułkownik Teihichi Doi, ten sam, który 10 grudnia zdobył redutę Shing Mun. Około 21.45 Japończycy wylądowali w North Point i w rejonie stoczni Taikoo, a inne oddziały w Aldrich Bay i Sai Wan na wschodnim krańcu wyspy. Przed północą na brzegu było już sześć batalionów. Maltby sądził, że desant jest tylko dywersją przed głównym uderzeniem przez port na miasto Victoria, i wysłał na wschód niewielkie posiłki.

Na zachód od miejsca lądowania, w elektrowni North Point, bronił się mieszany oddział: członkowie ochotniczego korpusu z tzw. grupy Hughesa, złożonej z kupców i urzędników w wieku powyżej 55 lat, garstka Wolnych Francuzów z Szanghaju i kilku żołnierzy z pułku Middlesex. Wytrwali do świtu, a potem walczyli na ulicach, aż wszyscy zginęli albo dostali się do niewoli. Już pierwszej nocy doszło do zbrodni na jeńcach. Żołnierze 229 pułku, którzy zajęli baterię przeciwlotniczą Sai Wan, zakłuli bagnetami około dwudziestu ochotników i artylerzystów, którzy się poddali. Według zestawień powojennych zginęło tam w sumie 28 ludzi, część zapewne w walce; ocalało dwóch. Rankiem 19 grudnia inny oddział tego samego pułku wszedł do misji salezjańskiej w Shau Kei Wan, zamienionej na punkt opatrunkowy, i wymordował wziętych tam do niewoli lekarzy, sanitariuszy i rannych. Kanadyjski kapitan Stanley Banfill, lekarz batalionu Royal Rifles, który przeżył, zeznał po wojnie, że japoński oficer oznajmił: „rozkaz jest taki, że wszyscy jeńcy mają zginąć”.

Przełęcz Wong Nai Chung

Japończycy nie szli na zachód brzegiem, lecz w górę, przez wzgórza, w kierunku przełęczy Wong Nai Chung, która przecina wyspę z północy na południe. Tam znajdowała się kwatera Brygady Zachodniej kanadyjskiego brygadiera Johna K. Lawsona. Rankiem 19 grudnia oddziały 230 i 228 pułku odepchnęły słabe placówki Winnipeg Grenadiers ze wzgórz Jardine’s Lookout i Mount Butler i otoczyły stanowisko dowodzenia. Około dziesiątej Lawson zameldował przez radio, że jest otoczony i „wychodzi, żeby walczyć”. Zginął wraz z większością swojego sztabu od ognia karabinów maszynowych zaraz po opuszczeniu schronu. Był najwyższym rangą oficerem poległym w bitwie o Hongkong. Tego samego dnia na Mount Butler sierżant major kompanii John Robert Osborn z Winnipeg Grenadiers rzucił się na japoński granat, by osłonić swoich żołnierzy. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii, pierwszy przyznany Kanadyjczykowi w II wojnie światowej.

Kontrataki, które Maltby organizował 19 i 20 grudnia z batalionem Royal Scots, Kanadyjczykami i Pendżabczykami, załamały się w ogniu z okolicznych wzgórz. Zdobycie przełęczy przecięło wyspę na dwie części. Brygada Wschodnia brygadiera Cedrica Wallisa, z Royal Rifles of Canada, wycofała się na półwysep Stanley na południu, a resztki Brygady Zachodniej broniły się w zachodniej części wyspy, wokół Victorii. Kolejne próby przebicia się do siebie, m.in. kanadyjskie natarcie ze Stanley 21 grudnia, nie powiodły się. Japońska artyleria i lotnictwo zatopiły kanonierkę HMS „Cicala”, która wspierała obrońców ogniem.

21 grudnia nadeszło do Hongkongu przesłanie Winstona Churchilla, który właśnie płynął do Waszyngtonu na konferencję Arcadia. Premier, który jeszcze w styczniu 1941 roku pisał, że kolonii nie da się utrzymać, teraz wzywał, by „nie myśleć o kapitulacji”, bronić każdej części wyspy z największym uporem i pamiętać, że każdy dzień oporu pomaga sprawie aliantów na całym świecie. Obrońcy walczyli jeszcze cztery dni. Japończycy zdobyli hotel Repulse Bay na południowym brzegu, gdzie schroniło się wielu cywilów, opanowali zbiorniki wody, a od 23 grudnia w mieście zaczynało brakować wody. Na północnym brzegu ich natarcie przełamało 22 i 23 grudnia obronę na wzgórzu Leighton i posuwało się przez Wan Chai w kierunku centrum.

