Albert Einstein

Albert Einstein był najsłynniejszym uczonym XX wieku: twórcą szczególnej i ogólnej teorii względności, jednym z ojców fizyki kwantowej i autorem wzoru E = mc², który stał się symbolem całej nowoczesnej nauki. W historii drugiej wojny światowej zapisał się jednak z innego powodu. Niemiecki Żyd, pacyfista i demokrata, był w Republice Weimarskiej ulubionym celem nacjonalistycznej nagonki, a po dojściu Hitlera do władzy stał się najbardziej znanym wygnańcem z III Rzeszy. W sierpniu 1939 roku, z obawy przed niemiecką bombą atomową, podpisał list do prezydenta Franklina Delano Roosevelta, który zapoczątkował amerykańskie prace nad bronią jądrową. Do końca życia uważał ten podpis za swój największy błąd.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 14 marca 1879 roku w Ulm w Królestwie Wirtembergii, w zasymilowanej, niereligijnej rodzinie żydowskiej. Jego ojciec Hermann był kupcem, a matka Pauline z domu Koch pochodziła z zamożnej rodziny handlowców. W 1880 roku rodzina przeniosła się do Monachium, gdzie ojciec i stryj Jakob prowadzili niewielką firmę elektrotechniczną. Albert wcześnie zainteresował się matematyką i fizyką. Jako dwunastolatek sam uczył się geometrii i algebry, a w wolnych chwilach grał na skrzypcach, z którymi nie rozstawał się do końca życia.

W 1894 roku firma upadła i rodzice wyjechali do Włoch. Albert, który nie znosił koszarowej dyscypliny niemieckiego gimnazjum, wkrótce porzucił szkołę i dołączył do rodziny. Maturę zdał w 1896 roku w szwajcarskim Aarau. Na początku tego roku, za zgodą ojca, zrzekł się obywatelstwa wirtemberskiego, między innymi po to, by uniknąć służby w niemieckim wojsku, i przez kilka lat był bezpaństwowcem. W latach 1896–1900 studiował fizykę i matematykę w Politechnice Federalnej w Zurychu. Poznał tam serbską studentkę Milevę Marić, z którą ożenił się w 1903 roku. Mieli dwóch synów, Hansa Alberta i Eduarda. W 1901 roku otrzymał obywatelstwo szwajcarskie, które zachował do śmierci.

Rok cudów

Po studiach nie mógł znaleźć pracy na uczelni. Dopiero w 1902 roku dostał posadę eksperta w federalnym urzędzie patentowym w Bernie. Jako urzędnik trzeciej klasy oceniał wnioski patentowe, a fizyką zajmował się po godzinach. W 1905 roku, nazywanym jego „rokiem cudów”, ogłosił w „Annalen der Physik” cztery prace, z których każda zmieniła jakąś dziedzinę fizyki. W pierwszej wyjaśnił efekt fotoelektryczny, przyjmując, że światło składa się z porcji energii, nazwanych później fotonami. W drugiej opisał ruchy Browna, co stało się jednym z rozstrzygających dowodów istnienia atomów. W trzeciej przedstawił szczególną teorię względności, według której czas i przestrzeń nie są absolutne, lecz zależą od ruchu obserwatora. W czwartej wykazał, że masa i energia są sobie równoważne. Wzór E = mc² mówi, że nawet w niewielkiej masie zawarta jest ogromna energia. Trzy dziesięciolecia później okazało się, że częściowo można ją wyzwolić przy rozszczepieniu jądra atomowego.

Uznanie przyszło szybko. W 1909 roku Einstein został profesorem Uniwersytetu w Zurychu, w 1911 roku Uniwersytetu Niemieckiego w Pradze, a w 1912 roku wrócił do zuryskiej politechniki. W 1913 roku Max Planck i Walther Nernst zaproponowali mu członkostwo Pruskiej Akademii Nauk, profesurę w Berlinie bez obowiązku wykładania i kierownictwo planowanego instytutu fizyki. W kwietniu 1914 roku Einstein przeniósł się do Berlina.

