Walther Rathenau

Walther Rathenau był jedną z najbardziej niezwykłych postaci Republiki Weimarskiej: wielkim przemysłowcem, który pisał książki filozoficzne, Żydem, który czuł się przede wszystkim Niemcem, i liberałem, który w czasie wojny organizował niemiecką gospodarkę wojenną. Jako minister spraw zagranicznych podpisał 16 kwietnia 1922 roku układ w Rapallo z Rosją Radziecką, który przełamał izolację obu państw i otworzył epokę niemiecko-radzieckiego zbliżenia, tak groźnego dla Polski. Dla skrajnej prawicy był symbolem wszystkiego, czego nienawidziła: republiki, „polityki spełnienia” wobec zwycięzców i Żydów na stanowiskach. 24 czerwca 1922 roku zamordowali go nacjonalistyczni terroryści. Jego śmierć pokazała, jak głęboko nienawiść, z której kilka lat później wyrósł nazizm, przeniknęła już wtedy niemiecką politykę.

Syn twórcy AEG

Urodził się 29 września 1867 roku w Berlinie jako najstarszy syn przemysłowca Emila Rathenaua i Mathilde z domu Nachmann. Ojciec, który kupił licencję na patenty Thomasa Edisona, założył koncern elektrotechniczny AEG (Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft), jedno z największych przedsiębiorstw cesarskich Niemiec. Walther studiował fizykę, chemię i filozofię w Strasburgu i Berlinie, gdzie w 1889 roku obronił doktorat, a potem budowę maszyn w Monachium.

W latach 1890–1891 odbył jednoroczną służbę ochotniczą w elitarnym pułku kirasjerów gwardii. Chciał zostać oficerem rezerwy, ale jako Żyd nie został dopuszczony do egzaminu. Odmówił przejścia na chrześcijaństwo, które otworzyłoby mu tę drogę. Doświadczenie bycia częścią elity i zarazem jej odrzucenia towarzyszyło mu przez całe życie. W 1897 roku opublikował głośny esej „Höre, Israel!” („Słuchaj, Izraelu!”), w którym wzywał niemieckich Żydów do pełnej asymilacji i do tego, by stali się „niemieckim plemieniem”, jak Szwabowie czy Sasi. Esej, pisany ostrym tonem, jedni czytali jako apel o integrację, inni jako wyraz żydowskiej nienawiści do samego siebie.

Od 1893 roku budował zakłady elektrochemiczne w Bitterfeldzie, a od 1899 roku pracował we władzach AEG. W 1912 roku stanął na czele jej rady nadzorczej i zasiadał w radach nadzorczych kilkudziesięciu innych spółek. Był zwolennikiem karteli i łączenia przedsiębiorstw, a zarazem krytykiem bezdusznego, zmechanizowanego kapitalizmu. W książkach „Zur Kritik der Zeit” (1912) i „Zur Mechanik des Geistes” (1913) pisał o „mechanizacji świata” i o potrzebie odnowy duchowej. Przyjaźnił się z pisarzem Gerhartem Hauptmannem i publicystą Maximilianem Hardenem, z którym później się poróżnił. W 1907 i 1908 roku towarzyszył sekretarzowi stanu do spraw kolonii Bernhardowi Dernburgowi w podróżach inspekcyjnych do Afryki i w sprawozdaniu nazwał masowe zabijanie Herero w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej największym okrucieństwem, jakie wywołała niemiecka polityka.

Wojna

Na początku pierwszej wojny światowej Rathenau jako jeden z pierwszych zrozumiał, że brytyjska blokada odetnie Niemcy od surowców, bez których nie da się prowadzić długiej wojny. Przekonał ministra wojny Ericha von Falkenhayna do utworzenia w pruskim ministerstwie wojny Wydziału Surowców Wojennych (Kriegsrohstoffabteilung) i od sierpnia 1914 do marca 1915 roku sam nim kierował. Wydział przejął kontrolę nad zasobami strategicznych surowców i rozdzielał je między fabryki zbrojeniowe za pośrednictwem specjalnych spółek wojennych. Bez tego systemu niemiecki przemysł zbrojeniowy prawdopodobnie szybko by się załamał.

