Leslie Groves

Leslie Richard Groves był zawodowym oficerem amerykańskiego Korpusu Inżynieryjnego, który przez większą część kariery budował koszary, kanały i wodociągi. W latach 1941–1942 nadzorował budowę Pentagonu, a od września 1942 roku kierował Projektem Manhattan – programem, który w niespełna trzy lata wytworzył pierwsze bomby atomowe, użyte w sierpniu 1945 roku przeciwko Japonii. Nie był uczonym ani dowódcą bojowym, lecz organizatorem: połączył pracę noblistów, wielkich koncernów przemysłowych i armii w przedsięwzięcie bez precedensu. Współpracownicy uważali go za człowieka nieznośnego i zarazem niezastąpionego.

Dzieciństwo i West Point

Urodził się 17 sierpnia 1896 roku w Albany, stolicy stanu Nowy Jork, jako trzeci z czworga dzieci prezbiteriańskiego pastora Leslie Richarda Grovesa seniora i Gwen z domu Griffith. Kilka miesięcy później ojciec wstąpił do armii jako kapelan wojskowy, więc dzieciństwo chłopca upłynęło w garnizonach na zachodzie Stanów Zjednoczonych: w Vancouver Barracks w stanie Waszyngton, w Fort Apache w Arizonie, w Kalifornii i w Montanie. Ojciec służył w wojnie hiszpańsko-amerykańskiej na Kubie i na Filipinach. W Fort Harrison w Montanie młody Groves poznał Grace Wilson, córkę oficera, z którą ożenił się w 1922 roku; mieli syna i córkę.

Po ukończeniu szkoły średniej w Seattle studiował na Uniwersytecie Waszyngtońskim i na Massachusetts Institute of Technology, przygotowując się do egzaminów do akademii wojskowej. Za drugim razem, w 1916 roku, dostał się do West Point. Z powodu przystąpienia Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej jego rocznik ukończył naukę przyspieszonym trybem 1 listopada 1918 roku, dziesięć dni przed rozejmem. Groves był czwarty na liście absolwentów, co pozwoliło mu wybrać najbardziej prestiżowy Korpus Inżynieryjny. Na front już nie trafił; w 1919 roku odbył jedynie podróż szkoleniową po pobojowiskach we Francji.

Saper w czasie pokoju

Okres międzywojenny był dla Grovesa czasem powolnych awansów i różnorodnych zadań. Dowodził kompaniami saperów w Georgii, w stanie Waszyngton i na Hawajach, pracował przy pogłębianiu kanałów i portów w Teksasie, a podczas powodzi w Nowej Anglii w 1927 roku omal nie zakończył kariery, gdy przełożony obarczył go winą za zerwany przez wodę most pontonowy; szef inżynierów stanął wówczas w jego obronie. W 1929 roku wyjechał do Nikaragui z wyprawą badającą trasę projektowanego kanału międzyoceanicznego. Po trzęsieniu ziemi, które w 1931 roku zniszczyło Managuę, przejął odbudowę wodociągów miasta i otrzymał za to nikaraguańskie odznaczenie.

Kapitanem został dopiero w 1934 roku, po szesnastu latach służby. Ukończył Szkołę Dowodzenia i Sztabu Generalnego w Fort Leavenworth (1935–1936) i Szkołę Wojenną Armii (1938–1939), po czym w lipcu 1939 roku trafił do Sztabu Generalnego w Waszyngtonie. Opinie służbowe przedstawiały go jako oficera energicznego, wymagającego i skrupulatnego, a zarazem trudnego we współpracy.

Budowniczy armii i Pentagonu

Gdy w 1940 roku Stany Zjednoczone wprowadziły pobór i zaczęły rozbudowywać armię, Groves, awansowany 1 lipca na majora, został specjalnym asystentem do spraw budownictwa kwatermistrza generalnego. Wydział budowlany kwatermistrzostwa, który miał w kilka miesięcy przygotować obozy dla około dwóch milionów żołnierzy, tonął w opóźnieniach i przekroczonych kosztach, a prasa oskarżała go o nieudolność. W listopadzie 1940 roku Groves, mianowany pułkownikiem w stopniu tymczasowym, objął w nim kierownictwo działu kontraktów i wprowadził twardą dyscyplinę: cotygodniowe raporty, priorytety budowy, wypłaty dla wykonawców w ciągu tygodnia, specjalnych wysłanników na place budów, na których brakowało materiałów. Do połowy grudnia 1940 roku najgorszy kryzys minął. Groves wspominał później, że w tamtych tygodniach decyzje warte miliony dolarów zapadały co kilkadziesiąt kroków korytarza.