Berlin i wielka wojna

Kilka miesięcy później wybuchła wojna. W październiku 1914 roku 93 niemieckich uczonych i artystów, wśród nich Planck i Nernst, podpisało manifest broniący działań armii niemieckiej w Belgii. Einstein był jednym z zaledwie czterech sygnatariuszy kontrmanifestu „Do Europejczyków”, napisanego przez lekarza Georga Nicolaia, który wzywał do porozumienia ponad podziałami. Przez całą wojnę pozostał pacyfistą i działał w organizacji Bund Neues Vaterland, domagającej się szybkiego pokoju. Nie przeszkodziło mu to w pracy. W listopadzie 1915 roku ukończył ogólną teorię względności, według której grawitacja jest zakrzywieniem czasoprzestrzeni przez masę. W 1917 roku stanął na czele Instytutu Fizyki Towarzystwa Cesarza Wilhelma. Małżeństwo z Milevą rozpadło się. Żona z synami wróciła w 1914 roku do Zurychu, rozwód orzeczono w lutym 1919 roku, a kilka miesięcy później Einstein poślubił swoją kuzynkę Elsę.

Ogólna teoria względności przewidywała, że światło gwiazd przechodzące obok Słońca ulega ugięciu o ściśle określony kąt. 29 maja 1919 roku, w czasie całkowitego zaćmienia Słońca, sprawdziły to brytyjskie wyprawy zorganizowane przez astronoma Arthura Eddingtona. Gdy w listopadzie 1919 roku ogłoszono w Londynie, że pomiary potwierdzają przewidywania Einsteina, prasa całego świata okrzyknęła go człowiekiem, który obalił Newtona. Niemiecki fizyk, którego teorię potwierdzili Brytyjczycy rok po zakończeniu wojny, stał się z dnia na dzień najsłynniejszym uczonym świata.

Cel nagonki

Sława przyniosła mu wrogów. W Niemczech po klęsce Einstein, Żyd, pacyfista, zwolennik republiki i porozumienia z dawnymi wrogami, uosabiał wszystko, czego nienawidziła nacjonalistyczna prawica. W sierpniu 1920 roku w berlińskiej filharmonii odbył się wiec przeciw teorii względności, przedstawianej jako „żydowska” mistyfikacja. Kampanię wsparł laureat Nagrody Nobla Philipp Lenard, a później Johannes Stark, którzy w III Rzeszy zostali patronami tzw. fizyki niemieckiej, odrzucającej „żydowską” teorię względności. Po zamordowaniu w czerwcu 1922 roku ministra spraw zagranicznych Walthera Rathenaua, z którym Einstein się przyjaźnił, ostrzegano go, że on także jest na liście celów prawicowych zamachowców. Na pewien czas zrezygnował z publicznych wystąpień, a jesienią wyjechał w długą podróż do Japonii, Palestyny i Hiszpanii. W czasie rejsu dowiedział się, że przyznano mu Nagrodę Nobla za rok 1921, nie za teorię względności, wciąż budzącą spory, lecz za wyjaśnienie efektu fotoelektrycznego.

W latach 1922–1932, z krótką przerwą, był członkiem Międzynarodowego Komitetu Współpracy Intelektualnej przy Lidze Narodów, w którym zasiadała także Maria Skłodowska-Curie, a sekretarzem był w pierwszych latach polski historyk Oskar Halecki. Wspierał ruch syjonistyczny, choć nie był zwolennikiem państwa żydowskiego, i z Chaimem Weizmannem zbierał w 1921 roku w Ameryce fundusze na Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie. Był w tych latach przekonanym pacyfistą. Wzywał młodych ludzi do odmowy służby wojskowej, a w 1932 roku, na prośbę Ligi Narodów, wymienił z Zygmuntem Freudem listy o tym, czy można uchronić ludzkość przed wojną. Latem tego roku podpisał apel do socjaldemokratów i komunistów o wspólny front przeciw nazistom. Naukowo zajmował się w Berlinie kwantową teorią promieniowania i statystyką kwantową, a coraz bardziej szukaniem jednolitej teorii pola, która miała połączyć grawitację z elektromagnetyzmem. Ze współczesną mechaniką kwantową, choć sam przyczynił się do jej powstania, nigdy się nie pogodził („Bóg nie gra w kości”).

