Henry Stimson

Henry Lewis Stimson służył sześciu prezydentom, republikanom i demokratom, przez prawie czterdzieści lat. Był sekretarzem wojny w rządzie Williama Tafta przed pierwszą wojną światową i w rządach Franklina Roosevelta i Harry’ego Trumana w czasie drugiej, a pomiędzy nimi sekretarzem stanu Herberta Hoovera. Dla historii tamtej epoki najważniejsze są dwa momenty jego życia. W styczniu 1932 roku, gdy Japonia zajęła Mandżurię, ogłosił, że Stany Zjednoczone nie uznają zdobyczy osiągniętych z naruszeniem traktatów. Ta doktryna Stimsona nie zatrzymała agresora, ale stała się zasadą prawa międzynarodowego. Dziesięć lat później jako sekretarz wojny budował armię, która pokonała Niemcy i Japonię, nadzorował budowę bomby atomowej i doradzał jej użycie.

Prawnik z Nowego Jorku

Urodził się 21 września 1867 roku w Nowym Jorku w zamożnej rodzinie. Jego ojciec, Lewis Atterbury Stimson, był znanym chirurgiem. Matka zmarła, gdy chłopiec miał dziewięć lat, i wychowywał się w szkołach z internatem. Ukończył Phillips Academy w Andover, potem Uniwersytet Yale w 1888 roku, gdzie należał do tajnego stowarzyszenia Skull and Bones, i Harvard Law School w 1890 roku. W 1891 roku wstąpił do kancelarii Root and Clark na Wall Street. Jej szef, Elihu Root, późniejszy sekretarz wojny i sekretarz stanu, stał się jego mistrzem i wzorem. W 1893 roku Stimson ożenił się z Mabel White. Nie mieli dzieci. Przez całe życie był zapalonym myśliwym i wędrowcem, a w młodości przemierzał góry Montany, gdzie jego imię nosi dziś jeden ze szczytów Parku Narodowego Glacier.

W 1906 roku prezydent Theodore Roosevelt mianował go prokuratorem federalnym w Nowym Jorku. Stimson zasłynął procesami przeciw trustom i oszustwom celnym. W 1910 roku jako kandydat republikanów przegrał wybory na gubernatora stanu Nowy Jork.

Sekretarz wojny i pułkownik

W 1911 roku prezydent William Taft powierzył mu Departament Wojny. Stimson kontynuował reformy Roota, które miały zmienić rozproszoną po fortach armię w nowoczesną siłę zbrojną, i przeforsował nową organizację wojsk w kraju. Odszedł w 1913 roku, gdy władzę objął demokrata Woodrow Wilson. Po wybuchu wojny w Europie należał do ruchu na rzecz przygotowania Ameryki do wojny, który domagał się rozbudowy armii i szkolił ochotników na oficerów. Gdy w 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, pięćdziesięcioletni Stimson zgłosił się do wojska. Służył we Francji jako oficer artylerii polowej i w sierpniu 1918 roku awansował na pułkownika. Do końca życia przyjaciele nazywali go „pułkownikiem”.

Po wojnie wrócił do adwokatury. W 1927 roku prezydent Calvin Coolidge wysłał go do Nikaragui, gdzie wynegocjował zakończenie wojny domowej. Od końca 1927 do początku 1929 roku był gubernatorem generalnym Filipin. Uważał, podobnie jak wielu amerykańskich polityków jego pokolenia, że Filipińczycy nie są jeszcze gotowi do niepodległości, a Nikaraguańczycy do samorządu. Te paternalistyczne poglądy szły w parze z przekonaniem, że Ameryka ma obowiązki wobec świata i nie może się od niego odgrodzić.

Sekretarz stanu

W marcu 1929 roku Herbert Hoover mianował go sekretarzem stanu. Stimson zaczął od decyzji, którą sam później żałował: zlikwidował finansowane przez Departament Stanu biuro łamania szyfrów, tak zwaną Czarną Izbę, która czytała depesze obcych rządów. Przypisywano mu słowa, że „dżentelmeni nie czytają cudzej korespondencji”. W 1930 roku przewodniczył amerykańskiej delegacji na konferencji, która zakończyła się podpisaniem londyńskiego traktatu morskiego, a w 1931 roku wspierał moratorium Hoovera na spłatę długów wojennych i reparacji.