W sierpniu 1941 roku szef wydziału budowlanego gen. Brehon Somervell powierzył mu nadzór nad budową ogromnego gmachu dla Departamentu Wojny w Arlington pod Waszyngtonem, który miał pomieścić 40 tysięcy pracowników rozrzuconych dotąd po kilkunastu budynkach. Pięcioboczny Pentagon, dwukrotnie większy od Empire State Building, był największym biurowcem świata. Przy budowie pracowało w szczycie 13 tysięcy ludzi; pierwsi urzędnicy wprowadzili się już pod koniec kwietnia 1942 roku, a całość ukończono w styczniu 1943 roku. Groves nadzorował w tym czasie także setki innych inwestycji wojskowych – obozy, lotniska, fabryki amunicji – o łącznej wartości liczonej w miliardach dolarów. Pracował sześć dni w tygodniu, a w niedziele objeżdżał budowy. Liczył, że wreszcie dostanie przydział za ocean.

Szef Projektu Manhattan

Zamiast tego 17 września 1942 roku Somervell, wówczas szef Służb Zaopatrzenia armii, oznajmił mu, że sekretarz wojny Henry Stimson wybrał go do bardzo ważnego zadania, a prezydent Franklin Delano Roosevelt ten wybór zatwierdził. Chodziło o program budowy bomby atomowej, zapoczątkowany listem Einsteina z 1939 roku i od czerwca 1942 roku przejmowany przez armię. Groves wiedział o nim z racji stanowiska i był rozczarowany. Pod jego kierunkiem program, prowadzony dotąd ostrożnie przez płk. Jamesa C. Marshalla, w ciągu kilku dni nabrał rozpędu: Groves kupił od belgijskiego koncernu Union Minière około 1200 ton bogatej rudy uranu z Konga składowanej na Staten Island, zdecydował o budowie zakładów w Tennessee, gdzie wyrosło miasto Oak Ridge, i wymusił na Radzie Produkcji Wojennej najwyższy priorytet dostaw. 23 września 1942 roku awansował na generała brygady i formalnie objął kierownictwo; tego samego dnia powołano Komitet Polityki Wojskowej, któremu podlegał.

Groves podejmował decyzje, których uczeni bali się podjąć. Postanowił budować wielkie zakłady równocześnie kilkoma metodami – elektromagnetyczną i dyfuzji gazowej dla uranu oraz w reaktorach dla plutonu – zanim doświadczenia laboratoryjne potwierdziły, która zadziała. Produkcję plutonu powierzył koncernowi DuPont, który zbudował reaktory w Hanford w stanie Waszyngton. Najsłynniejszą jego decyzją personalną był wybór Roberta Oppenheimera na dyrektora laboratorium konstrukcyjnego w Los Alamos w Nowym Meksyku, którego siedzibę obaj wybrali w listopadzie 1942 roku. Oppenheimer nie miał doświadczenia administracyjnego ani Nagrody Nobla, a kontrwywiad podejrzewał go z powodu komunistycznych znajomości. Groves w lipcu 1943 roku osobiście nakazał wydać mu poświadczenie bezpieczeństwa. Fizyk Isidor Rabi nazwał ten wybór przebłyskiem geniuszu generała, „którego na ogół za geniusza nie uważano”.

Tajemnica, uran i wywiad

Groves otoczył program tajemnicą, jakiej nie znało wcześniej żadne przedsięwzięcie cywilne ani wojskowe. Wprowadził zasadę podziału wiedzy, w myśl której każdy pracownik znał tylko swoją część zadania; ze stu kilkudziesięciu tysięcy ludzi zatrudnionych w szczytowym okresie niemal nikt nie wiedział, nad czym pracuje. Uczonych ta zasada drażniła, a z niektórymi, zwłaszcza z Leó Szilárdem, generał był w otwartym konflikcie. Tajemnicy nie udało się jednak upilnować: radziecki wywiad zwerbował w projekcie kilku informatorów, wśród nich Klausa Fuchsa z misji brytyjskiej, co przyspieszyło budowę radzieckiej bomby.