Wygnanie

W grudniu 1932 roku Einstein z Elsą wyjechał na kolejny pobyt naukowy w Caltechu w Pasadenie. Nigdy już nie wrócił do Niemiec. Gdy 30 stycznia 1933 roku Adolf Hitler został kanclerzem, Einstein oświadczył, że nie zamieszka w kraju, w którym nie ma wolności i równości wobec prawa. Policja i nazistowskie bojówki przeszukały jego berlińskie mieszkanie i dom letni w Caputh, a wkrótce skonfiskowano jego majątek, w tym ukochaną żaglówkę. 28 marca 1933 roku, zaraz po wylądowaniu w Antwerpii, Einstein oddał w niemieckim konsulacie paszport i zrzekł się obywatelstwa, a następnie wystąpił z Pruskiej Akademii Nauk. Akademia oskarżyła go publicznie o szerzenie za granicą „propagandy okrucieństw” przeciw Niemcom. W maju 1933 roku jego książki płonęły na stosach w czasie akcji zorganizowanej przez nazistowskich studentów, a Joseph Goebbels ogłaszał koniec „żydowskiego intelektualizmu”. Formalnie władze Rzeszy pozbawiły go obywatelstwa w marcu 1934 roku.

Wiosnę i lato 1933 roku Einstein spędził w belgijskim nadmorskim De Haan, pod ochroną policji, bo w niemieckiej prasie nazistowskiej pojawiały się pogróżki pod jego adresem. Tam zmienił zdanie o pacyfizmie. Gdy belgijscy pacyfiści poprosili go o poparcie dla odmawiających służby wojskowej, odpowiedział, że wobec zbrojącej się Rzeszy sam na ich miejscu wstąpiłby do wojska, by bronić europejskiej cywilizacji. Ten zwrot rozczarował wielu jego dawnych sojuszników, ale Einstein się z niego nie wycofał. Zabiegał też o ratunek dla wypędzanych z Niemiec uczonych. We wrześniu 1933 roku pisał między innymi do premiera Turcji İsmeta İnönü z prośbą o przyjęcie niemieckich profesorów pochodzenia żydowskiego. 3 października przemawiał w londyńskiej Royal Albert Hall w obronie wolności nauki, a kilka dni później odpłynął do Ameryki.

Princeton

Od października 1933 roku do końca życia Einstein był profesorem nowo założonego Institute for Advanced Study w Princeton. Pod koniec 1936 roku zmarła Elsa. Einstein, coraz bardziej odizolowany od głównego nurtu fizyki, pracował nad jednolitą teorią pola i spierał się z Nielsem Bohrem o interpretację mechaniki kwantowej. Jednocześnie wystawiał dziesiątki poręczeń, tzw. affidavitów, które pozwalały uciekinierom z Niemiec i Austrii uzyskać amerykańskie wizy, i wspierał organizacje pomagające Żydom.

Latem 1939 roku, gdy wypoczywał na Long Island, odwiedził go dawny berliński współpracownik, węgierski fizyk Leó Szilárd. Od czasu, gdy na początku roku potwierdzono w Ameryce rozszczepienie uranu, Szilárd obawiał się, że Niemcy zbudują bombę atomową. Einstein, który według relacji Szilárda „nigdy o tym nie pomyślał”, zgodził się użyć swojego nazwiska. List z datą 2 sierpnia 1939 roku, napisany przez Szilárda i podpisany przez Einsteina, ostrzegał prezydenta Franklina Delano Roosevelta, że reakcja łańcuchowa w uranie może posłużyć do budowy „niezwykle potężnych bomb nowego typu” i że Niemcy mogą nad nią pracować. Doręczony prezydentowi w październiku 1939 roku, już po wybuchu wojny, doprowadził do powołania rządowego komitetu do spraw uranu. W 1940 roku Einstein podpisał jeszcze dwa listy ponaglające.