Najcięższą próbą jego urzędowania stał się incydent mukdeński z 18 września 1931 roku i japońska inwazja na Mandżurię. Stimson początkowo liczył, że cywilny rząd w Tokio powstrzyma wojsko, i nie chciał mu utrudniać zadania. Wysłał obserwatora na posiedzenia Rady Ligi Narodów, choć Stany Zjednoczone nie były jej członkiem, i powoływał się na pakt Brianda-Kellogga. Gdy Japończycy na początku stycznia 1932 roku zajęli Jinzhou, ostatnią siedzibę chińskich władz w południowej Mandżurii, sam był gotów rozważać sankcje gospodarcze. Hoover odmówił, uważając, że sankcje prowadzą do wojny. 7 stycznia 1932 roku Stimson wysłał więc do Japonii i Chin notę, w której zapowiedział, że Stany Zjednoczone nie uznają żadnej sytuacji, traktatu ani porozumienia osiągniętych z naruszeniem paktu paryskiego lub praw Ameryki w Chinach.

Wielka Brytania i Francja nie przyłączyły się do noty, a Japonia odpowiedziała z ironią, że Chiny są w takim stanie, iż traktaty trzeba stosować z uwzględnieniem faktów. Po japońskim ataku na Szanghaj Stimson opublikował 23 lutego 1932 roku list do senatora Williama Boraha, w którym ostrzegł, że złamanie przez Japonię zobowiązań wobec Chin może zwolnić Amerykę z ograniczeń zbrojeń morskich przyjętych w Waszyngtonie. 11 marca 1932 roku Zgromadzenie Ligi Narodów przyjęło jego zasadę nieuznawania jako obowiązek wszystkich członków. Japonia mimo to proklamowała Mandżukuo, uznała je we wrześniu 1932 roku, a w 1933 roku wystąpiła z Ligi. W sierpniu 1932 roku Stimson przekonywał w Nowym Jorku, że po pakcie paryskim wojna przestała być prywatną sprawą stron, a świat nie może być wobec niej neutralny. Japońska prasa przyjęła to przemówienie z oburzeniem.

W styczniu 1933 roku, przed końcem kadencji, Stimson spotkał się z prezydentem elektem Franklinem Delano Rooseveltem w jego posiadłości w Hyde Park i przekonał go, by utrzymał politykę nieuznawania. Roosevelt nigdy nie uznał Mandżukuo. 4 marca 1933 roku Stimson opuścił urząd.

Głos ostrzeżenia

W latach trzydziestych Stimson, jako adwokat i prezes nowojorskiej izby adwokackiej, pozostał jednym z najbardziej wpływowych krytyków japońskiej ekspansji i amerykańskiego izolacjonizmu. Po wybuchu wojny chińsko-japońskiej w 1937 roku wzywał w głośnym liście do „New York Timesa” do wstrzymania dostaw amerykańskich materiałów wojennych dla Japonii, a później patronował komitetowi, który domagał się embarga. Popierał też pomoc dla państw zagrożonych przez Adolfa Hitlera i krytykował ustawy o neutralności. Po klęsce Francji, 18 czerwca 1940 roku, wezwał w przemówieniu radiowym do wprowadzenia powszechnego poboru i do otwarcia amerykańskich portów dla brytyjskiej floty.

Sekretarz wojny Roosevelta

Kilka dni później Roosevelt zaproponował mu, siedemdziesięciodwuletniemu republikaninowi, ponowne objęcie Departamentu Wojny. Jednocześnie departament marynarki objął inny republikanin, Frank Knox. Prezydent chciał w ten sposób zjednać obie partie dla przygotowań do wojny. Senat zatwierdził Stimsona 9 lipca 1940 roku wbrew głosom izolacjonistów, którzy uważali go za zbyt probrytyjskiego. Stimson doprowadził do uchwalenia we wrześniu 1940 roku pierwszego w czasie pokoju poboru w historii Stanów Zjednoczonych i popierał program Lend-Lease, pomoc dla Wielkiej Brytanii i twarde stanowisko wobec Japonii. Wraz z szefem sztabu armii generałem George’em Marshallem zbudował armię i lotnictwo, które w szczytowym momencie liczyły ponad osiem milionów ludzi.

