Początek Projektu Manhattan

18 czerwca 1942 roku szef Korpusu Inżynieryjnego armii amerykańskiej gen. mjr Eugene Reybold wezwał do Waszyngtonu płk. Jamesa C. Marshalla, dotąd szefa okręgu inżynieryjnego w Syracuse w stanie Nowy Jork, i polecił mu zorganizować wojskową część programu budowy bomby atomowej. Marshall, inżynier budowlaniec, nigdy wcześniej nie słyszał o rozszczepieniu jądra atomowego. Przeczytał raport, który kilka dni wcześniej złożyli prezydentowi naukowcy, i po latach wspominał: „Spędziłem bezsenną noc, próbując zrozumieć, o co w tym wszystkim chodzi. Nigdy nie słyszałem o rozszczepieniu, ale wiedziałem, że za dziewięćdziesiąt milionów dolarów nie da się zbudować porządnego zakładu, a co dopiero czterech”.

Chronologie podają ten dzień jako początek Projektu Manhattan. To uproszczenie, ale uzasadnione. Amerykańskie badania nad uranem trwały od jesieni 1939 roku, a nazwa „Manhattan” pojawiła się dopiero w sierpniu 1942 roku. Jednak właśnie w połowie czerwca 1942 roku program przeszedł z rąk cywilnych uczonych w ręce armii i z fazy laboratoryjnej w fazę budowy wielkich zakładów przemysłowych. Trafna jest też uwaga, że projekt korzystał z wcześniejszych prac brytyjskich: bez brytyjskich obliczeń z lat 1940–1941 Amerykanie zaczęliby o wiele miesięcy później.

Od listu Einsteina do raportu MAUD

Pierwszy impuls przyszedł od uczonych, którzy uciekli z Europy przed Hitlerem. W sierpniu 1939 roku Leó Szilárd napisał, a Albert Einstein podpisał list do prezydenta Franklina Delano Roosevelta, ostrzegający, że rozszczepienie uranu, potwierdzone w styczniu 1939 roku także na Uniwersytecie Columbia, może posłużyć do budowy bomb nowego typu i że pracować nad nimi mogą Niemcy. Prezydent powołał Komitet Doradczy do spraw Uranu pod przewodnictwem Lymana Briggsa, dyrektora Narodowego Biura Miar. Komitet działał jednak powoli i ostrożnie, dysponował skromnymi pieniędzmi, a wojsko nie traktowało sprawy poważnie. W czerwcu 1940 roku jego prace przejął nowy Komitet Badań Obronnych (NDRC), a w czerwcu 1941 roku Biuro Badań Naukowych i Rozwoju (OSRD), na którego czele stanął inżynier Vannevar Bush. Jego zastępcą i przewodniczącym NDRC był chemik, rektor Uniwersytetu Harvarda James Bryant Conant.

Przełom przyszedł z Wielkiej Brytanii. W marcu 1940 roku dwaj uchodźcy z Rzeszy pracujący w Birmingham, Otto Frisch i Rudolf Peierls, obliczyli w krótkim memorandum, że do wybuchu jądrowego wystarczy nie kilka ton uranu, jak sądzono, lecz kilka kilogramów czystego izotopu uranu-235, a taką bombę uniesie samolot. Rząd brytyjski powołał komitet uczonych, znany pod kryptonimem MAUD. W lipcu 1941 roku komitet jednogłośnie uznał, że bombę uranową można zbudować jeszcze w czasie tej wojny, i zalecił, by podjąć wysiłek bez względu na koszty. Wielka Brytania uruchomiła własny program pod mylącym kryptonimem Tube Alloys („stopy rurowe”), nadzorowany przez lorda przewodniczącego Rady Johna Andersona.

Raport MAUD trafił do Amerykanów dzięki kanałom wymiany naukowej, które w 1940 roku otworzyła misja Tizarda. Briggs zamknął go jednak w sejfie i nie pokazał członkom komitetu. Pod koniec sierpnia 1941 roku do Stanów przyleciał australijski fizyk Mark Oliphant, członek komitetu MAUD, i zdumiony tym, że jego amerykańscy koledzy nic nie wiedzą o brytyjskich wnioskach, przekonał do nich najpierw Ernesta Lawrence’a w Berkeley, a za jego pośrednictwem Conanta i Arthura Comptona.