Walkom towarzyszyły kolejne zbrodnie. 22 grudnia żołnierze 230 pułku zamordowali około trzydziestu cywilów, Chińczyków i Europejczyków, w domach przy Blue Pool Road. 23 grudnia w rejonie Repulse Bay, w posiadłościach The Ridge, Overbays i Eucliffe, żołnierze 229 pułku zabili kilkudziesięciu poddających się lub rannych żołnierzy brytyjskich i kanadyjskich, wielu z nich z jednostek zaopatrzenia i służb tyłowych. Na pozycji nad zatoką Deep Water Bay ścinali głowy jeńcom z pułku Middlesex.

Czarne Boże Narodzenie

24 grudnia wieczorem Japończycy, wsparci kilkoma tankietkami, przełamali zewnętrzną linię obrony na półwyspie Stanley. W nocy, krótko po północy 25 grudnia, żołnierze 229 pułku weszli do St Stephen’s College w Stanley, szkoły zamienionej na szpital polowy, w którym leżało blisko dwustu rannych. Dwóch lekarzy, podpułkownik George Black i kapitan Witney, którzy wyszli im na spotkanie i próbowali tłumaczyć, że to szpital, zostało zabitych i okaleczonych. Następnie żołnierze wpadli do sal i bagnetami zabijali rannych w łóżkach: Brytyjczyków, Kanadyjczyków i żołnierzy z Indii. Według relacji ocalałych zginęło w ten sposób od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu pacjentów. Pozostałych rannych i pielęgniarki zamknięto w dwóch pokojach na piętrze. W kolejnych godzinach żołnierze wyprowadzali z nich ludzi, a pielęgniarki ochotniczki gwałcili. Co najmniej trzy Brytyjki zostały zamordowane, a ich okaleczone ciała odnaleziono później. Następnego dnia Japończycy kazali spalić przed budynkiem ciała ofiar razem z poległymi w walkach o Stanley. Po wojnie generał major Takeo Itō, dowódca piechoty 38 Dywizji, którego oddziały dopuściły się masakry, został skazany przez brytyjski sąd wojskowy na dwanaście lat więzienia.

Tego samego dnia, w szpitalu polowym na torze wyścigów konnych w Happy Valley, żołnierze japońscy zgwałcili kilkanaście pielęgniarek. Rano Japończycy kontrolowali już większość wyspy, a w zachodniej jej części obrońcy, cofnięci do linii wzgórz nad Victorią, mieli na kilka dni amunicji i niemal nie mieli wody. Po południu Maltby zameldował gubernatorowi, że dalsza obrona jest niemożliwa i grozi jedynie rzezią ludności cywilnej w mieście. Young, który przez cały czas powtarzał, że kolonia będzie się bronić, przyjął tę ocenę. Do oddziałów poszedł rozkaz złożenia broni.

Tego samego popołudnia kontradmirał Chan Chak, jednonogi szef chińskiej misji wojskowej w Hongkongu, uciekł z kolonii na pięciu ostatnich brytyjskich kutrach torpedowych. W grupie 68 ludzi, Chińczyków i Brytyjczyków, przedarł się przez japońskie patrole do zatoki Mirs Bay, gdzie przejęli ich chińscy partyzanci, a potem przez okupowane tereny do Huizhou w wolnych Chinach. Za ten wyczyn Brytyjczycy przyznali mu honorowy tytuł rycerski Orderu Imperium Brytyjskiego.

Wieczorem Young i Maltby zostali przewiezieni przez port do Koulunu. W hotelu Peninsula, na trzecim piętrze, przy świecach, bo w mieście nie było prądu, gubernator podpisał kapitulację przed generałem Sakaim. Brygadier Wallis w Stanley, gdzie walki trwały jeszcze w nocy, odmówił poddania się bez pisemnego rozkazu i złożył broń dopiero o 2.30 nad ranem 26 grudnia. Ostatnie odcięte grupy obrońców, w składnicy amunicji „Little Hong Kong”, poddały się 27 grudnia. Od 25 do 28 grudnia japońscy żołnierze rabowali domy i gwałcili kobiety w dzielnicach Wan Chai i Causeway Bay. Japońska żandarmeria nie była w stanie, a często też nie chciała, ich powstrzymać.