W czasie wojny Rathenau stał się zwolennikiem twardej polityki. Opowiadał się za bombardowaniem Londynu ze sterowców i poparł domagania przemysłowców, by deportować do pracy w Niemczech belgijskich cywilów, co później obróciło się przeciw niemu. W 1917 roku wydał swoją najbardziej poczytną książkę „Von kommenden Dingen” („O rzeczach nadchodzących”), szkic nowego ładu gospodarczego, w którym państwo i przemysł miały współpracować dla dobra wspólnego. W październiku 1918 roku, gdy Niemcy poprosiły o rozejm, zaapelował w prasie o masowe powołanie ludności pod broń, by uzyskać lepsze warunki pokoju. Apel nie znalazł odzewu.

Polityk republiki

Po wojnie Rathenau współtworzył lewicowo-liberalną Niemiecką Partię Demokratyczną. Uczestniczył w pracach komisji do spraw uspołecznienia gospodarki, a w lipcu 1920 roku jako ekspert w konferencji w Spa, na której alianci rozmawiali z Niemcami o rozbrojeniu i reparacjach. W maju 1921 roku, po ultimatum londyńskim, które narzuciło Niemcom plan spłat w wysokości 132 miliardów marek w złocie, kanclerz Joseph Wirth mianował go ministrem odbudowy. Rathenau stał się twarzą tak zwanej polityki spełnienia. Uważał, że Niemcy powinny w dobrej wierze próbować płacić, by pokazać, że żądania są niewykonalne, i w ten sposób przekonać zwycięzców do ich obniżenia. W październiku 1921 roku zawarł z francuskim ministrem Louisem Loucheurem układ w Wiesbadenie o dostawach niemieckich towarów dla zniszczonych przez wojnę departamentów Francji. Pod koniec października, gdy Liga Narodów przyznała Polsce większą część przemysłowego Górnego Śląska, a demokraci opuścili rząd, podał się do dymisji, ale nadal pracował dla Wirtha jako negocjator.

31 stycznia 1922 roku został ministrem spraw zagranicznych. Był pierwszym ministrem spraw zagranicznych Niemiec pochodzenia żydowskiego. Należał do zwolenników porozumienia z Zachodem i liczył na to, że na konferencji w Genui, otwartej 10 kwietnia, uda się złagodzić sprawę reparacji. Gdy Brytyjczycy i Francuzi zaczęli rozmawiać z delegacją radziecką bez udziału Niemców, część jego współpracowników, z szefem wydziału wschodniego Ago von Maltzanem na czele, zaczęła naciskać na szybkie porozumienie z Moskwą. W nocy z 15 na 16 kwietnia, w czasie słynnej „konferencji piżamowej” w jego pokoju hotelowym, Rathenau po długich wahaniach się zgodził. 16 kwietnia podpisał z Gieorgijem Cziczerinem układ w Rapallo. Niemcy i Rosja Radziecka nawiązały stosunki dyplomatyczne i zrzekły się wzajemnych roszczeń. Układ oburzył Brytyjczyków i Francuzów i stał się dla nich dowodem niemieckiej nielojalności, choć sam Rathenau nigdy nie chciał sojuszu z bolszewikami.

Zamach

Skrajna prawica od dawna prowadziła przeciw Rathenauowi kampanię nienawiści. Zarzucała mu, że jako „polityk spełnienia” sprzedaje Niemcy zwycięzcom, a jako Żyd jest agentem obcych sił. Na wiecach nacjonalistów śpiewano piosenkę wzywającą do zastrzelenia „tej przeklętej przez Boga żydowskiej świni”. Poseł Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej Wilhelm Henning pisał po Rapallo, że Rathenau i jego mocodawcy zostaną przez naród niemiecki „pociągnięci do odpowiedzialności”. Zamach przygotowała Organizacja Consul, tajny związek byłych oficerów marynarki z brygady Hermanna Ehrhardta, która rok wcześniej zamordowała Matthiasa Erzbergera, a 4 czerwca 1922 roku próbowała zabić Philippa Scheidemanna.