Pod koniec listopada 1941 roku zapisał w dzienniku, że Roosevelt spodziewa się japońskiego ataku i zastanawia się, jak „manewrować” Japończykami, by to oni oddali pierwszy strzał. Ten zapis do dziś przytaczają zwolennicy teorii, że Waszyngton wiedział o ataku na Pearl Harbor. Historycy w większości odczytują go jako dowód obaw przed atakiem na posiadłości brytyjskie lub holenderskie, a nie wiedzy o uderzeniu na Hawaje. Gdy 7 grudnia 1941 roku Japończycy zaatakowali flotę na Pacyfiku, Stimson zanotował, że jego pierwszym uczuciem była ulga, że skończyło się niezdecydowanie i kryzys zjednoczy naród.

Na wojnie Stimson podejmował decyzje, które oceniane są bardzo różnie. Początkowo wahał się, ale w lutym 1942 roku poparł przesiedlenie ponad stu tysięcy Amerykanów pochodzenia japońskiego z Zachodniego Wybrzeża do obozów, choć sam pisał, że wyrwie to „ogromną dziurę” w konstytucyjnym porządku kraju. Był zwolennikiem jak najszybszego lądowania we Francji. Sprzeciwił się planowi ministra skarbu Henry’ego Morgenthaua, który chciał zamienić pokonane Niemcy w kraj rolniczy, i doprowadził do tego, że plan nie stał się oficjalną polityką. To on, prawnik, nalegał wbrew Churchillowi na sądowe osądzenie przywódców III Rzeszy, a nie na ich rozstrzelanie bez procesu. Z tych propozycji wyrosły procesy norymberskie, w których oskarżono ich także o zbrodnię przeciwko pokojowi, opartą na pakcie, na który Stimson powoływał się w 1932 roku.

Bomba

Stimson sprawował polityczny nadzór nad Projektem Manhattan. Zdobywał dla niego pieniądze i pierwszeństwo, a w maju 1945 roku stanął na czele komitetu, który doradzał prezydentowi Trumanowi w sprawie użycia bomby. Skreślił z listy celów Kioto, dawną stolicę Japonii, obawiając się, że jego zniszczenie na pokolenia zrazi Japończyków do Ameryki. Popularna opowieść, że spędził tam miesiąc miodowy, jest legendą. W lipcu 1945 roku radził Trumanowi, by w wezwaniu do kapitulacji zapewnić Japończyków o zachowaniu monarchii, co mogło ułatwić im poddanie się. Do deklaracji poczdamskiej tego zapewnienia nie włączono. Stimson poparł zrzucenie bomb na Hiroszimę i Nagasaki. Po wojnie przekonywał, że bez niego Japonia nie skapitulowałaby szybko, a inwazja kosztowałaby ponad milion amerykańskich ofiar. Te szacunki historycy uważają za zawyżone, a spór o to, czy bomba była konieczna, trwa do dziś.

Jesienią 1945 roku Stimson proponował, by Stany Zjednoczone zaproponowały Związkowi Radzieckiemu wspólną kontrolę nad bronią atomową, zanim wybuchnie wyścig zbrojeń. Jego rady nie przyjęto. 21 września 1945 roku, w dniu swoich siedemdziesiątych ósmych urodzin, odszedł na emeryturę.

Ostatnie lata i znaczenie

W 1947 roku opublikował w „Harper’s Magazine” artykuł o decyzji użycia bomby atomowej, który na długo ukształtował jej oficjalną interpretację, a w 1948 roku, wspólnie z McGeorge’em Bundym, wspomnienia „On Active Service in Peace and War”. Zmarł 20 października 1950 roku w swojej posiadłości Highhold w Huntington na Long Island.

Stimson był uosobieniem amerykańskiej elity, która przekonała Amerykę, że nie może się odgrodzić od świata. W 1932 roku jego słowa nie zatrzymały Japonii, a krytycy zarzucali mu, że jedynie rozjątrzył Tokio bez pokrycia w sile. Zasada, którą sformułował, przeżyła jednak tę porażkę: Stany Zjednoczone nie uznały ani Mandżukuo, ani aneksji Etiopii, ani zajęcia państw bałtyckich przez ZSRR, a po 1945 roku nieuznawanie zdobyczy uzyskanych siłą stało się częścią prawa międzynarodowego. Dziesięć lat po nocie w sprawie Mandżurii Stimson stał na czele machiny wojennej, która odpowiedziała Japonii siłą. Jego dorobek z lat 1940–1945, w tym przesiedlenie Japończyków i decyzja o bombie atomowej, pozostaje przedmiotem sporów.