Decyzje prezydenta

9 października 1941 roku, dwa miesiące przed Pearl Harbor, Bush przedstawił Rooseveltowi wnioski Brytyjczyków. Prezydent zgodził się przyspieszyć prace i powołał wąską Najwyższą Grupę Polityczną: wiceprezydenta Henry’ego Wallace’a, sekretarza wojny Henry’ego Stimsona, szefa sztabu armii gen. George’a Marshalla (niespokrewnionego z pułkownikiem), Busha i Conanta. Zdecydował też, że gdy przyjdzie czas budowy, przejmie ją armia, a nie marynarka, bo miała większe doświadczenie w wielkich inwestycjach. 11 października zaproponował Winstonowi Churchillowi współpracę w sprawach atomowych. Churchill odpowiedział dopiero w grudniu i ogólnikowo: Brytyjczycy, wówczas bardziej zaawansowani, obawiali się o bezpieczeństwo amerykańskiego programu i nie chcieli wspólnego przedsięwzięcia.

Wojna, do której Stany Zjednoczone weszły w grudniu 1941 roku, otworzyła kasy. 19 stycznia 1942 roku Roosevelt zatwierdził plan Busha krótką notatką, którą odesłał z poleceniem, by Bush trzymał ją we własnym sejfie. W marcu napisał, że całą sprawę trzeba przyspieszyć, „bo czas jest tu najważniejszy”. Compton skupił prace nad reaktorem w Laboratorium Metalurgicznym Uniwersytetu Chicagowskiego, gdzie zespół Enrico Fermiego przygotowywał pierwszy stos atomowy. Nikt nie wiedział jeszcze, która z dróg do materiału rozszczepialnego okaże się skuteczna: rozdzielanie izotopów uranu metodą elektromagnetyczną (Lawrence), przez dyfuzję gazową lub w wirówkach, czy wytwarzanie nowego pierwiastka, plutonu, w reaktorze. Komitet uczonych zalecił iść wszystkimi drogami naraz.

13 czerwca 1942 roku Bush i Conant przedstawili wiceprezydentowi, Stimsonowi i gen. Marshallowi raport z planem na rok budżetowy 1943: około 90 milionów dolarów, z czego 54 miliony na budowy prowadzone przez Korpus Inżynieryjny, 31 milionów na badania OSRD i 5 milionów rezerwy. Uzasadniali pośpiech obawą, że Niemcy zbudują bombę pierwsze. 17 czerwca Roosevelt zatwierdził raport, dopisując „OK FDR”. Następnego dnia Reybold wyznaczył płk. Marshalla.

Wojsko przejmuje program

Marshall miał zbudować zakłady, a cywilni naukowcy mieli nadal prowadzić badania. 19 czerwca Bush zlikwidował rozbudowaną sekcję uranową OSRD (S-1) i zastąpił ją małym Komitetem Wykonawczym S-1 pod przewodnictwem Conanta, z Briggsem, Comptonem, Lawrence’em, chemikiem Egerem Murphreem i noblistą Haroldem Ureyem. Na jego pierwszym posiedzeniu 25 czerwca obecni byli już Marshall i jego zastępca, ppłk Kenneth Nichols. Rozmawiano o zakupie terenów pod zakłady w okolicach Knoxville w stanie Tennessee, gdzie państwowa elektrownia rzeczna mogła dać ogromne ilości prądu, i o wyborze firmy Stone & Webster na głównego wykonawcę. 30 czerwca Marshall i Nichols obejrzeli tereny nad rzeką Clinch.

Marshall urządził kwaterę na 18. piętrze biurowca przy Broadwayu 270 w Nowym Jorku, blisko biur Stone & Webster i Uniwersytetu Columbia. Program nazwano „Rozwój Materiałów Zastępczych” (Development of Substitute Materials). Płk Leslie Groves, zastępca szefa wydziału budowlanego Korpusu Inżynieryjnego, uznał, że taka nazwa tylko budzi ciekawość. Ponieważ okręgi inżynieryjne nazywano od miast, w których miały siedzibę, nowy okręg bez granic terytorialnych otrzymał 13 sierpnia 1942 roku (według części źródeł 16 sierpnia) nazwę Manhattan Engineer District. Nazwa okręgu przeszła z czasem na cały program.

Pierwsze miesiące nie były udane. Marshall był sumienny, ale ostrożny: wstrzymywał się z kupnem ziemi w Tennessee do wyników doświadczeń z reaktorem, a dla projektu uzyskał tylko priorytet AA-3, taki sam jak zwykła fabryka trotylu. Bush skarżył się Stimsonowi i prezydentowi na powolność. 17 września 1942 roku kierownictwo całego programu objął Groves, awansowany wkrótce na generała brygady. Dwa dni później kupił teren w Tennessee, gdzie wyrosło tajne miasto Oak Ridge, i wywalczył najwyższy priorytet. Marshall pozostał do sierpnia 1943 roku szefem okręgu, podległym Grovesowi.