Straty

Według oficjalnych danych japońskich w bitwie zginęło 675 żołnierzy japońskich, a 2079 zostało rannych. Część historyków zachodnich szacuje straty japońskie znacznie wyżej, nawet na blisko 1900 zabitych. Straty obrońców podawane są różnie: najczęściej od około 1500 do ponad 2200 zabitych i zaginionych oraz około 1400–2300 rannych. Kanadyjskie „C Force”, które przybyło do Hongkongu zaledwie pięć tygodni przed bitwą, straciło 290 zabitych i 493 rannych spośród 1975 żołnierzy. Najcięższe straty spośród batalionów piechoty poniósł 5 batalion 7 pułku Radżputów, który przyjął na siebie pierwsze uderzenie desantu. Według dyrektora służby zdrowia kolonii Selwyna Selwyna-Clarke’a w czasie walk zginęło około 4 tysięcy cywilów, a 3 tysiące odniosło ciężkie rany. Do niewoli trafiło według danych japońskich 10 947 żołnierzy: 5072 Brytyjczyków, 1689 Kanadyjczyków, 3829 żołnierzy z Indii i 357 innych.

Znaczenie

Upadek Hongkongu był pierwszą z wielkich klęsk brytyjskich w Azji. Garnizon, który według planów miał bronić się co najmniej kilka tygodni, utrzymał się osiemnaście dni, dłużej, niż przewidywał Sakai, ale zbyt krótko, by miało to znaczenie dla wojny na Pacyfiku. W tym samym czasie Japończycy zatopili u wybrzeży Malajów „Prince of Wales” i „Repulse” i parli przez Malaje na Singapur, który skapitulował 15 lutego 1942 roku. Zbrodnie popełnione na jeńcach, rannych i pielęgniarkach od pierwszej nocy desantu po St Stephen’s College zapowiadały, jak Japończycy będą traktować jeńców i ludność cywilną na całym zdobytym obszarze.

Jeńców umieszczono w obozach w Sham Shui Po, North Point i Argyle Street, a cywilnych obywateli państw alianckich, około 2,5 tysiąca ludzi, w obozie internowania w Stanley. Głód, choroby i praca przymusowa zabiły wielu z nich. Część jeńców wywieziono do pracy w kopalniach i stoczniach Japonii. W październiku 1942 roku na statku „Lisbon Maru”, wiozącym brytyjskich jeńców z Hongkongu, zatopionym przez amerykański okręt podwodny, zginęło ich ponad osiemset. Z Kanadyjczyków wziętych do niewoli 267 zmarło w obozach. W Kanadzie wysłanie źle wyszkolonych batalionów na straconą placówkę stało się przedmiotem ostrej krytyki opozycji, a rząd Williama Lyona Mackenzie Kinga powołał w 1942 roku komisję królewską pod przewodnictwem sędziego Lymana Duffa, która oczyściła go z zarzutów.

Japońska okupacja Hongkongu trwała trzy lata i osiem miesięcy. Pierwszym japońskim gubernatorem został w lutym 1942 roku generał Rensuke Isogai. Okupanci zmusili setki tysięcy mieszkańców do wyjazdu do Chin, ludność kolonii spadła według większości szacunków z około 1,6 miliona do około 600 tysięcy. Według szacunków w czasie okupacji Japończycy stracili około 10 tysięcy cywilów. Young, więziony w obozach na Tajwanie i w Mandżurii, powrócił do Hongkongu jako gubernator w 1946 roku. Generała Sakaiego chiński trybunał w Nankinie skazał na śmierć za zbrodnie wojenne popełnione w Chinach i rozstrzelano go w 1946 roku. Wojska brytyjskie wróciły do Hongkongu 30 sierpnia 1945 roku, a formalna kapitulacja japońskiego garnizonu nastąpiła 16 września 1945 roku.