Nieufność Grovesa obejmowała także Brytyjczyków. Jego restrykcyjna polityka wobec wymiany informacji przyczyniła się do kryzysu w stosunkach atomowych obu państw, który zażegnało dopiero porozumienie z Quebecu z sierpnia 1943 roku. Groves dbał też o surowiec: w 1944 roku stanął na czele brytyjsko-amerykańsko-kanadyjskiego funduszu (Combined Development Trust), który skupował rudy uranu i toru na świecie, przede wszystkim z kopalni Shinkolobwe w Kongu Belgijskim. Od 1943 roku okręg Manhattan odpowiadał również za wywiad o niemieckim programie atomowym. Stworzone przez Grovesa zespoły operacji Alsos posuwały się za wojskami alianckimi we Włoszech, we Francji i w Niemczech, zatrzymywały niemieckich fizyków i przejmowały dokumenty i zapasy uranu. Ustaliły, że Niemcy byli daleko od bomby. 9 marca 1944 roku Groves awansował na generała dywizji.

Hiroszima i Nagasaki

W 1944 roku Groves uzgodnił z dowódcą lotnictwa armii gen. Henrym H. Arnoldem, że bomby przeniosą bombowce B-29, i doprowadził do utworzenia specjalnej jednostki pod dowództwem płk. Paula Tibbetsa. Wspólny komitet okręgu i lotnictwa wskazał w 1945 roku japońskie miasta, które miały być celami. Groves usilnie popierał wybór Kioto, ale Stimson, świadomy znaczenia dawnej stolicy dla kultury japońskiej, kilkakrotnie odmówił i skreślił je z listy. 16 lipca 1945 roku Groves był obecny przy pierwszym wybuchu jądrowym na pustyni w Nowym Meksyku. To on przygotował projekt rozkazu z 25 lipca 1945 roku, który polecał użyć bomby po 3 sierpnia przeciwko jednemu z wyznaczonych miast. 6 sierpnia bomba Little Boy zniszczyła Hiroszimę, a 9 sierpnia Fat Man – Nagasaki. W obu miastach zginęło do końca 1945 roku, według różnych szacunków, od około 110 do ponad 200 tysięcy ludzi.

Za kierowanie projektem Groves otrzymał Medal za Wybitną Służbę; Brytyjczycy nadali mu honorowo Order Łaźni, a Belgowie Order Korony.

Po wojnie

Groves kierował okręgiem Manhattan do 1 stycznia 1947 roku, gdy odpowiedzialność za broń i energię jądrową przejęła cywilna Komisja Energii Atomowej. Następnie stanął na czele nowej wojskowej agencji broni specjalnych (Armed Forces Special Weapons Project), odpowiedzialnej za wojskowe aspekty broni jądrowej. Jego pozycja szybko jednak słabła. 30 stycznia 1948 roku szef sztabu armii gen. Dwight Eisenhower wyliczył mu długą listę skarg na jego arogancję, lekceważenie przepisów i zabiegi o awans i dał do zrozumienia, że Groves nigdy nie zostanie szefem inżynierów. Groves odszedł z wojska 29 lutego 1948 roku. Specjalną ustawą Kongresu otrzymał na pożegnanie stopień generała porucznika ze starszeństwem od 16 lipca 1945 roku, dnia próby Trinity.

Został wiceprezesem koncernu Sperry Rand, w którym pracował do 1961 roku. W 1954 roku zeznawał w postępowaniu w sprawie poświadczenia bezpieczeństwa Oppenheimera: bronił swojej decyzji z czasów wojny, ale przyznał, że według nowych kryteriów nie wydałby mu poświadczenia. W 1962 roku opublikował wspomnienia o Projekcie Manhattan „Now It Can Be Told”. Zmarł na serce 13 lipca 1970 roku w szpitalu wojskowym Waltera Reeda w Waszyngtonie i został pochowany na Cmentarzu Narodowym w Arlington.

Znaczenie

Groves był jedną z kluczowych postaci drugiej wojny światowej, choć nigdy nie dowodził w boju. Jego najbliższy współpracownik Kenneth Nichols nazwał go „największym sukinsynem”, dla jakiego kiedykolwiek pracował, i zarazem przyznał, że gdyby miał budować bombę jeszcze raz, wybrałby Grovesa na szefa. Bezwzględność, upór i talent organizacyjny, które czyniły go trudnym przełożonym, pozwoliły w niespełna trzy lata zbudować od zera gałąź przemysłu i broń, która przyczyniła się do zakończenia wojny z Japonią i otworzyła epokę jądrową. Historycy są zgodni, że bez jego energii bomba nie powstałaby jeszcze w czasie wojny; spierają się natomiast o to, w jakim stopniu jego dążenie do jak najszybszego użycia gotowej broni wpłynęło na decyzje z lata 1945 roku.