Brytyjczycy i Amerykanie

Czerwiec 1942 roku był dla współpracy atomowej momentem przełomu w obu znaczeniach. Tego samego 18 czerwca, gdy Marshall dostawał rozkaz, do Waszyngtonu przyleciał Churchill. 20 czerwca w Hyde Park, rodzinnej posiadłości Roosevelta nad rzeką Hudson, obaj przywódcy rozmawiali o Tube Alloys. Według pamiętników Churchilla uzgodnili, że oba kraje połączą informacje, będą pracować na równych prawach i dzielić się wynikami, a wielkie zakłady powstaną w Ameryce, poza zasięgiem niemieckich bombowców. Po stronie amerykańskiej rozmowa nie pozostawiła żadnego zapisu.

Ustalenia te szybko straciły znaczenie. W 1941 roku Brytyjczycy byli przed Amerykanami, ale wobec ogromnych potrzeb wojennych nie mieli pieniędzy, ludzi ani surowców, by budować zakłady rozdzielania izotopów. Od połowy 1942 roku Amerykanie wyprzedzali ich coraz szybciej, a wojsko, które przejęło program, zaostrzyło tajemnicę i ograniczyło wymianę informacji. 30 lipca Anderson ostrzegał Churchilla, że brytyjskie pionierskie prace to „malejący kapitał” i że jeśli go szybko nie wykorzystają, zostaną w tyle. W grudniu 1942 roku Roosevelt zgodził się, by Brytyjczykom przekazywać tylko to, co mogą wykorzystać w czasie wojny. Dopiero porozumienie z Quebecu z 19 sierpnia 1943 roku połączyło oba programy i wysłało brytyjskich uczonych do Ameryki.

Niemcy, które zrezygnowały

Pośpiech Amerykanów wynikał ze strachu przed bombą Hitlera. Nie wiedzieli, że w tym samym czasie Niemcy z niej rezygnowały. Już na początku 1942 roku Urząd Uzbrojenia Wojsk Lądowych uznał, że broń atomowa nie będzie gotowa na czas, by rozstrzygnąć wojnę, i przekazał większość prac cywilnej Radzie Badań Rzeszy. 4 czerwca 1942 roku, dwa tygodnie przed rozkazem dla Marshalla, w berlińskim Domu Harnacka fizyk Werner Heisenberg przedstawił ministrowi uzbrojenia Albertowi Speerowi stan badań. Mówił, że bomba jest teoretycznie możliwa, ale jej budowa wymagałaby lat. Speer przyznał na dalsze badania niewielkie sumy i skupił wysiłek na broni, która mogła dać wynik szybciej. Niemiecki program, prowadzony przez naukowców skupionych w tzw. Uranverein, do końca wojny nie wyszedł poza doświadczenia z reaktorem.

Miejsce w wojnie

Rozkaz z 18 czerwca 1942 roku otworzył drogę do największego przedsięwzięcia naukowo-przemysłowego wojny. 2 grudnia 1942 roku w Chicago zespół Fermiego uruchomił pierwszy reaktor jądrowy, Chicago Pile-1. W 1943 roku powstały zakłady w Oak Ridge, kompleks reaktorów w Hanford w stanie Waszyngton i laboratorium konstrukcyjne w Los Alamos w Nowym Meksyku pod kierunkiem Roberta Oppenheimera. Projekt kosztował około 2 miliardów dolarów i w szczytowym okresie zatrudniał ponad sto tysięcy ludzi, z których niemal nikt nie wiedział, nad czym pracuje. Tajemnicy nie upilnowano przed sojusznikiem: radziecki wywiad miał w projekcie informatorów, wśród nich fizyka Klausa Fuchsa z misji brytyjskiej.

16 lipca 1945 roku na pustyni w Nowym Meksyku wybuchła pierwsza bomba atomowa, a 6 i 9 sierpnia 1945 roku Amerykanie zrzucili bomby na Hiroszimę i Nagasaki. Broń zaczęta ze strachu przed Niemcami użyta została przeciwko Japonii, a po wojnie stała się podstawą rywalizacji mocarstw. Program, który w czerwcu 1942 roku obejmował kilka laboratoriów uniwersyteckich i budżet około 90 milionów dolarów, w niespełna trzy lata zmienił naturę wojny i polityki międzynarodowej.