Druga wojna światowa

1 października 1940 roku Einstein został obywatelem Stanów Zjednoczonych, zachowując obywatelstwo szwajcarskie. Do udziału w projekcie Manhattan go nie dopuszczono. Wojsko uznało w 1940 roku, że lewicowy pacyfista o światowej sławie stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa, a FBI od lat zbierało o nim donosy. Od 1943 do 1946 roku był konsultantem biura uzbrojenia marynarki wojennej, gdzie zajmował się zagadnieniami materiałów wybuchowych. W 1944 roku przepisał odręcznie swoją pracę o szczególnej teorii względności z 1905 roku, której oryginał zaginął. Rękopis sprzedano na aukcji na rzecz obligacji wojennych za kilka milionów dolarów.

O Zagładzie Żydów europejskich Einstein dowiadywał się, jak wielu, z coraz bardziej przerażających doniesień. Po wojnie pisał, że Niemcy jako naród ponoszą odpowiedzialność za masowe mordy, i do końca życia odmawiał wszelkich kontaktów z niemieckimi instytucjami naukowymi. O zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 roku dowiedział się z radia. Według relacji sekretarki powiedział wtedy po niemiecku tylko: „O biada”.

Ostatnie lata

Po wojnie Einstein stał się jednym z najgłośniejszych przeciwników wyścigu zbrojeń atomowych. W 1946 roku stanął na czele Komitetu Alarmowego Naukowców Atomowych, który informował opinię publiczną o niebezpieczeństwie broni jądrowej. Opowiadał się za rządem światowym, który miałby kontrolować tę broń, krytykował budowę bomby wodorowej i makkartyzm, wzywając wezwanych przed komisje Kongresu intelektualistów do odmowy składania zeznań. W 1947 roku powiedział „Newsweekowi”, że gdyby wiedział, iż Niemcom nie uda się zbudować bomby, nie zrobiłby nic. W 1954 roku wyznał Linusowi Paulingowi, że list do Roosevelta był jedynym wielkim błędem jego życia, choć miał wtedy uzasadnienie w niebezpieczeństwie, że Niemcy zbudują bombę pierwsi.

Po powstaniu Izraela poparł nowe państwo. Gdy w listopadzie 1952 roku zmarł pierwszy prezydent Izraela Chaim Weizmann, premier Dawid Ben Gurion zaproponował Einsteinowi ten urząd. Einstein odmówił, tłumacząc, że nie ma ani doświadczenia, ani zdolności do sprawowania urzędu. 11 kwietnia 1955 roku podpisał apel przygotowany przez brytyjskiego filozofa Bertranda Russella, znany jako Manifest Russella-Einsteina, wzywający rządy do wyrzeczenia się wojny jako środka rozwiązywania sporów w epoce broni jądrowej. Był to jego ostatni publiczny akt. Tydzień później, 18 kwietnia 1955 roku, zmarł w szpitalu w Princeton po pęknięciu tętniaka aorty. Odmówił operacji, mówiąc, że sztuczne przedłużanie życia jest w złym guście. Jego ciało poddano kremacji, a prochy rozsypano w nieznanym miejscu.

Znaczenie

Dorobek naukowy Einsteina wykracza daleko poza historię wojny: teoria względności i jego prace kwantowe są fundamentem współczesnej fizyki, od kosmologii po nawigację satelitarną. Na drodze do drugiej wojny światowej i w samej wojnie jego los ma jednak znaczenie szczególne. Nagonka na Einsteina w Republice Weimarskiej pokazuje, jak wcześnie antysemityzm niemieckiej prawicy objął naukę. Jego wygnanie w 1933 roku stało się symbolem exodusu uczonych z III Rzeszy, który pozbawił Niemcy wielu najwybitniejszych fizyków i wzmocnił naukę ich przyszłych przeciwników. Jego podpis pod listem z 1939 roku, choć nie on rozstrzygnął o budowie bomby, sprawił, że rząd Stanów Zjednoczonych po raz pierwszy zajął się bronią jądrową. Einstein, pacyfista, który ze strachu przed Hitlerem przyczynił się do powstania najstraszniejszej broni w dziejach, do końca życia próbował ograniczyć jej skutki. Jego historia pozostaje jedną z najbardziej wymownych opowieści o tym, jak wojna wciąga w swój tryb nawet tych, którzy najbardziej jej nienawidzą.