24 czerwca 1922 roku, w sobotę rano, Rathenau jechał otwartym samochodem ze swojej willi w berlińskiej dzielnicy Grunewald do ministerstwa przy Wilhelmstraße. Mimo ostrzeżeń jeździł bez ochrony policyjnej. Na zakręcie Koenigsallee jego wóz wyprzedził samochód prowadzony przez studenta Ernsta Wernera Techowa. Siedzący z tyłu Erwin Kern strzelał do ministra z pistoletu maszynowego, a Hermann Fischer rzucił do auta granat. Rathenau zginął na miejscu albo po kilku minutach. Kern i Fischer ukrywali się kilka tygodni. 17 lipca policja otoczyła ich na zamku Saaleck w dolinie Soławy. Kern zginął od policyjnej kuli, a Fischer zastrzelił się sam. Techowa i kilkunastu innych oskarżonych, wśród nich późniejszego pisarza Ernsta von Salomona, w październiku 1922 roku osądzono i skazano na kary więzienia. Proces nie ujawnił roli kierownictwa Organizacji Consul. Historycy są dziś przekonani, że rozkaz wydał sam Ehrhardt, który liczył, że zamach wywoła wybuch na lewicy i pozwoli prawicy przejąć władzę.

Zamach wywołał w Niemczech wstrząs. W Reichstagu kanclerz Wirth, wskazując na ławy nacjonalistów, wołał, że „wróg stoi po prawej stronie”. W manifestacjach w całym kraju wzięły udział miliony ludzi, a w dniu pogrzebu, 27 czerwca, w Berlinie stanęła komunikacja. Prezydent Friedrich Ebert wydał rozporządzenie o ochronie republiki, a 21 lipca Reichstag uchwalił ustawę o ochronie republiki, na podstawie której większość krajów Rzeszy zakazała działalności NSDAP. Bawaria, gdzie działał Adolf Hitler, zakazu nie wprowadziła.

Dziedzictwo

Rathenau nie zdążył zobaczyć skutków Rapallo. Układ, który podpisał z wahaniem, stał się podstawą stosunków niemiecko-radzieckich na całe dziesięciolecie. Pod jego osłoną Reichswehra i Armia Czerwona prowadziły tajną współpracę wojskową, a w 1926 roku Niemcy i Związek Radziecki potwierdziły go traktatem berlińskim. W Polsce nazwisko Rathenaua kojarzyło się odtąd z niemiecko-rosyjskim zbliżeniem nad głową Warszawy, choć on sam był zwolennikiem porozumienia z Zachodem.

Ważniejsza okazała się jednak jego śmierć. Rathenau był najwybitniejszą ofiarą fali politycznych mordów, w których między 1919 a 1922 rokiem prawicowi zamachowcy zabili setki ludzi. Antysemicka nagonka, która go uśmierciła, była tą samą, na której wyrosła NSDAP. Po dojściu Hitlera do władzy naziści oficjalnie uczcili jego zabójców: 17 lipca 1933 roku na zamku Saaleck, w obecności Ehrhardta, Heinricha Himmlera i Ernsta Röhma, odsłonięto tablicę ku czci Kerna i Fischera, a pamiątkową tablicę w miejscu zamachu usunięto. Po 1945 roku Rathenaua często nazywano „pierwszą ofiarą Trzeciej Rzeszy”, a historyk Martin Sabrow zauważał, że był w równym stopniu ostatnią ofiarą tęsknoty za cesarstwem. Jego los był ostrzeżeniem, którego Republika Weimarska nie potrafiła wykorzystać: ludzi, którzy ją nienawidzili, ograniczano tylko na krótko, a dziesięć lat później przejęli władzę.